Woorden-wekken, en een aanloop met Maya C. Popa (1989)

close up of cherry blossoms in coesfeld spring
black and white photo of people walking in a metro station platform
Photo by Ahmed Abouelhassan on Pexels.com

In  a  Station  of  the  Metro 
by  Ezra  Pound 

The  apparition  of  these  faces  in  the  crowd ; 
Petals  on  a  wet ,  black  bough . 

In een Metrostation
door Ezra Pound

De verschijning van deze gezichten in de menigte;
Bloemblaadjes op een natte, zwarte tak.

close up of cherry blossoms in coesfeld spring
Photo by Sergej ***** on Pexels.com

Enigszins verbaasd toen ik dit mooi uiterst kort gedicht van een befaamd Amerikaans dichter, Ezra Pound (1885-1972), in de New York Times las (24 augustus 2026) en het een volle pagina kreeg met langzaam verschijnende en verdwijnende verklarende teksten over de dichter en de reden waarom deze twee lijntjes een heus gedicht zouden zijn.

People-watchers, trainspotters and A.O. Scott agree: Ezra Pound’s “In a Station of the Metro” is one of the shortest great poems in English. (A.O. Scott en Alisa Aufrichtig)

“Ezra Pound (1885-1972) was een scherpzinnige en eigenzinnige voorvechter van het literaire modernisme, vastbesloten om de poëzie los te wrikken van haar romantische en Victoriaanse gewoontes. Hij had tal van uitgesproken, excentrieke ideeën over hoe dit moest gebeuren, waarvan hij sommige in de jaren 1910 en 1920 in essays en brieven vastlegde.
Later zou hij berucht worden vanwege enkele van zijn extreme, buitenliteraire opvattingen. Hij was een voorstander van bizarre economische theorieën, verspreidde antisemitische ideeën en omarmde het fascisme, waarbij hij tijdens de Tweede Wereldoorlog pro-Mussolini-propaganda uitzond op de Italiaanse staatsradio. Na de oorlog werd hij beschuldigd van verraad en opgesloten in een psychiatrisch ziekenhuis in Washington, D.C.”

(NY Times ibidem)

portrait of woman in ankara metro station
Photo by Doğukan Melik Sevindik on Pexels.com

“Poëzie,” zo verklaarde Pound, “moet minstens even goed geschreven zijn als proza.” Dit hield in dat men zich moest ontdoen van overbodige woorden, afgezaagde retoriek en ouderwetse conventies op het gebied van metrum en rijm. In het maartnummer van 1913 van het tijdschrift Poetry legde Pound de volgende beeldvormende axioma’s vast:

  1. Een directe benadering van het “ding”, of dit nu subjectief of objectief is.
  2. Absoluut geen enkel woord gebruiken dat niet bijdraagt aan de weergave.
  3. Wat het ritme betreft: componeren volgens de volgorde van de muzikale frase, niet volgens de volgorde van een metronoom.

In plaats van vage noties van lyrische schoonheid dringt Pound aan op directheid en efficiëntie.

(NY Times 24 Aug 2026)

woman and man waiting for subway train at broadway station new york city usa
Photo by Kyle Miller on Pexels.com

Het metro-vers van Pound is uiteraard door Japanse poëtische genres beïnvloed zoals de haiku en de tanka, korte vormen waarin levendige, onverwachte beeldspraak samengaat met taalkundige precisie. Je zou kunnen zeggen dat ze een beeld schetsen maar dat is niet helemaal waar. Het is eerder een versmelting: één uit de moderne, gemechaniseerde wereld en één uit de natuur, tot één idee. Die versmelting is niet dadelijk de reële fotografische ervaring van gezichten in de metro met een natuurbeeld, maar een ‘innerlijke’ versmelting. Het is een dubbele ervaring tot één nieuwe innerlijke emotie herleid. (De combinatie verbaast, maar die verbazing is net het ‘aha’-gevoel, de verwondering.)

“In a Station of the Metro” sluit nauw aan bij de geest van Matsuo Basho, de 17e-eeuwse haiku-meester wiens gedichten vaak thema’s als reizen behandelen en bloemenbeelden bevatten.” (En elementen uit het reeds geciteerde artikel NY Times)

man standing beside wall
Photo by Ronaldo Santos on Pexels.com

The Romantics

In raptures over Chapman’s Homer, Keats forgets
who discovered the Pacific—not stout Cortez
with eagle eyes but Balboa upon a peak in Darien.

Where he withdrew his handkerchief and saw
the death warrant drop of arterial blood,
a fate too deep for tears. Years, I was afraid

someone would refer to you in past tense,
and I’d sink like an animal past the dream
of evolution clean into disrepair. You lived—

this wasn’t that sort of tragedy. More like
a fairground after rain where heavy tents
had gauged large crevices. Franz said the silences

need to be loved, perhaps more than the words
that describe them in time. The dog cries
because it sets the human world in motion,

and I rise to stop the wailing, accusative at times.

Maya C. Popa (from the collection If You Love that Lady)

Excerpted from If You Love That Lady: Poems. Copyright (c) 2026 by Maya C. Popa. Used with permission of the publisher, W. W. Norton & Company, Inc. All rights reserved.

Eerste Europeaan aan de kust: Vasco Núñez de Balboa bereikte in 1513 als eerste Europeaan de Stille Oceaan. Hij stak te voet de landengte van Panama over en noemde het water de Mar del Sur (Zuidzee) Conquistador Hernan Cortez eiste echter de eer op de eerste zijn. De eigenlijke ontdekker, Vasco Nunez de Balboa werd later op verdenking van verraad onthoofd (1519)

night time circus entrance with crowd in black and white
Photo by Alexis B on Pexels.com

De Romantici

In vervoering over Chapmans Homerus vergeet Keats
wie de Stille Oceaan ontdekte – niet de stoere Cortez
met arendsogen, maar Balboa op een bergtop in Darien.

Waar hij zijn zakdoek tevoorschijn haalde en zag
hoe het doodsvonnis in de vorm van arteriële bloeddruppels viel,
een lot te diep voor tranen. Jaren was ik bang

dat iemand in de verleden tijd over jou zou spreken,
en dat ik als een dier zou wegzinken, voorbij de droom
van evolutie, rechtstreeks in verval. Jij leefde –

dit was niet dat soort tragedie. Eerder
een kermis na de regen waar zware tenten
grote scheuren hadden achtergelaten. Franz zei dat de stiltes

bemind moeten worden, misschien wel meer dan woorden
die hen in de tijd beschrijven. De hond huilt
omdat het de mensenwereld in beweging brengt,

en ik sta op om het gejammer te stoppen, soms beschuldigend.

Maya C.Popa

black and white carousel and elephant reflection
Photo by L’oeil à deux Vanessa et cédric on Pexels.com

Lief leven,
Ik kan niet ongedaan maken wat ik mezelf heb aangedaan, wat ik heb laten gebeuren door mijn honger naar liefde.
Ik heb de hele wereld gewild, met al haar schoonheid en al haar pijn; op sommige dagen denk ik dat zoiets straf genoeg is.
Vaak kreeg ik meer dan ik had gevraagd,
zo werkt het nu eenmaal – je vist in open water, bereid om gekwetst te worden door wat je binnenhaalt.
Het teruggooien was een nachtmerrie. Het teruggooien en mijn eigen gezicht zien
terwijl het in het donkere water verdween.
Mijn tong plotseling aan metaal vastgehaakt, de haak in mijn open handpalm spugend.
Lief leven: vandaag voel ik die haak des te scherper.
Zou je de lijn wat losser willen maken – je zult luisteren
als ik het je vraag,
als je het soort leven bent dat ik denk dat je bent.

Maya C. Popa

man fishing on beach in black and white
Photo by Alex Dos Santos on Pexels.com

.

Dear Life
I can’t undo all I have done to myself,
what I have let an appetite for love do to me.

I have wanted all the world, its beauties
and its injuries; some days,
I think that is punishment enough.
Often, I received more than I’d asked,
which is how this works – you fish in open water
ready to be wounded on what you reel in.
Throwing it back was a nightmare.
Throwing it back and seeing my own face

as it disappeared into the dark water.
Catching my tongue suddenly on metal,
spitting the hook into my open palm.
Dear life: I feel that hook today most keenly.
Would you loosen the line – you’ll listen
if I ask you,
if  you are the sort of  life I think you are.

May C. Popa

hooked fish emerging from water in guaratuba
Photo by Landiva Weber on Pexels.com

Maya C. Popa (°1989) is the author of If You Love That Lady (W.W. Norton, 2026), Wound is the Origin of Wonder (W.W. Norton, 2022), and American Faith (Sarabande Books, 2019), as well as three chapbooks. She is the poetry reviews editor at Publishers Weekly and teaches poetry at NYU.

Popa holds a PhD in Creative Writing from Goldsmiths, University of London; an MA from Oxford University, where she was a Clarendon Scholar; and an MFA from NYU. She graduated Summa Cum Laude from Barnard College, where she worked closely with the late Saskia Hamilton. In 2015, Popa received The Editors Prize from the Poetry Foundation for her essay “Forever Writing From Ireland.”

She is the founder of Conscious Writers Collective, a global online writing platform and community providing ongoing literary education and support outside formal academia.

Maya C. Popa

What are you hopeful for?

“I am full of hope in the widest sense. It’s a choice that I make each day to look for evidence that there’s as much reason to feel hope as apprehension amidst the endless reports of calamities and struggle. I see examples of basic and extraordinary generosity, ingenuity, and kindness each day. I am especially aware of the urgency of addressing the climate crisis, but I have hope that duress can put pressure on human resourcefulness in positive ways, and that people across the ages have felt those oscillations of trust in life’s continuity and anxiety over the same. I take hope seriously. I write with and from that hope. “(Maya C. Popa)

Any day now, autumn. Winter any day.
I’ve shot my arrow and lived by its arc
and still, the hours won’t acquit.
The first time we met we said goodbye,
then we never stopped saying it.

(Uit ‘Year’)

Het kan elk moment herfst worden. Wnter elk moment.
Ik heb mijn pijl afgeschoten en heb geleefd volgens zijn baan,
en toch willen de uren me niet vrijspreken.
De eerste keer dat we elkaar ontmoetten, zegden we tot ziens,
toen stopten we nooit meer dit te zeggen.

man aiming bow and arrow
Photo by RDNE Stock project on Pexels.com

Lees:

https://www.weber.edu/michaelwutz/pound-assignment.html

Ezra Pound, on “In a Station of the Metro”

Een verhelderend, knap geschreven artikel uit Streven jaargang 26 (1972-73) van Paul Claes: ‘Erza Pound Apologie voor ‘a poets’ poet ‘is ook nog in 2026 erg actueel.

Lees:

https://www.dbnl.org/tekst/_str005197201_01/_str005197201_01_0043.php

“Pound wordt wel eens ‘a poets’ poet’, een dichter voor dichters, genoemd. Waarmee hem wordt verweten dat hij te esoterisch, te moeilijk, te veeleisend voor de gewone lezer zou zijn. Maar het verwijt kan ook omgekeerd worden. Waarom zouden wij een dichter vragen zich tot ons peil te verlagen? Vooral als het een dichter is die zo tegen vooroordelen en sjabloondenken gereageerd heeft als Pound. Is er trouwens een vleiender uitnodiging denkbaar dan die van een dichter die zijn lezers vraagt mee dichters te worden?” (Paul Claes)

Bezoek Maya C. Popa’s website:

https://www.mayacpopa.com

Alles verhaalt: werk en wereld van Daniela Danz (°1976)

sunlight on frescoes in church
close up shot of a butterfly on a lavender
Photo by David Fantin on Pexels.com

Mythos

Die Erzählungen der Ameisen auf ihren Pheromon Gleisen,
die Erzählungen der Bienen in ihren Schwänzeltänzen,
die Erzählungen der abgeknickten Zweige eines Wildwechsels,
die Erzählung der Entwurzelten, der morschen, der von Kerfe durchfurchten Buchenstämme,
die Erzählung der Wolken und des Lichts,
die Erzählung der wandernden Schatten im Sand,
die Erzählung des Nieselregens im Wasser,
die Erzählung der Falten, meiner Hand, der Tonlage meiner Stimme,
die Erzählung des Blicks, mit dem du die Welt betrachtet,
die Erzählung der Welt, ohne dass du sie anschaust.
Weiter und weiter erzählt sich die Welt noch lange, nachdem du und ich und keiner, den wir kannten, mehr zuhört.

Daniela Danz. “Wildnis”

Mythe

De verhalen van de mieren op hun feromoonpaden,
de verhalen van de bijen in hun kwispeldansen,
de verhalen van de afgebroken takken langs een wildpad,
het verhaal van de ontwortelde, de verrotte, de met inkepingen doorboorde beukenstammen,
het verhaal van de wolken en van het licht,
het verhaal van de ronddwalende schaduwen in het zand,
het verhaal van de motregen in het water,
het verhaal van de rimpels, van mijn hand, de toon van mijn stem,
het verhaal van de blik waarmee je naar de wereld kijkt,
het verhaal van de wereld, zonder dat je ernaar kijkt.
De wereld blijft zich maar doorvertellen, lang nadat jij en ik en niemand die we kenden- er nog naar luistert.

shards of a broken mirror held by a young woman
Photo by Kağan Karatay on Pexels.com

Uur Nul: Loop
 
De lindeboom heeft al zijn bladeren verloren
en van de zomer is niets meer over dan
de wens om het hoofd van het Oude Duitsland
nog één keer de kop te kroelen
en te beloven dat zijn kleinkinderen
het beter zullen onthouden – wat heb je aan een gedicht
wanneer de steeds hoger wordende berg van dingen
ons dwingt om een signaal te geven door te jodelen.

Zero Hour: Loop
The linden tree has lost all its leaves
and nothing is left of the summer but
the wish to stroke Old Germany’s 
head one more time 
and to promise that its grandchildren
will remember better—what is the use of a poem 
when the increasing mountain of things
compels us to signal by yodeling.

vertaling naar het Engels: Monika Cassel

traditional bavarian musicians performing at oktoberfest
Photo by Bastian Riccardi on Pexels.com

Wir leben-Wir sind für alles

Wie geht anfangen wie geht
erinnern ohne zu vergessen
vor mir im Schnee ein Mann
sein Rücken einsam düster
wie geht anfangen nicht erinnern
Lichtblitze die ihm als Junge Bilder
zeigten kurz und grell sieh im Licht
die Schatten wie geht nicht erinnern
horch das Zischen sieh das Licht
und Deutschlands Leichtigkeit
wie hell ist Deutschland wie Ruß
wie Bilder kurz und grell wie geht
Anfangen riech den Schnee
er ist neu gefallen in der Nacht
im Dunkeln geht vergessen
in Bildern kurz horch den Schnee
ganz leicht liegt er wie Leinen
etwas brennt ein Zischen düster
wie Bilder nachts an Wänden horch
das Zischen riech den Brandgeruch
sieh das Ruß auf weißem Grund

© Wallstein Verlag
Aus: V. Gedichte. Göttingen: Wallstein Verlag, 2014

Wij leven – Wij zijn voor alles

Hoe is beginnen, hoe is
herinneren zonder te vergeten
voor mij in de sneeuw een man
zijn rug eenzaam donker
hoe is beginnen niet herinneren
Lichtflitsen die hem als jongen beelden
toonden kort en fel zie in ’t licht
de schaduwen hoe is dat niet herinneren
hoor het gesis zie het licht
en Duitslands lichtheid
hoe licht is Duitsland als roet
als beelden kort en fel hoe is
beginnen riek de sneeuw
hij is ’s nachts vers gevallen
in het donker gaat vergeten
in beelden vlug luister naar de sneeuw
heel licht ligt hij als linnen
iets brandt een duister sissen
als beelden ’s nachts op muren hoor
het sissen riek de brandlucht
zie het roet op witte achtergrond.

crumbling brick wall ruin in lush greenery
Photo by Mariia Stepanova on Pexels.com

Masada

Als je dan staat waar het stil is, zodat je
het merkt wanneer het denken ophoudt en
het horen begint, wanneer het horen ophoudt
en het zien begint, wanneer een vogel
vliegt, wanneer je als een zwarte vogel zweeft
en schreeuwt, wanneer je begint te spreken
in de heldere lucht en over niets anders
kunt spreken dan over het licht, alsof dit het eerste
licht was, wanneer je een schaduw op de rots
werpt en zegt: mijn schaduw blijft
en de rots verdwijnt, wanneer het voor nu waar is
dat het goed is om alles op het spel te zetten,
dan kun je de woestijn bij naam noemen.

Masada

Wenn du dann stehst wo es still ist dass du

es merkst, wenn das Denken aufhört und

das Hören anfängt wenn das Hören aufhört

und das Sehen anfängt wenn ein Vogel

fliegt wenn du als schwarzer Vogel gleitest

und schreist wenn du zu sprechen ansetzt

in der klaren Luft und von nichts sprechen

kannst als dem Licht so als wäre es das erste

Licht wenn du einen Schatten auf den Fels

wirfst und sagst mein Schatten bleibt

und der Fels vergeht wenn für jetzt wahr ist

dass es gut ist den ganzen Einsatz zu wagen

kannst du die Wüste mit Namen nennen
``

Masada komt van het Hebreeuwse woord metsada en betekent "vesting" of "burcht". Het verwijst naar een historische rotsfort in Israël bij de Dode Zee, dat bekend staat als symbool van moed en de laatste Joodse opstand tegen de Romeinen. 
photo of man on the dessert during daylight
Photo by FAICAL Zaramod on Pexels.com

Bio:

Zij werd in 1976 in Eisenach geboren en woont in Kranichfeld. Ze studeerde kunstgeschiedenis en Duitse taal- en letterkunde in Tübingen, Praag, Berlijn, Leipzig en Halle en promoveerde op een proefschrift over de bouw van ziekenhuiskerken tijdens de Weimarrepubliek. Sinds 2002 is ze freelance schrijfster en kunsthistorica. Ze werkte meerdere jaren als inventarisatrice van kunstcollecties voor de Evangelische Kerk in Midden-Duitsland. Van 2013 tot 2020 stond zij aan het hoofd van het Schillerhaus in Rudolstadt. Sinds 2021 is zij directeur van de nationale wedstrijd „Demokratisch Handeln“, vicevoorzitter van de Academie voor Wetenschappen en Literatuur in Mainz en sinds 2022 lid van de Beierse Academie voor Schone Kunsten.

Bezoek haar website:

“Mijn inspiratiebron is nog steeds de fundamentele vraag die ik als tiener had: in welke samenleving wil ik leven en in welke samenleving leef ik? Daaruit vloeien alle vragen voort die mij echt bezighouden. Dat is voor mij ook het meest persoonlijke. Niet zozeer liefdesgedichten, waarvan ik er nauwelijks heb geschreven, maar echt deze vraag over de samenleving en hoe die zou moeten zijn; daaruit komen alle thema’s voort. In mijn eerste bundel (= Serimunt, 2004) ging het over Oost- en West-Duitsland, in de tweede bundel (= Pontus, 2009) ging het over Europa, waar de grenzen van Europa eigenlijk liggen en wat dit Europa nu is. In de derde (= V., 2014) ging het om wat thuis, vaderland en grenzen überhaupt betekenen en in de vierde (= Wildniß, 2020) om hoe een samenleving zowel met haar natuur omgaat – met wat ze daar aan natuurlijke omgeving heeft – als met zichzelf. In Wildniß rijst ook de vraag hoe de samenleving omgaat met de wildernis tussen de mensen, met de spanning tussen beschaving en wildernis. In het proza heeft het meer te maken met politieke zaken.” (Rezensöhnchen 2024)

“Alexius” is een gedicht van Daniela Danz uit haar dichtbundel Portolan. Het is gewijd aan de legendarische figuur van de heilige Alexius (Alexius van Edessa) uit het oude Turkije en belicht zijn radicale vervreemding van de wereld en zijn pijnlijke terugkeer naar huis.

Hier staat de ‘drift’ symbool voor de drukte van het leven binnen de conventies, in overvloed en in blindheid. De rondrennende ‘bewoners’ – dat zijn de familie van Alexius en zijn vrouw – lopen dwars door hem heen.

Daarna gaat de zin zonder komma en als het ware ademloos verder. Alexius wil snel verder. Want op dit punt loert een pijn die zelfs de heilige niet zomaar wegstopt. Zijn vroegere dierbaren herkennen hem niet meer. En dat niet alleen vanwege zijn baard of de bedelaarskleren. Ze kunnen hem niet herkennen, de heilige die uit hun wereld is verdwenen.

En zo raakt de heilige Alexius, die 17 jaar in eenzaamheid heeft doorgebracht, in een onrustige overpeinzing. Hij is terug en toch niet echt aanwezig. Was hij er dan überhaupt ooit? Heeft hij er misschien nog nooit echt bij gehoord? Of is hij vandaag de dag iemand anders dan degene die hier ooit opgroeide? Hoe dan ook, de thuisgekomen man is hier niet thuis, want de heilige is niet de zoon, erfgenaam en bruidegom, en hij kan dat ook niet ‘nog eens worden’. Of dit toch de stille hoop was die Alexius terugbracht, blijft in het gedicht even open als in de verschillende versies van zijn legende.

Alexius

op de muur nog een restje zon van gisteren
en vandaag al sneeuw
ik was zo lang niet thuis
en toen ik eindelijk terugkwam kraakte de deur
alsof zij het mij niet vergeven kon

de vork viel op de grond
de wind bladerde de boeken alleen door
het kussen droomde zich de wereld uit

in de stroom van de dag lopen de bewoners
door mij heen, ik moet verder
misschien was ik nooit daar
misschien moet er tijd verstrijken
voordat ik weer word wie ik was

Daniela Danz

cozy interior with sunlit window curtains
Photo by Anna Danilina on Pexels.com

De zonnewagen, verteld door Ovidius Naso (slot)

close up of wheat at sunset
Photo by Viktoria Emilia on Pexels.com

Maar Moeder Aarde-ingesloten door de Oceaan,
terwijl veel zeeën en rondom geslonken waterstromen
reeds waren terug gekropen in haar donkere moederschoot-
hief dorstig haar tot aan de hals geschroeid gelaat ten hemel,
beschermde met een hand haar blik en deed haar lichaam met
een zware trilling schudden, toen bedarend, lag ze dieper
dan ze normaal lag, en haar stem klonk plechtig, toen ze sprak:

‘Als dit dan moet, als ik dit heb verdiend, waarom dan niet door
uw bliksems, Jupiter? Als ik moet sterven door het vuur,
laat mij dan sterven in uw vuur dat zou mijn dood verzachten.
Maar ik… ik krijg nauwelijks deze klanken uit mijn keel…!”
-haar stem werd door de rook verstikt- ‘zie mijn verschroeide haren,
zie in mijn ogen al die as, as tot in mijn mond!
Is dit de prijs die gij mij gunt, het loon voor al mijn zwoegen
en vruchtbaarheid? Voor ’t feit dat ik voortdurend wonden voel
van en en kromme ploeg, en dat ik ieder jaar bewerkt word,
groenvoer laat groeien voor het vee en voor het mensenras
het milde graan? En dat ik u, de goden wierook lever?
En stel dat ik zo’n ondergang verdiend heb -wat dan nog,
wat heeft de zee, uw broer, misdreven? Waarom wijkt het water
dat hem door’t lot werd toegedacht, steeds verder van de hemel?
Maar als u zich niet om uw broer bekommert noch om mij,
denk dan toch aan uw eigen hemel, kijk toch om u heen!
De beide polen branden al! Als zij door ’t vuur verzwakt zijn,
stort ook uw hemelwoning in! Zie Atlas, hoe hij zwoegt!
Als alles wordt vernietigd, aarde, zee en hemelrijk,
zijn wij weer terug bij Chaos, in de oertijd. Red wat nu nog
uit ’t vuur te redden valt, en denk toch om uw koninkrijk!’

Hier zweeg de Aarde want zij kon de hete lucht niet langer
verdragen en niet verder spreken. Ze verborg haar hoofd
binnen zichzelf, in diepe grotten, dichtbij de doden.

Gustave Moreau (1826-1898), De val van Phaëthon (1878), aquarel, hoogtepunt en potlood op papier, 99 x 65 cm, Musée du Louvre, Parijs. Wikimedia Commons.

In Gustave Moreau’s schitterende aquarel The Fall of Phaëthon (1878) is alles oranje aan het schroeien. De zonnewagen staat net op het punt neer te storten, Phaëthon is in nood in de strijdwagen, en de paarden trappelen in totale wanorde. Phoebus Apollo, getoond in een van zijn voorstellingen als een leeuw, achtervolgt de strijdwagen in paniek, en een enorme slangachtige basilisk of draak stijgt op van de aarde. Links wordt de maan getoond die net over de horizon gluurt, en de bliksemschicht van Jupiter vliegt naar beneden om Phaëthon te treffen. (Het Eclectische Lichtbedrijf geen AI)

Terwijl ik deze slotaflevering samenstel woeden in eigen land moeilijk blusbare branden in de Hoge Venen. Dichterbij de werkelijkheid kan ik je niet brengen.

Je voelt het bij elke zin. De ‘grote Baas’, Jupiter moet ingrijpen. En zeg nooit meer dat Latijn een ‘dode taal’ zou zijn!

-hij klom naar ’t punt
vanwaar hij altijd wolken uitzendt over wijde landen
vanwaar hij donder dreunen laat en bliksemschichten richt.
Maar nu ontbraken wolken om de aarde te bedekken,
nu kon hij ook geen regen sturen uit de lucht, maar wel
gaf hij een donderslag en met één goedgerichte bliksem,
dicht langs zijn rechteroor, schoot hij de wagenmenner van
zijn wagen af, het leven uit, en deed met felle vuurschicht
het andere vuur vergaan…

Phaëton zelf stort neer, terwijl het vuur nog rondraast in
zijn rosse haardos; in een grote boog , dwars door de lucht,
schiet hij omlaag, zoals een ster uit onbewolkte hemel
niet echt omlaag valt, maar de schijn kan wekken dat zij valt;
en ver van huis vangt de Erdanus, hoofdstroom in’t westen
hem in zijn water op en wast het roet van zijn gezicht.
De waternimfen van het Avondland leggen zijn lichaam,
nog smeulend van de bliksem, in een graf. Het grafschrift luidt:
‘Dit is het graf van Phaëton, de Zonnewagenmenner,
hij was te klein en stortte neer, zijn waagstuk was te groot.

Jacopo Tintoretto (c 1518-1594), Fall of Phaëthon (1541-42) (E&I 18), olieverf op paneel, afmetingen niet bekend, Galleria Estense, Modena, Italië. Afbeelding door Sailko, via Wikimedia Commons.

De vader, fel gepijnigd door verdriet, had met een sluier
zijn hoofd bedekt, en als het waar is wat men zegt, dan is
er één dag zonder zon geweest. Die dag hebben de branden
voor licht gezorgd. Zo had de hele ramp nog enig nut.
Nadat zijn moeder Clymene alles wat men bij zulke
rampen kan zeggen had gezegd, ging zij bedroefd, verdwaasd
haar kleed gescheurd in rouwbeklag, de hele wereld door,
eerst zoekend naar het dode lichaam, toen naar beenderen
en vond de beenderen, maar wel op een verre kust begraven.
Zij knielde bij die plek, plengde haar tranen op de steen,
waar zij zijn naam in las en die zij aan haar boezem drukte.

Wood Engraving, 19Th Century, After The Painting By Cornelisz Van Haarlem.

En verder? Vertellen we nog dat de zussen van Phaëton in barnsteen-bomen werden veranderd, een vrij pijnlijk gebeuren. De boomschors overdekte hun laatste woorden en sindsdien vloeien hun tranen als een vocht dat tot barnsteen stolt en als sieraad voor Latijnse meisjes wordt meegenomen.
Zijn vriend Cycnus verandert al rouwend in een soort vogel die zich ver van Jupiters hemel houdt, denkend aan zijn snelle vuur, zijn hals rekt uit en hij kiest zijn nest bij stromen die vuur-vijandig zijn. Een zwaan dus.
Daarna wil de zon niet meer schijnen.
’t Is genoeg, zegt hij van in het begin heb ik geen rust gekend.
Hij biedt de hemel zijn ontslag aan.
En als niemand nog met de zonnewagen wil of durft moet Jupiter het maar zelf doen.
(en je hoeft daarom nog niet te sterven als je de wagen slecht ment!)

Aldus zijn woorden. Alle goden vormen om de zon
een kring en smeken hem om asjeblief niet alles duister
te maken. Jupiter biedt zelf excuus aan voor het werpen
van bliksems, maar als opperheerser weet hij ook te dreigen.
Dan spant de Zon zijn dolle en nog steeds spichtige
paarden weer in en zweept er fel op los, bedroefd en razend
want in zijn razernij verwijt hij hen Phaëtons dood.

Een bekende redenering. Jupiter inspecteert de wereld en als hij ziet dat alles nog stevig en hecht is onderzoekt hij ook de aarde en de bouwsels van de mensen.

…Maar zijn grootste zorg geldt toch zijn eigen landstreek, Arcadië: bronnen, rivieren, zelf nog angstig om te stromen brengt hij weer op gang. En hij geeft het land weer grassen, bomen, loof, het aangetaste bos weer nieuwe kracht. Er komt nog een avontuurtje van Jupiter met Callisto maar zij wordt na het gedoe met ‘de grote dondergod’ door zijn ega in een beer veranderd.
Bijna wordt ze door haar eigen zoon Arcas gedood, maar zo ver laat Jupiter het niet komen. Hij laat hen beiden ‘vervoeren’ door de wind en geeft ze voor altijd een plaats aan de sterrenhemel. De Grote en de Kleine Beer. (Zij kan zich wel nooit meer baden want de Grote Beer gaat nooit onder in de zee!)

Vertaling van Ovidius Metamorphosen, M/ d’Hane-Scheltema. Atheneum Polak A’dam. 27-28ste druk. 2026

Muzikaal ook vertaald door Camille Saint-Saëns Opus 39 Phaéton 8’24”

De zonnewagen, verteld door Ovidius Naso (2)

golden sunset with silhouetted grass blades
Photo by Alban Mehmeti on Pexels.com

Ver moet je haar niet zoeken, de zon. Zij is deze dagen duidelijk aanwezig. (geweest)

In het Nederlands is zij vrouwelijk: De zomerzon is in het Nederlands een vrouwelijk zelfstandig naamwoord. Het is een de-woord, en hoewel het in het dagelijks spraakgebruik vaak wordt verward of onzijdig lijkt, wordt het traditioneel en in woordenboeken aangeduid als vrouwelijk. ANW (Algemeen Nederlands Woordenboek)

In Ovidius’ verhaal is de zon mannelijk. Hij is een God. Helios. En zijn zoon Phaëton wil hoe dan ook met de zonnewagen rijden die dagelijks gemend zijn pa Helios van de morgen naar de avond brengt. De gevleugelde paarden wachten ongeduldig onwetend dat Phaëton de zonnewagen zal besturen.

Intussen blazen Pyroïs en Eoüs en Aethon,
de vleugelpaarden van de Zon met Phlegon, nummer vier,
vlammend gehinnik uit, hun hoeven beuken aan het hek.
Als Thetys dat geopend heeft -niets wetend van het lot
van Phaëthon, haar kleinzoon -, als het wijde luchtruim lokt
kiezen zij snel hun pad; hun benen trappend door de lucht
en dwars door ’t hangend wolkendek, omhoog gevoerd op vleugels
jagen ze langs de wind die uit hetzelfde oosten blaast.
Maar het gewicht was licht. Het Zonnespan kon niet herkennen
wat het gewoonlijk voelde en het juk kreeg minder druk.
Zoals gewelfde schepen zonder juist gestuwde ballast
onzeker over zee gaan bij gebrek aan stevigheid,
zo mist de wagen zijn gewoon gewicht en gaat met sprongen
de lucht door, schokte omhoog, omlaag en lijkt wel onbemand.
Het vierspan voelt het, maar stuift voort, het laat de karrensporen
voor wat zij zijn, en loopt niet met de oude regelmaat.
De jongen schrikt, niet wetend wat hij met de teugels aan moet
noch waar de weg loopt, en dan nog…hoe stuwt hij hen daarheen?
Dit was nog nooit gebeurd
.

Phaeton
Agostino Veneziano (Agostino dei Musi) Italian
Designed(?) by Raphael (Raffaello Sanzio or Santi) Italian
ca. 1514–36

Ovidius heeft niet dadelijk een extra breed filmscherm nodig om ongeziene rampen in beeld te brengen. Het is ons allen bekend: ach was ik maar…En had ik maar nooit…Ook tweeduizend jaar geleden beseften stervelingen dat tussen willen en kunnen vaak onoverbrugbare afstanden liggen. Dat wat ons moet gidsen spookgestalten blijken en wat wij vreesden gebeurt: ‘Ook de aarde brandt, grasvlakten worden as, geboomte vlamt met loof en al, het droge veldgewas zorgt brandend voor zijn eigen brandstof.’

Ja toen…had hij maar nooit de Zonnepaarden aangeraakt,
nooit naar zijn afkomst willen vragen, nooit zijn zin gekregen!
Hij wil weer Menops zoon zijn, maar nu wordt hij meegesleurd
gelijk bij snelle noorderstorm een schip waarvan de stuurman
het roer laat gaan; goden en bidden zijn zijn laatste hoop…
Wat moet hij doen? Een groot stuk lucht ligt achter hem, maar voor hem ligt nog veel meer.

Hij schat de afstand van elk werelddeel,
kijkt naar het westen voor zich uit- hij zal het door het noodlot
niet meer bereiken-, kijkt ook naar het oosten achter zich.
Verlamd , niet wetend wat te doen, kan hij geen teugels vieren
noch strakker houden en de paardennamen kent hij niet.
Ook ziet hij rondom in de sterrennacht vreemde gestalten,
angstig ontwaart hij diergedaanten van enorm formaat.

Hij komt vlak langs de Schorpioen die daar zijn beide scharen
in holle bochten uitzet om met kromme armen én
zijn staart een breedte van twee sterrenbeelden in te nemen.
De jongen ziet hoe hij een sap met donker gif uitzweet
en zich gereedmaakt met zijn kromme angel toe te steken,
en laat, verstijfd van angst, geheel van streek, de teugels gaan.
Als die de paardenruggen raken en daar blijven liggen,
schieten de dieren opzij; nu zonder mensenhand,
gaan ze door onbekende luchtstreek, stuiven zonder richtlijn
waarlangs hun vaart hen meeneemt, botsend tegen de sterren aan,
hoog aan het hemeldak, sleuren de wagen waar geen weg is,
rennen nu eens omhoog, storten zich dan weer steil omlaag,
afgronden in die steeds meer dichter bij de aarde liggen,
zodat de Maan verbaasd is dat de paarden van haar broer
onder de hare langsgaan, en de wolken zwart geschroeid
gaan roken. Ook de aarde brandt, althans haar hoogste toppen,
de grond splijt scheurend open, door dat het vocht verdampt,
grasvlakten worden as, geboomte vlamt met loof en al,
het droge veldgewas zorgt brandend voor zijn eigen brandstof.

John Gibson Reliëf van Phaëton die de zonnewagen bestuurt. (marmer)

En, schrijft Ovidius, dit zijn dan nog de kleine klachten.
‘Grote steden gaan met muur en al teloor.
Het vuur doet landen met hun volken geheel tot as vergaan.
Bergen met bossen branden kaal.’

Hij noemt ze dan met naam, zelfs de berg der Muzen, de wieg van Orpheus.

Zo ziet Phaëton een aarde die langs alle kanten in brand staat. Tegen zoveel hitte is hij niet bestand. En zelfs de rivieren waren niet veilig, want de rook steeg uit de Don omhoog, en ook zij worden met naam en/of toenaam genoemd.
‘De Nijl was in paniek en is naar ’t eind der wereld weggevlucht, waar hij zijn hoofd tot heden toe verborgen houdt;’ (de bronnen van de Nijl bleven tot in de 19de eeuw onvindbaar)
Ook de zeeën trekken zich terug, een vlakte van droog zand vervangt wat water was.

‘Het hele aardvlak splijt uiteen, het licht dringt door de spleten
de Hades binnen en verschrikt het koningspaar der doden.’

Tijd voor moeder Aarde! Lees haar tussenkomst in een volgende aflevering om deze metamorfose af te ronden.

De zonnewagen van Trundholm (CC BY-SA 3.0 – Nationalmuseet – wiki)

De zonnewagen, verteld door Ovidius Naso (1)

silhouette of grass against the sunset
Photo by San Photography on Pexels.com

In de luwte, dat wel, de tweede metamorfose van Publius Ovidius Naso (43 voor Chr.-17 na Chr.) gelezen, “Het huis van de Zon”.

“De heerserswoning van de Zon stond op gestrekte zuilen,
hoog, schitterend door goud en vuuruitstralend koperwerk.
glanzend ivoor bedekte tot de top de gevelvelden
en dubbele zilveren deurpanelen straalden in het licht..”


…volgt dan de beschrijving van wat de goden-smid Vulcanus in zijn vurige smidse had gehamerd tot na al dat moois de zoon van de Zon (Helios) thuiskomt, Phaëton. Niet te dichtbij want daar was de lichtgloed niet te verdragen.

“…Daar, gehuld in purperrode mantel
en op een zetel stralend van smaragden zat de Zon.
En links en rechts stonden de Dag, de Maand, het Jaar, de Eeuwen,
de Uren met gelijke tussenruimten opgesteld.’

Ja, Phaëton was een beetje bang, schrijft Ovidius, een vader met allesziende ogen en op de vraag wat hij kwam doen brengt de sluwe jongen dadelijk zijn afkomst in het midden. Hij wil een bewijs van Helios’ vaderschap., Verlos mij asjeblief van elke twijfel. Dus mag hij vragen wat hij wil, en inderdaad, het kind vraagt een ritje met vaders Zonnewagen te mogen rijden.

Helios en zijn zonnewagen (CC BY-SA 4.0 – British Museum – wiki)

Helios kan niet weigeren, maar wel waarschuwen.

‘Je bent een mens maar wat jij wenst in niet meer menselijk.
Je reikt in je onnozelheid naar meer dan wat zelfs goden
ooit kunnen krijgen. Iedereen mag doen naar eigen dunk,
maar niemand heeft de kracht de Zonnewagen te besturen
behalve ik! Zelfs onze heerser op de Olympus berg,
die zo vervaarlijk woest met bliksems slingert, kan mijn w
agen
niet mennen, en wie is nu machtiger dan Jupiter?”

De bezorgde vader beschrijft zelfs het traject, het eerste stuk, dan het midden en tenslotte het laatste dat snel daalt.

Bedenk ook dat hemel in constante wenteling
rondjaagt en hoge sterren meevoert naar een snelle draaiing.
Ik zwoeg daarentegen , die maalstroom overheerst mij niet
gelijk de rest, ik rijd mijn baan dwars door hun snelle omgang.
Nu stel, jij krijgt mijn wagen. Wat te doen ? Kun jij de draai
der polen langsgaan zonder dat de snelle as je meesleurt?
Dacht je dat daar het lustoord van de goden is
en heilig bosgebied met tempels rijk aan offeranden?
Het is een weg vol hinderlagen tussen monsters door
en zelfs al blijf je in de baan en hou je goede richting
toch zul je een gehoornd tegenstander als de Stier
ontmoeten, en de Schutter, en de Leeuw met felle kaken;
en ook de Schorpioen die wijd zijn scherpe scharen kromt;
daarna de Kreeft, heel anders maar met even scherpe scharen…
En dan mijn snelle dravers, vurig door die vlammengloed
die ze vanbinnen kweken en uit mond en neusgat blazen,
kun jij nooit teugelen: wanneer hun fel gemoed echt kookt,
dulden ze mij al niet en rukken koppig aan de teugels.

Helios op zijn zonnewagen – Hans Adam Weissenkircher

En ja, Phaëton krijgt de zonnewagen. Elk uitstel is tevergeefs, elke vaderlijke raad nutteloos. De wagen door Vulcanus zelf gemaakt, met gouden as en gouden distel, en rondom de wielen velgen van goud waarin een rij van zilveren spaken blinkt, topazen langs het juk en lange rijen edelstenen. Mooi hoe dan de noodlottige morgen wordt beschreven.

Als Phaëton heel zelf verzekerd, vol bewondering
dit pronkstuk aanziet, heeft Aurora -altijd vroeg ontwaakt-
de purperen poorten van de rozenzaal in’t lichtend oosten
opengezet. De sterren vluchten heen, met Lucifer
als achterhoededrijver, als ook hij, de laatste ster,
naar de aarde afdaalt en de zon hem ziet , en ziet hoe rood
de wereld kleurt en hoe de bleke Maan haar sikkel kwijtraakt
-zo lijkt het- , geeft hij aan de snelle Horae opdracht om
de paarden in te spannen. De godinnen halen schielijk
de vuurspuwende dieren, die zich bij de hoge ruif
voeden met ambrozijn, en doen het rinkelende tuig om.
De vader heeft zijn zoons gelaat met goddelijke zalf
bestreken om het te beschermen tegen felle hitte,
heeft hem de stralenkrans op’t hoofd gezet en diep bezorgd
met zuchten die verdriet voorspellen, eenmaal nog gesproken.
‘Misschien dat je nu toch luistert naar dit wederwoord…

Wees zuinig met de zweep, gebruik je krachten voor de teugels

Weldra deel 2 en slot

Bust of the sun-god Helios, second century AD; the holes were used for the attachment of a sun ray crown, Ancient Agora Museum, Athens, Greece.
George E. Koronaios – Own workhttps://en.wikipedia.org/wiki/Helios#/media/File:Bust_of_the_sun-god_Helios._2nd_cent._A.D.jpg

De vertaling van deze ‘metamorfose’ is van M’ d’Hane-Scheltema ‘Ovidius Metamorphosen’ Atheneum Amsterdam 27-28ste druk 2026

Lees over dit onderwerp onze aflevering: