Big Tech en speelruimte?

data codes through eyeglasses

De Groene Amsterdammer bevraagt in novembernummer 11 de manier of er nog ‘speelruimte’ is waarin wij zelf de touwtjes in handen kunnen nemen en niet aan big tech zijn overgeleverd? ‘Hoe breken we los uit een wereld waarin steeds minder ruimte is voor onze menselijkheid?’ vraagt Tom Grosfeld zich af. Verlangen naar speelruimte. Hij verwijst daarvoor naar twee boeiende boeken: ‘De wereld als constellatie’ van Hartmut Rosa en ‘De macht van protocollen: Over het digitale kapitalisme’ van Ingrid Guardiola.

close up of a christmas ornament
Photo by Eminbirfotografci 📸 on Pexels.com

“Al begint hij in zijn nieuwe boek De wereld als constellatie nog zoetsappig: een jong meisje heeft haar zakgeld gespaard en kan eindelijk de hamburger kopen waar ze al zo lang naar verlangde, maar laat ’m vallen en ziet hoe die wordt platgetrapt. De werknemer die alles aanschouwd heeft, besluit haar een nieuwe te geven. En zie eens: iedereen blij. Vooral de werknemer voelt dat hij leeft, dat hij een handelend wezen is dat invloed op zijn omgeving uitoefent.” (DGA)

Veranderen we inderdaad van handelende actoren in machteloze uitvoerders is de vraag, of bevinden we ons minder vaak in situaties en meer in constellaties vat Tom Grosfeld samen.

“De constellatie wordt gekenmerkt door het uitvoeren van regels, het volgen van voorschriften of het implementeren van beslissingen die van buitenaf (vaak door algoritmes) worden opgelegd. Het hakt de werkelijkheid op in meetbare brokjes. De situatie daarentegen draait meer om het chaotische geheel. Het biedt ruimte om te handelen, om invloed uit te oefenen, speelruimte dus, waarin we kunnen vertrouwen op onze ervaring, intuïtie, fijngevoeligheid en ons oordeelsvermogen.” (Tom Grosfeld)

De termen ‘verworden we tot agenten van algoritmes‘ leunt aan bij het boek van de Catalaanse filmmaker, essayist en universitair docent Ingrid Guardiola dat deze zomer verscheen: ‘De macht van de protocollen’.

extreme close up photo of codes on screen
Photo by ThisIsEngineering on Pexels.com

“Net als Rosa stelt Guardiola dat protocollen werkelijk elk terrein van ons leven diepgaand beïnvloeden. Ze vormen het rooster dat structuur geeft aan het ‘maatschappelijk lichaam’ en de mogelijke relaties daarin. Van het protocol (bijvoorbeeld een algoritme) gaat daarnaast een normatieve werking uit: er rest ons niets anders dan het protocol te volgen. Ertegenin gaan en een avontuurlijk, authentiek leven leiden, zit er niet in.” (Tom Grosfeld DGA 45 2026)

Daarom hoeven we nog geen gruwelijkheden te begaan schrijft Guardiola. “Het volstaat om sociale relaties te automatiseren en administratieve en bestuursmatige criteria op te leggen in omgevingen waar voorheen prioriteit werd gegeven aan relaties tussen mensen. De rationalisatie van sociale relaties is een belangrijke stap die door middel van abstracte processen leidt tot de volledige ontmenselijking van de werkomgeving.’ (ibidem)
Laten we ons leven bepalen door ‘protocollen’? Een rooster dat structuur geeft aan het ‘maatschappelijk lichaam’? De normatieve druk die ze uitoefenen? En zegt de auteur van het artikel: Er tegenin gaan en een avontuurlijk leven leiden, zit er niet in. Of worden hiermee te veel open deuren ingetrapt, vraag auteur Tom Grosfeld.

“Rosa is in tegenstelling tot Guardiola een oude vertrouwde stem. Hij is enigszins voorspelbaar, leunt sterk op zijn eerdere werk, maakt het de lezer makkelijk met concrete voorbeelden en bedient zich van grotendeels eenvoudige taal. Guardiola is afstandelijker en abstracter, door het hoge academische gehalte soms moeilijk te lezen, maar tegelijkertijd blijven haar zinnen en ideeën en analyses je bij. Ze is origineel, prikkelend en bij vlagen fantasierijk. Wat beide schrijvers overtuigend uitleggen is hoe het dagelijks leven wordt verschraald door een zekere rationalisatie en mechanisatie. Rosa besteedt veel aandacht aan het menselijk oordeelsvermogen, dat volgens hem dreigt te verdwijnen wanneer de mens wordt gereduceerd tot uitvoerder.

group of doctors walking in corridor
Photo by Max Mishin on Pexels.com

Guardiola bespreekt ook de film van Jonathan Glazer, ‘The Zone of Interest” (2023) over de kampcommandant van Auschwitz Rudolf Höss, verantwoordelijk voor de dood van drie miljoen Joden.

“Wat de film sterk maakt volgens Guardiola is dat Glazer zich richt op de kampbeulen, op de protocollen en het uitvoerende apparaat, op de tevredenheid die voortkomt uit functionalistisch denken, op de kille, chirurgische verschrikkingen. ‘Auschwitz was ook een bureaucratisch experiment’, schrijft ze, in navolging van veel andere techniekfilosofen. Het vormt voor haar een soort opmaat naar de hedendaagse rol van de programmeur en van het programma (of algoritme) dat volledig automatisch functioneert.”

‘Waar Rosa het zogenaamde ‘platformkapitalisme’ slechts hier en daar aanraakt, duikt Ingrid Guardiola vol overgave deze diepte in, en is daar op haar origineelst. Telkens laat ze zien hoe wij in de illusie verkeren de touwtjes in handen te hebben, maar zijn overgeleverd aan de macht van Big Tech. ‘Op de sociale platforms is sprake van een continu debat’, schrijft ze. ‘Ze vormen een ruimte die wordt verkocht als een neutrale omgeving waar je vrij je mening kunt geven, een agora waar burgerschap wordt gecreëerd. Maar in werkelijkheid gaat het om een medium waarin het debat algoritmisch in de richting van polemiek en polarisatie wordt gestuurd.’

data codes through eyeglasses
Photo by Kevin Ku on Pexels.com

En ook: ‘De virtuele plaats toont zich op een gefragmenteerde manier, alsof de aarde één groot lichaam is dat in stukken kan worden verdeeld, maar niet meer samen te voegen is omdat elk fragment een andere kant op wil. Achter de beelden schuilt vervreemding. En op deze sociale platforms verliezen we het gevoel van vertrouwdheid met de wereld. We worden meegesleurd door de snelle traagheid van het scrollen, verliezen ons in het membraan van het netwerk en zijn mozaïekachtige verschijning.’

Waarin schuilt het gevaar van het digitale kapitalisme, van de technobureaucratische structuur van de 21ste eeuw? Rosa zegt: constellaties brengen gevoelens en emoties tot zwijgen. De wereld verliest haar kleur. Guardiola zegt: ons verlangen dooft uit. Digitale platforms bieden neuronaal genot ‘à la carte’. In plaats van proberen ons verlangen te herstellen, kiezen we voor een protocollair leven waarin we ons ontdoen van emoties, wat ze treffend ‘stoïsche onverschilligheid’ noemt.’ (ibidem)

people holding their phones
Photo by fauxels on Pexels.com

De auteur van het artikel in De Groene Amsterdammer, Tom Grosfeld, blijft niet bij beide boeken. Hij citeert Iain McGilchrist, de psychiater en neurowetenschapper die al tientallen jaren onderzoek doet naar de asymmetrie van de hersenhelften.

‘Hij zegt: de rechterhersenhelft, de meester, overziet het geheel en delegeert specifieke taken aan de linkerhersenhelft, de gezant. Maar in de westerse wereld hebben we de rollen omgedraaid.

In zijn essay The Divided Brain and the Search for Meaning (2012) vat McGilchrist de verschillen tussen beide hersenhelften samen. Links is rationeel, heeft een voorkeur voor wat mechanisch en levenloos is, wil de wereld manipuleren. Rechts is emotioneel, creatief, vaag, geneigd tot het schilderen van beelden en wil de wereld begrijpen, is meer betrokken bij nieuwe ervaringen, gebeurtenissen en ideeën, bij het originele en unieke. Links is van het vertrouwde en bekende, het abstraheert en generaliseert, is minder trouw aan de ervaringswereld, maar helpt ons om snel en efficiënt met de wereld te interacteren. Bij rechts draait alles om relaties.

De overeenkomst is niet te missen: de twee hersenhelften die McGilchrist omschrijft, komen overeen met wat Hartmut Rosa ‘situaties’ (rechts) en ‘constellaties’ (links) noemt en Ingrid Guardiola zoiets als vrije (rechts) en protocollaire (links) levens.

Het interessante aan het werk van McGilchrist is echter dat hij beweert dat de mechanische kijk van de linkerhersenhelft de wereld al in de zesde eeuw voor christus begon te domineren, tijdens de hoogtijdagen van de Griekse cultuur. En natuurlijk is dat vandaag de dag extreem geïntensiveerd, we zijn als nooit tevoren in de greep van de denkwijze van de linkerhersenhelft, het is waar digitale technologie en in het bijzonder AI op gebouwd is.

Wat ik maar wil zeggen: hoe verzet je je in vredesnaam tegen een manier van naar de wereld kijken die 2500 jaar geleden al in zwang is geraakt en sindsdien alleen maar (exponentieel) in kracht is toegenomen? De afgrond is niet nabij; we zijn allang naar beneden gestort. Al stelt McGilchrist: de linkerhersenhelft beseft haar eigen beperkingen niet, ze weet niet wat ze niet weet.

We hebben niet eens door waar we ons bevinden. Wie zijn wij dan om te denken dat we kunnen ontsnappen?

Verlangen naar speelruimte, Tom Grosfeld. De Groene Amsterdammer 11 november 2026, nr 46. Voor abonnement (tien weken voor tien euro)

https://www.groene.nl/abonneren/lbrvp/lees-en-steun-521?land=NL&gad_source=1&gad_campaignid=746159673

pexels-photo-1209435.jpeg
Photo by Hasan Albari on Pexels.com

De boeken:

-Hartmut Rosa, De wereld als constellatie (Hoe de handelingsruimte verdwijnt) Boom 240blz

-Ingrid Guardiola, De macht van protocollen, over het digitale kapitalisme Ten Have 304blz

-Website Channel McGilchrist:

close up shot of a person holding smartphones
Photo by https://kaboompics.com/ on Pexels.com

‘Omdat het leven in eenzaamheid stilte betekent, verdwijnt daarmee het rookgordijn van woorden dat de mens tussen zijn geest en de dingen heeft opgetrokken(…). De wereld die onze woorden hebben geprobeerd te classificeren, te controleren en zelfs te minachten(omdat ze haar niet konden bevatten), komt heel dichtbij, want de stilte leert ons de werkelijkheid te kennen door haar te respecteren, waar woorden haar hebben bezoedeld.’

Thomas Merton

silhouettes of people reflecting on beach at sunset
Photo by Sayefotograf on Pexels.com