Ontwapenend (3): de machteloosheid bekeken

Titiaan ‘De zieke man’ (1514)

Eerst toegeschreven aan Leonardo da Vinci en aan Sebastiano del Piombo werd het uiteindelijk terecht bij het werk van Tiziano Vecellio geklasseerd. Door de uitdrukking en kleur kreeg het schilderij de bijnaam ‘de zieke man’. Het duidt meteen op een vreemde eigenschap waarbij het ‘ingetogene’, ‘de verstilling’ vlug in verband met zwakte en tekort wordt gebracht. Toen hij het schilderde was zijn toekomstige opdrachtgever, Karel V veertien jaar, een jongen met toekomst. De schilder -hij werd toen zesentwintig- zou twee jaar later de officiële schilder van de republiek Venetië worden. Vergelijk je het met ‘Abraham en Isaak’ bedoeld voor een plafondschildering maar nu te bewonderen in de sacristie van de Santa Maria della Salute in Ventië , dan is beweging en palet ver van de soberheid en stilte die je bij ‘de zieke man’ terugvindt.

Titiaan. Abraham en Isaak. 1542-44 olieverf op doek ‘328 x 285cm)

Je moet wel een engel zijn om zonder ernstige kwetsuren het zwaard van Abraham tegen te houden, mes waarmee hij zijn zoon Isaak (hier duidelijk nog Isaakje) aan de vragende god wil offeren. Een bijbelverhaal overigens waartegen ik als kind luidruchtig protesteerde, zeker bij de latere versie van Caravaggio (1573-1619) waarbij de erg menselijke engel Isaak’s arm tegenhoudt en als alternatief offer een ram aanwijst terwijl Isaak het doodsbang uitschreeuwt.

Caravaggio. 1573-1610. Het offeren van Izaak

Rembrandt zal in 1636 zijn versie van het verhaal schilderen waarbij de grote vaderhand het gezicht van zoon Isaak vrijwel helemaal bedekt en je je kunt afvragen of het kind niet eerst gestikt dan wel de nek is afgesneden. De opgestoken linkerhand van de engel drukt duidelijk afkeuring uit. ‘Vent, toch!’

Atelier van Rembrandt. Het offer van Abraham. 1636

Abraham (Hebreeuws: אַבְרָהָם, Avrāhām of אֲבִירָם, Aviram, mogelijk "De/mijn vader is subliem", volgens de volksetymologie: "Vader van velen/vele volken") of Ibrahim (Arabisch: ابرَاهِيم, Ibrahim), eerder Abram geheten (Hebreeuws: אַבְרָם, avrām), is volgens de Hebreeuwse Bijbel en de Koran de aartsvader van de Israëlieten en Arabieren.[1] Omdat hij in overdrachtelijke zin ook zo wordt beschouwd door christenen worden het jodendom, de islam en het christendom ook wel de Abrahamitische religies genoemd. (Wikipedia)

Jan Lievens: Abraham offert de ram in plaats van Isaak, God vernieuwt zijn belofte aan Abraham, olieverf op doek, 180 x 136 cm, circa 1638.

Aandoenlijk is deze mooie versie van Jan Lievens hierboven waar vader en zoon in elkaars armen na-beven terwijl de ram al geofferd is. Wat is ons overkomen? Ook Leonard Cohen, in zijn album Songs from a Room (1969), vertelde het verhaal in zijn prachtige song ‘Story of Isaac’ (met de oorlog in Vietnam op de achtergrond) Hij legt Isaak de woorden van de song in de mond:

Cohens lied heeft een bitter einde:  wat is broederschap?  Als iemand mij broeder noemt, is dat dan op basis van het gevoel dat alle mensen broeders zijn, of is het een retorische kreet die in de zestiger jaren de jonge generatie van het 'Vrije Westen' ertoe moet bewegen onder een gezamenlijke noemer en met een gezamenlijk, van bovenaf aangereikt doel slachtpartijen aan te richten onder hen die plotseling niet meer als medemensen maar als "de Vijand" worden gezien?   (Bram van der Hout over Leonard Cohen)

Flora (1515)
1515-20
Oil on canvas, 80 x 64 cm
Galleria degli Uffizi, Florence

Niet geheel toevallig vind je hierboven een van Titiaans mooiste werken: ‘Flora.’ Ze is een jaartje later dan ‘de zieke man’ geschilderd. Een mooie beschrijving uit de Web Gallery of Art:

"Dit is een van Titiaans mooiste werken, dat in de warme en gepassioneerde intensiteit van de kleur de jeugdige periode van Titiaan samenvat. De mooie vrouw die bloemen draagt zou Flora zijn, de klassieke godin van de bloemen en de lente. De titel Flora gaat terug op een gravure die in de 17e eeuw door Sandrart van het schilderij werd gemaakt. Dit schilderij is een van de eerste uit een reeks portretten van ideale vrouwelijke schoonheid die Titiaan schilderde. De glans van haar roodgouden haar, de zachte tint van haar huid en de net zichtbare borst waarvan de naaktheid vakkundig wordt benadrukt door haar hand en het roze brokaat, tonen Titiaans vaardigheden als subtiel colorist en zijn zekere gevoel voor sensualiteit."

Zij is mijn beeld tegenover de overdaad aan zgn. ‘mannelijkheid’ die de strijdende wereld deze dagen overvloedig toont zoals Noor Or in haar opstel “La Nausée” beschrijft:

"Maar ik ben gaan denken dat de wortel van het probleem, en van al het geweld dat de wereld op zijn grondvesten doet schudden, misschien wel mannelijkheid is.
Als ik bedenk dat nog maar een paar dagen geleden honderden Palestijnse en Israëlische vrouwen deelnamen aan de “vrouwen voor vrede”-mars in Jeruzalem, huiver ik bij de gruwel die daarop volgde. Ik huiver bij de gedachte aan die mannen die met hun wapens in de lucht zwaaien als rechtopstaande penissen. Ik huiver als ik denk aan de staatshoofden, vernederd, hun mannelijkheid gekneusd, die hun beslissingen zullen nemen met maar één gedachte in hun achterhoofd: bewijzen wie de grootste heeft.
Ik weet dat ik van alle kanten aangevallen zal worden. Door pro-Palestijnen, door pro-Israëliërs, door anti-feministen, door kwetsbare mannen, en met hen geallieerde vrouwen. En voor het eerst in mijn leven kan het me niets schelen."

Noor Or
oorspronkelijke bron: 

https://lundi.am/La-nausee

geciteerd en vertaald in Salon van Sisyphus “Misselijk”

TANIA FONT < Palamós, 1978
DECONSTRUCCIÓ XX
2023 – 72 x 64 x 43 cm
Concrete, iron, ceramic, paper & wood

…always coming or going home

blauwe regen-stam –eigen foto Gmt–
Please bring strange things. 
Please come bringing new things. 
Let very old things come into your hands. 
Let what you do not know come into your eyes. 
Let desert sand harden your feet. 
Let the arch of your feet be the mountains. 
Let the paths of your fingertips be your maps 
and the ways you go be the lines on your palms. 
Let there be deep snow in your inbreathing 
and your outbreath be the shining of ice. 
May your mouth contain the shapes of strange words. 
May you smell food cooking you have not eaten. 
May the spring of a foreign river be your navel. 
May your soul be at home where there are no houses. 
Walk carefully, well-loved one, 
walk mindfully, well-loved one, 
walk fearlessly, well-loved one. 
Return with us, return to us, 
be always coming home.

Ursula K LeGuin
Breng alsjeblieft vreemde dingen mee. 
Kom alsjeblieft met nieuwe dingen. 
Laat hele oude dingen in jullie handen komen. 
Laat wat je niet kent in je ogen komen. 
Laat woestijnzand je voeten verharden. 
Laat de boog van je voeten de bergen zijn. 
Laat de paden van je vingertoppen je kaarten zijn... 
en de wegen die je gaat zijn de lijnen op je handpalmen. 
Laat er diepe sneeuw zijn als je inademt
en je uitademen de glans van ijs. 
Mag je mond de vormen van vreemde woorden bevatten. 
Mag je eten ruiken dat aan het koken is dat je niet hebt gegeten.
Mag de bron van een vreemde rivier je navel zijn. 
Mag je ziel thuis zijn waar geen huizen zijn. 
Loop voorzichtig, geliefde, 
loop bedachtzaam, geliefde, 
loop onbevreesd, geliefde. 
Keer terug met ons, keer terug naar ons, 
kom altijd naar huis.
Ursula Kroeber Le Guin (1929–2018) was a celebrated and beloved author of 21 novels, 11 volumes of short stories, four collections of essays, 12 children’s books, six volumes of poetry, and four books of translation. The breadth and imagination of her work earned her five Nebulas and five Hugos, along with the PEN/Malamud and many other awards. In 2014 she was awarded the National Book Foundation Medal for Distinguished Contribution to American Letters, and in 2016 joined the short list of authors to be published in their lifetimes by the Library of America.
N.C. Wyeth, The Homecoming, 1945

Het jaartal onder dit werk van N.C. Wyeth vertelt meteen vanwaar het personage op het schilderij terugkomt. Odysseus ten voeten uit, tot en met de hond die hem herkent. Het gedicht van de Amerikaanse dichteres Ursula Le Guin ‘Please bring strange things’ beschrijft eerder het tegenovergestelde: een vertrek. Wensen voor een lange reis die eindigt met: ‘Keer terug met ons, keer terug naar ons, kom altijd naar huis.’ De reis naar thuis waar geen huizen zijn, mag daar je ziel thuis zijn. Het op weg zijn zonder de uiteindelijke beloning van de thuiskomst. Wellicht omdat het op weg zijn volop thuiskomen is.

Weggaan

Weggaan is iets anders
dan het huis uitsluipen
zacht de deur dichttrekken
achter je bestaan en niet
terugkeren.  Je blijft
iemand op wie wordt gewacht.

Weggaan kun je beschrijven als
een soort van blijven. Niemand
wacht want je bent er nog.
Niemand neemt afscheid
want je gaat niet weg.

Rutger Kopland | 
uit de bundel Geluk is gevaarlijk,
Vincent van Gogh, Bloeiende kastanjetakken, 1890 (olieverf op doek, 73×92 cm.) Collectie Emil Bührle, langdurig bruikleen aan Kunsthaus Zürich.
„Aan het eind van zijn verblijf in de inrichting van Saint-Rémy ging Van Gogh bloemstillevens schilderen. Commerciëlere doeken, die zouden verkopen, hoopte hij. Een paar dagen na aankomst in Auvers pakte hij het bloemmotief weer op. Vlakbij de herberg waar hij logeerde stonden hoge, oude kastanjebomen in bloei. Afgewaaide takken, na stormachtig weer op 24 en 25 mei, zullen de bloemenschilder in hem wakker hebben gemaakt.

„Vergeleken met de bloemstillevens uit Saint-Rémy is dit doek veel gedurfder. Een spectaculaire, bijna levensgrote voorstelling, een prachtig beeld van de levenskracht en energie die de natuur uitstraalt in het voorjaar. Een beetje mysterieus ook. Pas bij goed kijken zie je de vaas in het midden. Die lijkt te zweven. Ook bijzonder hoe het oranje van de tafel op de voorgrond en het blauw van de achtergrond in elkaar overlopen. Dat op een grafische manier geschilderde blauw suggereert lucht. Gek, want het doek is geschilderd vanuit een hoog standpunt. Dat blauw is een vondst die puur en alleen maar kleur is. Bij dit stilleven zie je een schilder aan het werk die uit diverse repertoires kan putten.” (Arjen Ribbens. Podcast 'Van Gogh in Auvers' NRC 10 mei 2023)

mei 2023 namiddag licht’ eigen foto Gmt
THE WINDS OF MAY
 
are soft and restless
in their leafy garments
that rustle and sway
making every moment movement.

(een van de 6 kwatrijnen)

DE WINDEN VAN MEI
 
zijn zacht en rusteloos
in hun bladerige gewaden
die ritselen en zwiepen
waardoor elk moment beweging wordt.

Ursula K. Le Guin
Vincent van Gogh, Regen, Auvers-sur-Oise, 18 juli 1890. Collectie National Museum Wales, Cardiff
To the Rain
By Ursula K. Le Guin

Mother rain, manifold, measureless,
falling on fallow, on field and forest,
on house-roof, low hovel, high tower,
downwelling waters all-washing, wider
than cities, softer than sisterhood, vaster
than countrysides, calming, recalling:
return to us, teaching our troubled
souls in your ceaseless descent
to fall, to be fellow, to feel to the root,
to sink in, to heal, to sweeten the sea.


Tot de de regen
Door Ursula K. Le Guin

Moeder regen, veelvoudig, grenzeloos,
vallend op braak, op veld en bos,
op daken van huizen, lage krotten, hoge torens..,
neerwaartse wateren die alles wassen, breder
dan steden, zachter dan zusterschap, uitgestrekter
dan landschappen, kalmerend, herinnerend:
keer terug naar ons, leer onze onrustige
zielen in uw onophoudelijke afdaling
om te vallen, om collega te zijn, om te voelen tot aan de wortel,
te zinken, te genezen, de zee te verzoeten.
John Constable – Seascape Study with Rain Cloud (Rainstorm over the Sea) | Byron’s Muse

Het is een oud liedje, en je hebt het in allerlei toonaarden gehoord en zelf (moeten) zingen. Alsof het begrip ’thuis’ als een soort uiteindelijke verlossing achter de einder ligt te gloriën, het beloofde land na veertig jaar woestijn. De eerste dag op de kleuterschool, de dagen van het internaat, soldaatje spelen, een-druk-leven-leiden, altijd was er een thuis-idee dat, eens bereikt, tot de plaats voor valiezen wisselen en een dagje uitslapen werd vernederd. Kun je thuiskomen in de wereld als je nooit bij jezelf bent thuisgekomen? Het is niet dadelijk een luxe-verblijf, het kan er behoorlijk tochten en het uitzicht wordt wel eens met een spiegel verward. De foto’s zijn er misschien vlug verbleekt, de nachten kunnen er donker en lang zijn, de morgenden met spijt en plukjes wanhoop gedecoreerd. Je voelt je dichter bij je voorouders waar je in feite hun afstammeling bent, nu je zelf in de nabijheid van hun leeftijd bent gekomen. Ursula K. Le Guin zegt het op een onnavolgbare wijze:

Looking Back

Remember me before I was a heap of salt,
the laughing child who seldom did
as she was told or came when she was called,
the merry girl who became Lot’s bride,
the happy woman who loved her wicked city.
Do not remember me with pity.I saw you plodding on ahead
into the desert of your pitiless faith.
Those springs are dry, that earth is dead.
I looked back, not forward, into death.

Forgiving rains dissolve me, and I come
still disobedient, still happy, home.

Ursula K Le Guin

Ursula Kroeber Le Guin (1929–2018)
Terugkijkend

Denk aan mij voordat ik een hoopje zout was,
het lachende kind dat zelden deed
wat haar gezegd werd of kwam als ze geroepen werd,
het vrolijke meisje dat de bruid van Lot werd,
de gelukkige vrouw die van haar slechte stad hield.
Denk niet met medelijden aan mij. Ik zag je vooruit ploeteren
in de woestijn van je meedogenloze geloof.
Die bronnen zijn droog, die aarde is dood.
Ik keek terug, niet vooruit, naar de dood.

Vergevingsgezinde regens lossen me op, en ik kom
nog steeds ongehoorzaam, nog steeds gelukkig, naar huis.

It's an old song, and you've heard it in all sorts of keys and (had to) sing it yourself. As if the concept of 'home' is like some kind of final redemption peeking behind the horizon, the promised land after forty years of desert. The first day in kindergarten, the days of boarding school, playing soldier, living a busy-life, there was always an idea of home that, once achieved, was relegated to the place for changing valises and a day's sleep. Can you come home to the world if you have never come home to yourself? It is not exactly a luxury abode, it can be quite drafty and the view is sometimes mistaken for a mirror. The pictures there may fade quickly, the nights can be dark and long, the mornings decorated with regrets and tufts of despair. You feel closer to your ancestors where you are in fact their descendant, now that you yourself have come close to their age.  
Egon Schiele Landscape

Bezoek website van Ursula Le Guin:

https://www.ursulakleguin.com/

I think hard times are coming when we will be wanting the voices of writers who can see alternatives to how we live now and can see through our fear-stricken society and its obsessive technologies. We will need writers who can remember freedom. Poets, visionaries – the realists of a larger reality.

-Ursula K. Le Guin-