‘Je moet wel weten dat hij, de schilder Quinten Matsijs, ook gerenommeerde vrienden had: Desiderius Erasmus, en Albrecht Dürer om er maar twee te noemen. En men vereerde hem later, in de zeventiende eeuw, terecht als ‘Vlaamse Michelangelo’.

De ‘kenner’ knikte langdurig alsof hij aan zijn eigen woorden twijfelde. Ik probeerde voorzichtig de stelling dat het afschrikwekkende portret best een reactie kon zijn op de overgangstijd waarin hij leefde als je weet dat Lewis Caroll deze dame tot de koningin van zijn Wonderland verhief en je beseft dat ze nog steeds ‘iets’ te zeggen heeft wat niet dadelijk in ieders kraam schijnt te passen.’

De ‘kenner’ probeerde te poneren dat dokters deze dame als draagster van een ziekte hadden herkend. ‘De ziekte van Piaget’ terwijl ‘grotesken’ toen ook erg in waren zelfs in vrij gezonde toestand. Mogelijk werd hij geïnspireerd door het boek De Lof der Zotheid van zijn vriend Erasmus, die daarin oude vrouwen beschrijft die ‘nog altijd koketteren’, ‘onafscheidelijk zijn van spiegels’ en ‘geen moment aarzelen om hun weerzinwekkend verlepte borsten uit te stallen’. (Erasmus MC)

Schrijfwijzen van zijn naam:

 Quinten (I) Massijs Quinten Massijs (I) Quentin Massys  Quentin Metsy Quintinus Mesius  Quinten Matsijs Quinten Matsys Quintino Messi Quinten I Massijs  the Elder Quentin Massys Quentin Matzys Quinten Massys Quinten, I Metsys Quinto Massei Quintis Matsi Quentin Massys I  Quinten I Metsys  Quintin Matsys Quinte Metsys Quinten I Messys Quentin Messys Quinten I Matsys Quintin Matsey Quintin Matssis Quentin Metsijs Quentin, the Elder Massys Quinton Matzius Quintin Matsi  Quentin Masiis Quentin Matzis  Quintus Matsus Quintus Matzis Quintin Matzy  Quentin Metzis Quentin Matsi  Quentin Messis   Quinten I Massys Quinten Massijs  Quinten Massys (I) Quinten Matsijs (I) Quinten Matsys (I) Quinten Messijs Quinten Messijs (I) Quinten Messys Quinten Messys (I) Quinten Metsijs Quinten Metsijs (I) Quinten Metsys (I) Quinte Masey  Quintus Mebzius Quinte Mathys
Q. Matzi  Q. Messeus ou Le Marechal, d'Anvers Quintin Messis Metsys. Q.Matzius Q. Matzys Quinta Masseu  Quintematsys Quintin de Smitt Quint.Messys Quint Messis Quintinus Messis Quintino Messis Q. Matzyz
Quintus Matreus Quinte Masseys Quintin Metsis Maestro quintino fiamengo
Quintino Quinte Massys  Quinte Methsis Quintyn de Smit Quintin Smith
Quintin Messys Matzys Quentin Messius Maréchal Quintin Quintius Matzys
Quinte Mathsys Massys Quintin Messis Quinte Matzys Q. Massys 
Quintin Melsüs Q. Mattzys Q Matzys Q. Metzus Quintyn Matsis
Quintus Matzius Quintin Metzius Q. Matsys Quintin Matys the Smith of Antwerp Quintus Matzys quinten massys Q. Messys 
Quinte-Messis the Farrier of Antwerp Quintin Matsys Quinte-Mathsys
Q. Matsis Quentin Massays Quintus Matsys Quintus Matzus Quintine Smitt
Quintin Matsis of Antwerp Guento Masscis Quintin Mathsys 
Quintin Mesius Matsys Quintin Quinton Matys Matzys Q 
Quintin Matsy's genannt der Schmied Quintin Messis 
Q. Messi or the Blacksmith Quintus Matrius Quintin Metsys 
Quintyn Massyes Q. Metsys Messius Quintin Matseys Quintus Metzius
Quinte Matys Quintin Mattyis Quintus Metzus 
Q. Metzis or the Blacksmith Quintus Metzius
Q. Messis Quentin Massys the Elder Quentin Matsys

De man dus met de duizendvoudige schrijfwijze van zijn naam en net zo duizendvoudig aanwezig in de Europese kunstgeschiedenis in een overgangstijd tussen de Vlaamse Primitieven (?) en de schilders van de Renaissance.

Zijn zonen Jan Matsijs en Cornelis Matsijs, kinderen uit zijn tweede huwelijk met Catharina Heyns, met wie hij nog acht andere kinderen had, waren ook kunstschilders, evenals zijn kleinzoon Quinten Matsijs de Jongere, die naar hem werd genoemd. (Wikipedia)

"De religieuze schilderijen van Matsys worden tegenwoordig niet meer zo gewaardeerd als tijdens zijn leven. De aanstellerij en sentimentaliteit die jarenlang garant stonden voor hun populariteit worden nu tegen hen gebruikt. Sommigen vinden dat Matsys te veel in de ban was geraakt van da Vinci, zoals in zijn Maagd, die duidelijk is gekopieerd van Leonardo's Sint-Anna. De overdrijving van het sentiment van de schilder in de Maagd Ten voeten uit in Berlijn wordt nu gezien als een overschrijding van de grenzen van de goede smaak." (Web Gallery of Art)

 "Hoewel de Brusselse Madonna met kind laat zien hoezeer de schilder deel uitmaakte van de Vlaamse traditie, voordat hij onder invloed van de Renaissance kwam, bevat het al de nieuwe elementen die van Matsys de boeiende en zeer innovatieve kunstenaar zouden maken wiens talent in zijn latere werken volledig tot zijn recht zou komen. Met zijn uitzonderlijk ruime volumes, zijn soepele vormen die gestreeld worden door een sterk maar zacht licht, en het virtuoze doorschijnende van zijn kleurtechniek, voert hij de drapagekunde naar nieuwe hoogten." (WGA)

Je voelt in de bijgaande besprekingen de ‘verwachtingen’ waarin wat geweest is (de zgn. primitiviteit) eerder zal gehonoreerd worden dan wat zijn weg naar het zogenaamde nieuwe (renaissance) zoekt, en wie daarbij ‘de grenzen van de goede smaak’ bepaalt blijft inderdaad een open vraag. Ook die zgn. grenzen zijn afhankelijk van een tijdperk en wat in dat tijdperk de ‘goede’ smaak zou bepalen. Kijk naar een mogelijke synthese: ‘Maagd met Jezus-kind en Elisabeth met kleine Jan de Doper.

Elizabeth en  Maria lijken beiden het hoofd van Johannes de Doper omhoog te draaien, alsof ze het aanbieden aan het kindje Jezus voor zijn zegen. Deze scène is tegelijkertijd een voorstelling van moeders die teder omgaan met hun kinderen en een toespeling op het martelaarschap van Johannes door onthoofding. Het sfeervolle landschap plaatst de Bijbelse figuren niet in het Heilige Land, maar in het zestiende-eeuwse Vlaanderen. Gezien het kleine formaat was het paneel waarschijnlijk bedoeld als devotiestuk voor een privéwoning.

Deze onbekende man, vijfhonderd en vijf jaar geleden door Massys geschilderd, kijkt even op van zijn boek. We zijn in 1520. Maarten Luther schrijft ‘Over de Vrijheid van een Christen’, Biccolo Machiavelli ‘Dell’arte della guerra’, De Kunst van het oorlogvoeren. Het geboortejaar ook van Christoffel Plantijn, drukker. Het sterfjaar van Rafaël. In Mechelen wordt de bouw van der Sint-Rombouts-toren gestaakt. Karel V. wordt tot koning gekroond, een jongeman van twintig.

Schilderijen van Quinten Massijs te bekijken:

https://commons.wikimedia.org/wiki/Paintings_by_Quinten_Massijs_(I)

Massijs werd wel eens ‘de Vlaamse Giotto‘ genaamd, weggelopen van huis (Leuven) om zich aan de kunst te wijden (Antwerpen), kunst die de twee schilderende zonen later niet evenaarden maar wel vaders naam gebruikten als handtekening onderaan een schilderij.

Een kwestie van geld dus. Zoals in ‘de debiteuren’. Je woont nu eenmaal in een metropool als Antwerpen en het is crisistijd.

Een oud Nederlands gezegde uit die tijd luidt: “Een woekeraar, een molenaar, een geldwisselaar en een belastingontvanger zijn de vier evangelisten van Lucifer.”

Massys was al de eerste schilder die geldwisselaars afbeeldde, in het beroemde schilderij ‘De geldwisselaar en zijn vrouw” uit 1514 in het Louvre. Geldwisselaars vervulden volgens economisch historicus Raymond de Roover vaak dezelfde rol als bankiers. Bovendien werd de niet-afgebeelde vierde schurk, de molenaar, dikwijls gehekeld omdat graanprijzen een chronisch pijnpunt werden in tijden van fluctuerende grondstofprijzen, zoals juist in deze periode het geval was. In het schilderij ‘De debiteuren‘ laat de kunstenaar bijvoorbeeld de schaar boven de hoofden van de twee bankiers hangen (door veel critici de Schone en de Lelijke genoemd) om de onzekerheid van het leven aan te duiden; de open deur daarentegen verbeeldt volgens de experts van de Fontanelle-Geneva Kunstacademie de mogelijkheid van verlossing.
Maar kijk naar de chromatiek, het tegenlicht, de rijkdom aan details. Nog even en je hoort de pen krassen en…

Lees: https://jhna.org/articles/massys-money-tax-collectors-rediscovered/

Herken je de spiegel?

Tesnlotte, als laatste keuze, kom ik bij zijn mooi portret van ‘Erasmus van Rotterdam’ (1517)

Erasmus is aandachtig aan het werk terwijl hij de brief van Paulus aan de Romeinen vertaalt. De tweede helft van het tweeluik, met het portret van Pierre Gillis, bevindt zich nu in de collectie van Lord Radnor in Longford Castle (Salisbury). Replica’s van het portret van Erasmus zijn te vinden in het Rijskmuseum in Amsterdam en in Hampton Court (Engeland), terwijl het Koninklijk Museum in Antwerpen een replica bezit van het portret van Pierre Gillis.

Dit schilderij getuigt van het hoge culturele klimaat in die tijd en is het bewijs van de banden tussen twee grote humanistische denkers: Erasmus van Rotterdam en Sir Thomas More, die beiden bijdroegen aan de publicatie van Utopia. Het portret is een van de twee panelen van een tweeluik dat Massys in 1517 schilderde, toen Erasmus in Antwerpen te gast was bij zijn vriend Pierre Gillis. In een brief aan More van 30 mei 1517 bevestigt Erasmus dat “ze mij en Pierre Gillis op hetzelfde paneel schilderen”. Het portret was voltooid op 9 september van datzelfde jaar en het tweeluik werd als geschenk naar Thomas More gestuurd. More uitte zijn dank voor het cadeau enthousiast in zijn brief van 6 oktober 1517, waarin hij schreef: “Ik ben geweldig getroffen door de portretten van de mannen die je me hebt gestuurd: zelfs als het slechts eenvoudige schetsen van houtskool of op gessetto (krijt) waren geweest, zouden ze iedereen betoveren behalve iemand die volkomen ongevoelig is voor literatuur of voor virtuositeit; en ze raken me meer dan ik mogelijk kan uitleggen, omdat het aandenkens zijn – nu tastbaar – van zulke goede vrienden”. (Web Gall of Arts)

Kijk, hier is de spiegel!

De ontdekking van de Renaissance in Italië verliep vroeger en weer heel anders. We hebben al een tijdje geleden daar een blog aan gewijd. Hier weer te raadplegen. En waar blijft nu dat ‘nieuw tijdperk’? Neen, niet met ‘hem’ die weldra alle schermen bevolkt. Maar gewoon met ons, met iedereen die op zoek gaat naar zijn/haar tijdperk en er graag de anderen in verwelkomt.

Het landschap als visioen van een nieuw tijdperk

Canzone, io t’ammonisco

 Che tua ragion cortesemente dica;
 Perchè fra gente altera ir ti convene;
 E le voglie son piene
 Già de l'usanza pessima ed antica,
 Del ver sempre inimica
 Proverai tua ventura
 Fra magnanimi pochi a chi 'l ben piace:
 Dî lor, chi m’assicura

Petrarca

 Bilderdijk voorzag de verzen van een vrije vertaling:
 
Wees gewaarschouwd, ô mijn lied!
 Spreek beleefd, op heusche tonen,
 Dat men d'inhoud moog verschoonen
 Dien gy aan uw lezers biedt.
 Denk, voor wie gy op gaat treden:
 Lieden op hun wijsheid stout,
 In den waarheidshaat veroud,
 Die geen oorsprong nam van heden.
 Zwak is 't hoopjen, klein 't getal,
 (Maar van d'echten geest gedreven,
 Laat u dit vertrouwen geven!)
 Dat u wel ontfangen zal.

De Nederlandse dichter weet, dat zijn poëzie bij velen gehaat moet zijn: ‘fra gente altera ir ti convene.’ Hij heeft het oog op zijn landgenoten, die de ‘tijdgeest’ dienen. De verzen van Petrarca worden dus met een bepaalde tendens en pro domo geciteerd.

Begin van de zestiende eeuw, toen Quentin Matsys zijn Allegorie op de Zotheid schilderde, waarschijnlijk rond 1510, waren zotten nog veel te zien aan het hof of op carnavalsoptredens in moraliteitsstukken. Soms was een dwaas geestelijk gehandicapt, om bespot te worden voor het vermaak van het grote publiek. Matsys heeft ervoor gekozen om zijn dwaas voor te stellen met een wen, een bult op het voorhoofd, waarvan men geloofde dat deze een “steen der dwaasheid” bevatte die verantwoordelijk was voor domheid of mentale handicap. In andere gevallen was de nar echter een slimme en scherpzinnige waarnemer van de menselijke natuur, een komiek die de gewaden van de nar gebruikte als voorwendsel voor satire en spot. De nar van Matsys was bijna een exacte tijdgenoot van Erasmus' Lof der Zotheid, waarin het personage van de Zotheid in feite een wijze en scherpzinnige commentator is op de dwaasheid van anderen. Dwazen waren een populair onderwerp in zowel de kunst als de literatuur van deze tijd en het werk van Erasmus was vooral belangrijk voor de zestiende-eeuwse humanistische kringen in Antwerpen.