Warmte voor wie, alleen in koude dagen,
vermoeid is van het jachten en het jagen.
Gezelschap
en
een boek:
het geraas
is even zoek
Foto
Weemoed is een foto van voor twintig jaar.
Familie, nog samen, nog gezond.
Is toen. Met een lijst van nu errond.
Het nu houdt het verleden bij elkaar.
En omgekeerd. Want nu is maar even.
Is opschrikken en vragen:
waar waren we gebleven?
Bij jou. In Die Dagen.
Alles is ver. En de liefste dingen nog verder.
Maar door het verleden wordt het bij elkaar
gehouden, als schapen door een herder.
Herman de Coninck
uit: Met een klank van hobo (1981).
Volgens van Daele zou ‘weemoed’ een zacht treurige stemming zijn. Er blijken meer betekenissen of schakeringen aanwezig, maar daar moet je voor betalen. Ik ga niet betalend op zoek naar ‘de dichtwerken van P.A. de Génestet. (auteursrechtvrij!) In 1869 schrijft hij dit mooie vers:
XCVII. Weemoed en Hope
Op den bodem van het leven,
In de diepte van het hart
Rust de Weemoed
En de Smart;
Maar de hope rijst er neven,
In’t geslingerd menschenhart
Tusschen weemoed, strijd en hope
Vliedt het leven snel voorbij:
Waakzaam, werkzaam
Wachten wij
Dat het Raadsel zich ontknoope,
Wat ons leven zij
Het gaat over een raadsel dat zich moet ‘ontknopen’, en ‘wat ons leven zij‘ daar ben je dus wel even zoet (weemoedig) mee. Nog een geluk dat ‘de hope rijst er neven’. Wanhoop ongewenst. Het blijft bij dat trage ‘ontknopen’, en daar zijn niet alleen kunstenaars maar ook wij allen een tijdje mee bezig, vrijwel levenslang.
Misschien verwachtte je een avondlandschap, een weemoedige zonsondergang maar ‘de val van de heiligen’ van schilder Fritz van den Berghe (1883-1939) maakt duidelijk dat je toch niet in hogere sferen moet verkeren om aan de aardse zwaarte te ontsnappen. Het is hier op aarde dat het hart ‘ontknoopt’ moet worden, ‘wat ons leven zij.’ De weemoed schuwt humor niet. ‘Door het verleden wordt het (de liefste dingen) bij elkaar gehouden’ (Herman de Coninck) Al moet ik toegeven dat op 8 oktober 2014 een asteroïde (10074) naar Van den Berghe werd genoemd,. Hoe diep je ook valt, de hoogte is bereikbaar. Kijk naar zijn fantastische ‘Boom in bloei’ (jaartal onbekend) als je graag met beide voeten op de grond blijft.
Je zou denken dat weemoed vooral een beetje bedroefd zijn is om iets fijns dat voorbij ging: met weemoed terugkijken op je voorbije jeugd, om één van de beschrijvingen weer te geven. Nostalgie, melancholie, spleen. Of: wat toen belangrijk was, is het niet meer. Dichtbij de saudade huist het heimwee.
Onderzoek of het voorbije juist door zijn afwezigheid overgewaardeerd is geweest, het verleden als barmhartige samaritaan; meestal vergeten we één belangrijk aspect van weemoed: de kracht erin vinden om het verlies om te zetten in het tweede deel van het woord: wee-moed. Moed om wakker te blijven, waakzaam te zijn, verder te studeren, je medemensen te waarschuwen voor wat helaas aan rampzaligheid onderweg blijkt te zijn, enz. Wee-MOED als dunamis, power, kracht.
Om aan te sluiten bij kunstenaar-schilder Frits van den Berghe, bekijk een aspect van zijn werk dat niet zo bekend is gebleven:
Van 1931 tot aan zijn dood in 1939 was Frits Van den Berghe, een van de grootste Belgische expressionistische/surrealistische schilders, huistekenaar bij de krant Vooruit. Schitterend zijn de karikaturen die hij maakte voor het humoristisch weekblad Koekoek, waarin hij vooral het opkomend nazisme en fascisme op de korrel nam. Zeer volks en bijzonder grappig is de stripreeks Brieven van Pierken (in het Gents dialect) die hij samen met schrijver en redacteur Richard Minne maakte. Behalve de kranten zelf en de nummers van Koekoek bezit Amsab-ISG ook heel wat originele tekeningen. Verder ontwierp Frits Van den Berghe, die bij Vooruit signeerde met FREE, ook enkele erg sterke affiches. (Amsab ISG)
Je vindt voorbeelden van zijn 124 van zijn tekeningen bij:
https://www.amsab.be/beleef/topstukken/124-tekeningen-frits-vandenberg
Het gloednieuwe jaartal 2024 honderd jaar terugdraaien naar 1924, dan kom je bij de bovenstaande figuratie uit bij de man die net, na de mislukte putch van november 1923, de gevangenis heeft verlaten en succesvol aan zijn (haken)kruistocht begint. 1924 als kanteljaar. (Titel van het boek van Peter Ross Range, nog bij de Slegte verkrijgbaar)
“Met zijn aanspraak op de mantel van de filosoof-politicus’ – een moderne versie van de ‘filosoof-koning’ – had Hitler de sluitsteen geplaatst in de psychologische triomfboog die hij bouwde. Zoals een van zijn helden, Napoleon, zichzelf tot keizer had gekroond in 1804, zo had Hitler zichzelf gezalfd als de grote man van zijn tijd. (…) Uit dat model groeide de Führermythe, die unieke vorm van dictatuur, waarmee hij later Duitsland overheerste en ruïneerde.” (272)
(bronnen geciteerd uit 'Historiek' online geschiedenismagazine )
Ja, weemoed en kunst? Gerard Walschap hield er een fraai betoog over in…1941. Je kunt zijn bijdrage lezen in de Nederlandse bibliotheek voor de Nederlandse letteren, maar ik wil je het citaat waarmee hij besluit niet onthouden. Het komt van Goethe: “Gefühl habt ihr alle, aber kein Geist.” De interpretatie laat ik aan de lezer over maar het is duidelijk dat weemoed ons makkelijk in haar emoties vangt zodat we eerder de moed verliezen dan haar in de veelvuldigheid van mogelijkheden als zachte kracht leren gebruiken om wat verloren dreigt te gaan weer nieuwe vorm en inhoud te geven: het voorbije met het toekomende te verbinden in het dagelijks bestaan dat zelfs 366 dagen voor ons open ligt in 2024. (schrikkeljaar)
Een onbekende meester uit het gevolg van de schilder L. Cranach schilderde in 1528 deze mooie versie van ‘Allegorie van Melancholia’
Melancholie, dat in 1983 door het Musée d'Unterlinden werd aangekocht, is ongetwijfeld geïnspireerd op een gravure over hetzelfde thema die Dürer in 1514 maakte. Melancholie, een onderwerp van reflectie sinds de Oudheid, maakt deel uit van de medische theorie van de vier humeuren, waarvan het relatieve evenwicht bepalend is voor de gezondheid van de mens. In tegenstelling tot de Middeleeuwen waardeerde de Renaissance deze toestand en associeerde het met het artistieke temperament, waardoor het de gisting van alle schepping werd. Cranach leende motieven van Dürer, maar transponeerde ze om een van Luthers preken te illustreren waarin melancholie werd gehekeld als een toestand die eigen is aan een wezen dat door Satan is beïnvloed en waartegen men moet eten en drinken. (Wikipedia)
Vlieg met de gevleugelde vrouw in deze schilderij. Laat jouw dromen en wensen voor 2024 meespelen. Wij wensen je een behouden maar durvende vaart want er schuilen meer landschappen in onze zielen dan wij vermoeden. Een mooie ontdekkingstocht gewenst.
Over ‘De Melancholie’ maakten we in 2005 enkele korte afleveringen waarin het terrein werd beschreven. De eerste aflevering vind je hier: