DAS SEELENKIND, een tedere epifanie

jezus gekleed 01092

Op zoek naar het licht in de donkerste dagen kom je bij de verhalen van de evangenlist Lucas terecht. Hij vertelt dat de ouders van Jezus na de geboorte met het kind naar de tempel gingen ‘want ieder kind van het mannelijk geslacht dat de moederschoot opent moet de Heer worden toegewijd.’ Daar ontmoeten ze een oude man, Simeon die het kind in zijn armen neemt en zegt: ‘Nu laat gij Heer uw dienaar gaan in vrede naar uw woord, want mijn ogen hebben uw heil aanschouwd dat gij bereid hebt voor het oog van alle volkeren. Een licht tot verlichting van alle heidenen en tot luister van uw volk, Israel.’
En daarmee is de betekenis van de ‘epifanie’, het aan het licht brengen, het verschijnen van de godheid aan de wereld duidelijk.

moeder ensl kind093
Het is de basis van een aloude verering van het kleine kind in onze westerse religie, een verering die zich via verschillende uitingen ook in de kunst en talrijke tradities uitdrukt. Het is na de twaalf heilige nachten de dertiendag, het slot van de feesten rond de winterwende waarin de geboorte van het nieuwe licht het onderwerp was. Het wordt nu aan de wereld getoond.
De figuratie is het beeld van het kleine, vaak nog gebusselde kind in een innige eenheid met de moeder maar ook los, als zelfstandig wezen vindt het in de kunst talrijke uitdrukkingen vaak nauw met de devotie verweven. Naast de vele volwassen heiligen is er bij uitstek één heilig kind: het kindje Jezus.

802c1cb848d47c30ba5a28efa9566598
Zo was het in mijn jonge jaren een personage dat de heidense kerstman moest vervangen. Na Sinterklaas kwam ook op kerstmorgen het kindje Jezus lang met nog een klein (snoep)pakje dat pas na het zingen of voordragen van een kerstgedicht of kerstlied mocht geopend worden.

klooster01091

In de kunst vind je duidelijk ‘moeder en kind’-jes terwijl de aparte jezuskinderen in de volksverering zeldzamer zijn.
Langs een paar parachtige beeldjes van het kind Jezus uit de 14de-15de eeuw vond ik een boeiend boek, een begeleiding bij een tentoonstelling uit 2013: ‘
‘Seelenkind: Verehrt.Verwöhnt.Verklärt: Das Jesuskind in Frauenklöstern’ een fraai album overigens nog steeds via Amazon te kopen voor een miniem prijsje.(13-18 euro)

tafel096

‘Dat ‘Seelenkind’ -een mooi begrip overigens- meestal een houten of wassen beeldje van het Jezuskind, kreeg elke jonge novice bij haar in-het-klooster-gaan en werd door de ouders aan de nieuwelinge geschonken. De afbeelding van een eenjarig of daaromtrent Jezusjongetje. Dat beeldje zou haar afscheid uit haar vertrouwde omgeving en het begin van een nieuw leven als kloosterlinge verlichten. Dit Jezuskind werd door de novicen van kostbare kleertjes en manteltjes voorzien, aangevuld met een wiegje, of zelfs van allerlei onderdelen van speelgoed-serviesjes. Het werd levenslang vertroeteld, verzorgd en getroost. Bij de veelvuldige functies en het versmolten zijn met religieuze verering, diende het voor speels plezier en pijn tot een gans eigen en vaak zeer rustgevende spiritualiteit.’

kleedje blauw090

Dat werd in 2013 het onderwerp van een prachtige tentoonstelling met een begeleidend boek uitgegeven door het Kuratorium des Diozesanmuseum Freising.
De geschiedenis en de theologische grondslagen brengen je bij allerlei kunstvormen: beeldjes, textiel, schilderijen en tekeningen rond dit zo menselijke thema.

seelenkind7-2

‘Die Ausstellung „Seelenkind“ zeichnet die bedeutungsvolle Beziehung einer Nonne zu „ihrem“ Jesuskind nach – von der Aufnahme als Novizin bis zu den alltäglichen kleinen Ritualen der Jesuskindverehrung im andächtigen und oft arbeitsreichen klösterlichen Leben. Damit widmet sich das Diözesanmuseum nun ganz der Inszenierung und Verehrung des neugeborenen Christus in unseren Frauenklöstern. Es zeigt zahlreiche Christkindl, Trösterlein, Himmlische Bräutigame und Fatschenkindl zusammen mit Gemälden und Andachtsgraphiken, Klosterfrauenarbeiten und zeitgenössischer Erbauungsliteratur erstmals in der Öffentlichkeit. Wir laden Sie ein zu einer Reise in eine verborgene und stille Welt, wo sich uns eine vielschichtige und facettenreiche Geschichte von Sehnsucht, Liebe und Glauben auftut.’

jezus met hertje 02085

Das Buch erschließt die theologischen und geschichtlichen Wurzeln dieser Frömmigkeitsform und zeigt erstmals die daraus entstandene Vielfalt von Skulpturen, Textilien, Gemälden und Klosterfrauenarbeiten. Diese geben Einblicke in die verborgene und stille Welt der Klöster und erzählen eine vielschichtige und facettenreichen Geschichte von Sehnsucht, Liebe und Glaube.

jezus met hertje 01082

Er zijn dan ook prachtige stukken bij zoals het Jezuskind met de jonge ree. (Schwaben rond 1500, lindenhout, hoogte 30,5 cm.)
Bevond zich oorspronkelijk in de verzameling van de Münchener kunsthandelaar Siegfried Lämmle, die in 1938 ‘onteigend’ werd, in 1941 door het Bayerische Nationalmuseum werd verworven en in 1950 terug aan de familie werd bezorgd. Nu in een Zwitserse privé-verzameling.
Kijk naar de het tedere pootje op het voetje van het kind terwijl zijn rechterhandje het hoofdje omvat. Zittende Jezuskinderen waren zelzamer dan de staanden. Kijk ook naar de fijne fysionomie van het kind, naar de details van ogen, mond, neusje en navel. De bijhorende tekst geeft een mooie uitleg over het ree-thema.

DP280524

Het christuskind met appel (wilghout) ca. 1470-1480 gemaakt door omgeving van Michel Erhart (actief in Ulm, Duitsland 1464-1522) Nu in het Metropolitan in NY. (38 x 19.1 x 12.1 cm)

DP283495

‘The engaging curly-haired Christ Child stands with welcoming open arms as he holds a red apple in his right hand. In the late Middle Ages, such images often were the focus of altar decoration at Christmas, and documents reveal that nuns frequently were given such sculptures by their families upon taking monastic vows. The painted flesh tones of this example are extraordinarily well preserved. The sculpture is carved from the same piece of willow; only the green turf on which the figure stands has been largely repainted, and the hair has lost its gilding.’ (Metropolitan NY)

Jezus scharnier 087

(dit ‘Laufende Jesuskind’, circa 1500 62cm draagt de mooie rode mantel hieronder 20ste eeuw.)

kleedje089

De verwijzingen bij het kunstwerk met het reetje brachten mij op ht spoor van de vroegere tentoonstelling.

kind bol094

(Jesuskind, Zuid Duitsland, 17de eeuw (?) Kleedje: Frankrijk rond 1740 h: 53 cm)

Ik verwijs je dus graag naar het spotgoedkope boek waarin deskundige commentaar en vaak prachtig gemaakte foto’s een ware aanwinst zijn voor kunst- en geschiedenisliefhebbers, met boeiende perspectieven op religieus en beeldend terrein.

art-16334-1