Tussen de mooie foto’s van prof, kunstenaar, fotograaf Henri MEUNIER citeer ik toch nog even La Petite Dame.

In de Folio-uitgave 4425: Maria Van Rysselberghe, Je ne sais si nous avons dit d’impérissables choses’, Une anthologie des Cahier de la Petite Dame, Editions Gallimard 2006, vind je niet het fragment dat ik gisteren aanhaalde, maar wel een mooi verslag van Gides eerste ontmoeting met baby Catherine.

Het verslag is wel een ‘weder-samenstelling’ want de cahiers van 1922-23 waren verloren gegaan en zijn later door Maria terug samengesteld.

‘Over de gelijkenis met Gide’

‘J’ avais noté qu’au moment de sa naissance, vagissante et mal défripée encore, elle ressemblait à son père d’une manière éclatante.
Ça avait quelque chose de pathétique, ce tout petit visage qui était comme la caricature du sien: même masque allongé, même nez long, charnu du bout, mêmes poches sous les yeux, et jusqu’aux mêmes rides, produites par la grimace des pleurs, sur une figure exceptionellement pâle.

Op het ogenblik van de geboorte was Gide in Marocco, en natuurlijk waren er dadelijk telegrammen heen en weer, vooral met Loup. (hartsvriendin van La petite Dame)

Het is Loup trouwens die aan Maria Gides reacties heeft beschreven.
Voor een jongen zou hij een goede opvoeder zijn geweest, maar hoe moest hij zich zijn houding tegenover een meisje voorstellen, vroeg hij zich af.

Maar, zegt Maria, il doit bien constater que, presque toujours, les événements dont il attendait le moins sont ceux dont, par la suite, il a eu le plus de satisfaction.
Que l’enfant soit si bien portante est une grande joie, une compensation.

Als hij Catherine voor de eerste keer ziet, beschrijft Maria zijn reacties, zijn onmiddellijke verbondenheid met haar.

‘Tout ce qui passe autour de l’enfant l’intéresse: il assiste au bain, à la pesée, à l’emmaillotement;
il fait des remarques sur ses vêtements, essaye de petites expériences, agite une bougie devant ses yeux pour voir si elle peut la suivre.

Il croit déjà remarquer qu’elle est capable d’une certaine fixité d’attention, ce qui le ravit et à quoi il attache une grande importance.
Il promène doucement la main sur son crâne en disant:”Je voudrais tellement qu’elle soit inteliigente, et on est déjà si heureux qu’elle ait cinq doigts à chaque main!”

Un matin, penché sur Elisabeth qui donnait le sein à la petite, il fondait d’attendrissement en murmurant:
“J’ai souvent pensé qu’il importait beaucoup plus pour un garçon d’être original, peut-être que je me trompe?’

Het zal inderdaad een levenslange diepe vriendschap blijven.

Aankomen.
Tussen gisteren en vandaag.

Ik hou van deze pelgrimstochten die het verleden met nu weer verbinden, en misschien was ik er ook al toen Beth en Gide de cars Gaby namen om naar Toulon te reizen, zoals ik er in gedachten met de hedendaagse trein aankwam, niet om de roze flamingo’s te zien, maar om in de voetsporen te treden van zoveel mysterieus’ moois.

Er is blijkbaar ook geld te verdienen met herinneringen.
Wie dit weekend vrij is en centen heeft, begeve zich naar Drouot in Parijs waar de archieven van Marc Allegret geveild worden.

Onderandere zevenhonderd brieven van André Gide waarvan 500 alleen aan Marc waren gericht.
Iets wat de hedendaagse auteur niet meer zo vlug zal overkomen tenzij hij zijn harde schijf met mails ter beschikking stelt.

Keren we dus maar terug naar de brief van Marc, brief die meldt dat de ‘eigenlijke’ brief toch nog een tijdje in Marcs bezit zal blijven.

Het is ook niet niets.
In Pontigny te horen krijgen, in aanwezigheid van de intimi, dat zijn beminde zwanger is van zijn beste vriend.
Terecht merkt Billard op dat een dergelijk gegeven inderdaad voor een drama van Bernstein of een vaudeville van Feydeau zou kunnen dienen.

Dat twee wezens die in zijn leven zoveel voor hem betekenen, achter zijn rug dit hebben ‘bekokstoofd’ om het oneerbiedig uit te drukken, dat komt toch wel als verraad op hem over.

Gide en Beth weten dat.
De karige briefwisseling tussen Marc en Gide bewijst dit standpunt.
‘Rien n’aurait troublé le climat, avant la fin juillet. Par contre, la disparition du courier, pendant les six mois qui précèdent l’événement, indique que c’est bien cette période qui a troubles et débats, période pendant laquelle a pu être évoquée, discutée, négociée, l’hypothèse d’une solution Gide, et obetenu l’accord, ou, au moins, la tolérance de Marc’
(Billard, p165)

Ik weet niet of die verdwenen brieven nu bij Drouot te koop worden aangeboden, ik vermoed dat ze ’ten gepaste tijd’ naar minder publiekelijke plaatsen zijn overgebracht.
De liefhebber-speurder echter kan meteen naar Parijs vertrekken.
Avontuur verzekerd.

Maar keren we met Billard terug naar de toenmalige werkelijkheid.
Billard probeert in de huid van Beth te kruipen om die keuze(?) voor Gide als vader van haar kind te begrijpen.

Elisabeth is gehaast.
Ze is al 32.
Er is La Bastide, de plaats waar ze haar leven wil doorbrengen.
Ideaal gezien met Marc, maar de gewenste baby laat op zich wachten.
Ze kijkt dus uit naar een andere partner, maar ze wil Marc behouden.
Omdat Marc geen rivaal is voor Gide, integendeel, is zijn vaderschap niet onlogisch in Beths verlangens, want een liaison amoureuse tussen Beth en Gide slaat nergens op.

‘Mais le lein affectueux paternel ou fraternel, existe.
Ces trois personnens sont sufiisamment liées entre elles et suffissament affranchies des tabous pour se parler clairement.
Tous trois sont assez familiers avec le groupe Bloomsburry pour en apprécier la permissivité.
On ne peut comprendre, et on doit admettre, que Marc, fût-ce à contrecœur, ait renoncé à tout veto.’

En op de vraag of beide partners Marc en Beth wel kinderen konden krijgen, wijst Billard op het feit dat beiden twee kinderen hebben gehad, maar niet samen.

Wel ontwikkelt Billard een hypothese waarin hij de speciale affectie van Beth voor Gide mee verantwoordelijk maakt voor zijn vaderschap.

‘Gide comme Beth savent bien que la réussite de leur projet dépendra beaucoup de l’approche psychologique, du climat de leur rencontre, du nature de leur contact.’

En al zijn er nog enkele wrijvingen tussen Marc en Gide tijdens de laatste maanden van 1922, weldra herstelt hun relatie zich.
Was het niet een cliché, ik zou zeggen: ze komen er sterker uit.

‘Nulle ambiguïté dans les rapports entre les deux complices: Gide retourne à ses petits garçons; et Elisabeth, non pas escapade pardonnée, mais mission remplie, reprendra avec Marc une liaison, peut-être confortée par la capacité de celui-ci à surmonter l’épreuve, ou peut-être aussi écornée par cet incident de parcours.’

Billard houdt van de mensen, zoveel is zeker.

Billard stelt voor terug aan te knopen met de draad van de gebeurtenissen.
Een goed voorstel.

Het jaar 1922: ‘…l’évolution de la galaxie gidienne est plus tumultueuse que jamais.’

Gide trekt volgens oude gewoonte van hier naar daar.
De van Rysselberghe hebben “Le Lorrain” verkocht en La Petite Dame ‘sautille’ tussen de Villa, Saint Clair, Colpach en Brussel.
Elisabeth houdt zich met ‘La Bastide’ bezig, met uitstapjes naar Parijs, naar de Villa waar ook haar moeder huist en soms Marc die door zijn militair leven heel Europa moet doorkruisen en een post op het Ministerie voor Oorlog zal krijgen waar hij een meer sédentair leven kan leiden.

Feit is dat Beth en Gide vaak onder hetzelfde dak verblijven, of in de Villa of in de Bastide, al dan niet in aanwezigheid van Marc.

In juni echter is Marc een ‘une semaine heureuse’ alleen met Beth in La Bastide.

In juli verblijft Gide in Poquerolles met de Martin du Gard’s.
Beth overtuigt haar moeder om hen te vergezellen, en als ze Poquerolles verlaten toont Beth haar het mooie kleine dorpje Pesquier dichtbij bij het strand van Huyères, ontdekt het jaar daarvoor samen met Gide die ze bij verrassing is komen bezoeken.

La Petite Dame keert terug naar La Bastide, en Beth maakt een mysterieuze omweg langs Saint-Clair en zal enkele dagen daarna opnieuw Gide ‘verrassen’.
Hij is in het Maritima hotel gelogeerd, langs het strand van Hyères “prend un ou deux bains par jour et vit tout nu sur la plage ou sur une petite terasse particulière.”

En Billard ziet voor zijn geestesoog dat bij dageraad van de 16de augustus 1922 Gide “retrouve avec Elisabeth la liberté qui favorise les dispositions amoureuses” et engendre, à sa grande surprise, “l’enfant d’Elisabeth” dont on a longtemps cru qu’il serait enfant de Marc.

Dat zijn ongeveer alle gegevens die bekend zijn bij ‘l’annonciation’ faite à Pontigny, en daarmee kunnen we ook al dadelijk vermoeden wat niet geweten was.

Zo blijven er vragen bij wat er de zes eerste maanden van dat jaar 1922 is gebeurd.
In de Cahiers van La Petite Dame blijkt alles op toeval te berusten, une affectueuse complicité, quelques excercises érotiques qui ont produit par miracle l’enfant si longtemps rebelle aux appels répétés d’un couple cherchant à l’engendrer dans le plaisir et l’amour.

Terecht vraagt Billard zich of we in deze fabel moeten geloven.
Zo is de correspondentie tussen Marc en Gide vanaf 1917 erg constant gebleven, en met zorg gearchiveerd.
Natuurlijk zijn er brieven verdwenen, andere ‘mises en réserve’, maar je merkt een zekere continuïteit.

En plotseling van 2 december 1921 tot 11 juli 1922 geen enkele brief meer, noch van de ene noch van de andere kant.
Natuurlijk ze waren beiden veel in Parijs samen, maar Billard vermoedt hier toch een soort van ‘epuratie’ …destinée à occulter la période où les “esperances” ont changé du camp.

En ook de brieven van kort nadien zorgen voor enige ‘perplexité’.
Gide schrijft Marc dat hij gelukkig is op het strand van Hyères, maar alleen. Hij maakt zich ongerust omdat hij al twee weken geen nieuws van Marc heeft gekregen, en hij besluit:

‘…Si tu ne m’écris pas, c’est que tu as déjà trop de choses à me dire.’

Het antwoord van Marc is nog meer ’troublante’:

‘Mon cher, J’ai reçu la carte d’Elisabeth au moment où ma main se dirigeait vers la fissure d’une boîte aux lettres pour y livrer une lettre adressée à Huyères. Cette lettre est restée en ma possession, et telle restera encore pendant un certain temps.’

Ook als de scenaristen staken, schrijft het leven zijn verhaal genadeloos verhaal, en zullen wij het proberen te vervolgen, volgende week.

We lopen een beetje vooruit op het Christelijke kerstfeest, maar de gelijkenis is te treffend om ze niet even te vermelden, al zal de boodschap hier gebracht worden na ‘de ontvangenis’ en gebruikt Billard liever het beeld van Calypso die de zwerver Odysseus in haar liefde gevangen houdt.

Acht maanden na ons laatste verhaal vinden we een deel van de Gidiennes terug in de abdij van Pontigny (Yonne): Marc, Beth, la Petite Dame, Loup, Dorothy, Bussy, Martin du Gard, Jean Schlumberger en Gide zelf.

In die abdij (dak ervan weg geblazen in een storm enverkocht in 1999 en sindsdien?) gaan elk jaar de ‘Décades de Pontigny’ door, een tiendaagse ontmoeting van intellectuelen en kunstenaars die rondom bepaalde onderwerpen debatteren.

Op 22 augustus ’s morgens de dag voor de sluiting van de Décade verzamelt Elisabeth rondom zich: Gide, Marc, de petite dame, haar moeder dus, en haar meter Aline Mayerisch.
Twee ‘boodschappen’:

De eerste: zij is zwanger.
De tweede: de verwekker is André Gide.

Vijftig jaar na de gebeurtenis lezen we in les Cahiers de la Petite Dame

‘Ce qui arrive aujourd’hui est un désir d’autrefois..qu’il {Gide} avait cru sage d’abandonner, parce qu’il le croyait irréalisable, dont il s’était même complètement détourné au profit d’un autre espoir, auquel depuis il s’abandonne sans regret.{…}

Il commençait à s’inquiéter de devoir attendre si longtemps la venue de cet enfant, et m’ en parlait parfois.
Il trouvait que, pour la première fois, le sort semblait le narguer.
Détourné pour lui-même, il retrouva avec Elisabeth la liberté qui favorise les dispositions amoureuses, et c’est ainsi qu’un dimanche de juillet, au bord de la mer, dans la solitude matinal d’un beau jour, fut conçu l’enfant que nous attendions.’

Als tekst van een droog officieel communiqué kan dat tellen.
En inderdaad de vergelijking met de geboorte van het Jezuskind is niet ver te zoeken, of beter nog in deze agnostische kringen het beeld van Calypso..font, sur la plage d’Hyères, la nique à Poseidon! zoals Billard vermeldt.

En de reacties?
Madeleine Gide?
De familie?

Wordt wel degelijk vervolgd.

En zo wordt de Bastide niet alleen een hoeve, maar ook voor enkele jaren wat Billard zo mooi zegt,

‘…ce lieu exceptionnel, humble, équilibré, où la nature est honorée avec un amour discret qui a ramené les dieux antiques, ou leurs fantômes, sur les champs et les prés, sous les pins et oliviers.’

Natuurlijk gaan Marcs ouders zich met de relatie Beth-Marc bemoeien ook al is er nog niets officieels vast gelegd of aangekondigd.
Ook al staat hun levensvisie mijlenver verwijderd van de levensstijl van het jonge paar, toch beschouwen ze zich al als de schoonouders van Elisabeth.
En Marc maakt zich daar behoorlijk boos over:

‘Je suis absolument dégoûté de voir de quelle façon Elisabeth est rentrée dans la “famille”. Tout le monde connaît “La Bastide” dans ses moindres détails. Maman adepte les paraboles de l’ Evangile à Beth…J’ai horreur que la famille s’occupe des choses que j’aime.
J’aimerais qu’Elisabeth fît des choses énormes, monstreuses, consternantes, pour que je puisse rigoler à mon tour ici.’

Op 31 oktober zal Marc zijn leger-eenheid moeten vervoegen in Straatsburg.

Met opzet gebruik ik hier de twee ‘jongens-beelden’ tegenover elkaar, en telkens ik ‘mort pour la patrie’ zie staan, heb ik eerder de prachtige jongen links van mij voor ogen dan het gedegradeerde kind aan de andere kant.

Elisabeth gaat met hem een kamer zoeken in Straatsburg, kamer waar hij in zijn schaarse vrije tijd kan bekomen van het uniform-gedoe.
De afstand Straatsburg-Parijs-Straatsburg is te groot, dus is een pied à terre ter plekke aangewezen.

Over het gewenste kind wordt gezwegen.
We zien wel dat Loup haar zinnetjes aardig kan coderen: ‘Je reste aux aguets? ? ?’
En Gide, Gide zorgt ervoor dat hij de gevaren van het soldatenleven duidelijk maakt aan zijn vriend.
‘Les aventures de bordel’ om maar eens iets te zeggen.

‘Ne te laisse pas poivrer, pour l’ amour de Beth et de nous tous, et de toi.’

Komt ook nog eens Marc ‘fimosis’ ter sprake, een voorhuidsvernauwing die hij pas het jaar daarna zal laten opereren, iets wat hem 45 dagen militair verlof opbrengt, dagen die hij in ‘de Villa’ in Parijs doorbrengt, buiten het medeweten van iedereen trouwens, alleen La Petite Dame en Elisabeth zijn op de hoogte.

De ‘herstellende’ en zijn trouwe Mentor gaan les Bussy begroeten in Roquebrune, en daarna reizen ze door naar Italië waar ze Pisa, Sienna, Orveto en Rome bezoeken.

De 9de november zijn ze in Rome, het moment waarop Mussolini de macht zal grijpen.
Beth zal hen daar vergezellen.
Na een week vertrekken ze weer.
Beth naar La Bastide, de twee mannen naar Parijs.

Het wordt een soort triomftocht want Elisabeth constateert dat haar regels uitblijven.
Helaas voor hen zal haar cyclus weer zijn normale gang hernemen, en zoals Billard zegt: ‘Tout est à refaire.’

De intieme kring is ‘demonté’ en ‘consterné’ maar rien de tragique.
Het nieuwe jaar 1922 komt eraan.

‘La stérilité de ces trente mois s’ avère légitimement inquiétante. Elle n’ affecte pas les sentiments des deux amoureux, mais les perturbe.
De ce fiasco, il va bien falloir tirer des conséquences.’

Op 25 maart 1920 schrijft La Petite Dame na een lange stilte in haar Cahiers:

‘Je suis navrée de quitter Florence deux jours avant son {Gide} arrivée.’

Dat roept de nodige vragen op.
Maria was immers geen vrouw om zich te laten ‘navreren’, en we vragen ons dan ook af door wie dat dan wel zou kunnen gebeurd zijn, en meer nog: waarom?

Billard veronderstelt dat alleen een vraag van Beth haar vertrek kan verklaren, maar waarom wilde Beth het vertrek van haar moeder?

Begin april komen Elisabeth vergezeld van Whity, die haar in Florence heeft vervoegd in het vakantiehuis van de Van Rysselberghe aan in Saint Clair (dichtbij de Lavandou).

La petite Dame verwacht hen zoals ze Marc en Gide enkele uren later verwelkomt.
Billard schetst de sfeer:

‘L’atmosphère est joyeuse, et Gide pétillant, épanoui’.
Enkele dagen later is Gide met Maria alleen en vertelt hij over haar over Florence.

‘Ce qu’il a tant souhaité est devenu possible, en dehors de sa volonté.’

Bedoelt Gide hier dat Marc en Elisabeth op elkaar verliefd zijn geworden?
Billard stelt zich hopen vragen en komt uit bij de conclusie dat er best iets anders aan de hand kan zijn.

Er waren blijkbaar aanduidingen dat Elisabeth wel eens zwanger kon zijn, maar dat bleek na enige tijd vals alarm om deze oneerbiedige term te gebruiken.
Er moet dus verder ‘ontmoetingen’ worden georganiseerd.

Gide vraagt aan Dorothy Bussy om een logeerplaats voor augustus te zoeken, ‘dans un recoin pittoresqie, ay pays de Galles peut-être.
En Dorothy vindt zo’n plaats, in het Noorden van Wales, in Llanberis, aan de oever van een meer, op tien kilometer van de zee.

Er zijn twee kamers en drie bedden er beschikking.
Zijn uitgenodigd: Marc, Beth en Whity.

Billard vraagt zich met ons af:
‘Comment répartir ces quatre pesonnes dans l’espace reservé? Nous déclarons forfait: trop de combinaisons sont possibles…’

Een andere vraag die moeilijker zal op te lossen zijn: fiare coïncider le calendrier de Marc avec celui des vacances, et échafauder des alibis présentables aux parents de celui-ci.

En er zijn complicaties.
Na zijn jaar filosofie zakt Marc voor zijn tweede deel van zijn baccalaureat.
Hij moet dus zijn tweede zit in oktober goed voorbereiden.

En dan moet hij begin oktober zijn militaire dienst beginnen in Straatsburg.

Hoe kan Gide bekomen dat Marc van de jaarlijkse corvee in La Sapinière wordt vrijgesteld?
En zonder het zelf te beseffen helpt vader Allégret een handje.
Hij wil dat zijn zoon als ‘precepteur’ aan de slag gaat en voor zijn eigen kostje leert zorgen.
Dus moeten er gewoon medeplichtige ouders worden gevonden bij wie marc in dienst kan.

En hier komt Dorothy Bussy met een oplossing: ze heeft een bende neefjes en nichtjes, en zo komt Marc zogezegd in dienst van de familie Strachey om op de kinderen Erwin, Wilfrid en Ettie te letten die op vakantie zijn in…Llanberis.

In zijn vrije tijd kan hij zich dan aan zijn studie wijden.
En Gide zal voor de financiële kant van beide reizen (de echte en de valse) zorgen. (Marc moet immers met het geld dat hij zogezegd verdiend heeft terug naar Frankrijk reizen!)

Het leven is een soap!

Billard opent zijn hoofdstuk ‘L’ENFANT D’ ELISABETH’ met dit gezegde van Gide:

‘Je crois bien que je n’étais pas appelé à avoir un enfant; ce n’est pas dans ma ligne.’

Natuurlijk is een dergelijke uitspraak nog geënt op de wortels van de twintigste eeuw, net na het morele vacuum dat de verwoestende grote oorlog heeft achtergelaten.

‘Elargir le champ de liberté des initiatives individuelles, pour accroître le plaisir ou, mieux, les chances de bonheur, par un plus grand accomplissement de soi-même: l’ambition est belle et défie l’ironie.’

Die ironie is er zeker, ook in de benadering van alle partijen die bij dit ‘spontane’ scenario betrokken zijn, of zich in de kring rondom het gebeuren bevinden.
Want de wens van mama Petite Dame dat het verhaal zich sui generis zou voltrekken wordt wel door Gide gerespecteerd maar hij doet dat op zijn eigen manier waarop hij telkens weer de omgeving tracht te regisseren.

De 14de juli 1919, eerste nationale feestdag na de wapenstilstand, is er een groot défilé van de overwinnaars. (voor de belangstellenden: dit is ook de geboortedag van Lino Ventura!)

Pa Allegret is terug uit Kameroen en ze hebben een balkon gehuurd op de avenue de la Grande-Armée waar ze om vier ’s morgens van deze heugelijke dag verzamelen.
Marc vindt het maar niets.
Zijn twee ooms, de echte oom Paul Allegret, en de ‘valse’ André Gide nemen hem mee ‘pour aller se vautrer dans la foule’.

Op het ronde punt van de Champs Elysées komt Marc Beth tegen. Ze is de hele nacht op gebleven.
Gepland?
Toevallig?

‘Qui avait planifié ce rendez-vous: Marc, Gide ou Beth? L’histoire ne le dit pas’, aldus Billard.

Begin juli neemt Marc het initiatief.
Hij heeft zijn eerste baccalauréat gehaald en hij wil het vieren in de ‘Lorrain’ samen met Gide en de van Rysselberghe.
Uiteraard is Beth daar ook.
Tot laat in de nacht worden er in het atelier van de schilder Italiaanse romantische liederen gekweeld.

Het jaarlijk rendez-vous in Luxemburg komt er ook aan.
Ze zullen elkaar weer treffen in Dudelange, het jaar daarop in Colpach.

Gide en La petite dame zijn er, samen met Beth en Whity.
Marc is uitgenodigd maar nu de vader terug is moet het verplichte familieverblijf in La Sapinière doorgaan.

Marc kan dus pas de 22ste augustus aankomen en tien dagen blijven.
Bij zijn aankomst voegt hij dit enigmatisch zinnetje toe aan zijn begroeting:

‘Beth-et moi- et l’angoisse des espoirs.’

En Gide die anders altijd de sleutel voor het raadsel bezit, heeft nu in een nabij woud een herdershutje ontdekt waar de jonge geitenhoeders (zeven tot zestien jaar) samenkomen, en waar hij naar Billards zeggen ‘in vivo’ les charmes de la poésie virgilienne opzoekt.

Het paradijs, et in Arcadia ego.
Maar zoals alle aardse paradijzen is ook dit niet eeuwig.

Eens de vakantie voorbij en Marc weer onder vaderlijke hoede wordt genomen moet hij verder vooruit plannen dan de kerstvakantie.

Wel, Italië wenkt.Schnouky zal naar wens van haar moeder Aline (Loup) Mayerisch een lang cultureel verblijf in dat gezegende land doorbrengen.
Beth zal haar vergezellen.
Gide zal het gezelschap vervoegen en in de Paasvakantie ervoor zorgen dat Marc mee kan

Een educatieve reis, heet dat.

En natuurlijk gaan de gesprekken alle kanten uit en worden bestaande en gewenste relaties besproken.

Zo hebben La Petite Dame, Loup en le Bipède het over het feit dat tal van hun relaties een kind willen zonder daarbij een huwelijk noodzakelijk te zien. (we zijn in 1919!)
Billard denkt hier aan Beth, en zelfs aan Schnouky -dochter van Loup- in een verre toekomst, aan anderen die een kind willen adopteren en nog anderen uit hun kring die de vrouw een andere plaats in de maatschappij willen geven.

De dag na dit gesprek heeft Gide een apartje met Aline Mayrisch waarin hij haar “son ardent désir qu’ Elisabeth ait un enfant de Marc’ toevertrouwt.

La Petite Dame, tenslotte de moeder van Elisabeth, wordt hierover ingelicht, en is er zachtjes gezegd, door ontdaan.
Niet alleen door het nieuws dat haar wel vertrouwd in de oren klonk, maar zeker ook door het feit dat Gide (dont elle est l’interlocutrice la plus familière) haar daarover niet eerst in vertrouwen nam.

In haar Cahier lezen we het besluit:

‘J’ai avec lui une longue conversation. Nous demeurons d’ accord sur ce point: c’est que si désirable que lui semble cette réalisation, elle ne doit être que le résultat de sentiments spontanés et qu’il n’y a surtout pa à s’n mêler.’

Het vreemde is natuurlijk dat de twee betrokkenen voor dit nieuwe sociale experiment er zelf niet van op de hoogte zijn.
Als we Gide horen verklaren: ‘Il (Marc) doit m’aider à réaliser une expérience qui n’a pas encore été faite. Nous sommes des aventuriers, chère amie. Nous entrons dans un mouvement.’ weten we dat La petite Dame er zelf nog niet zo zeker van is.

De naïviteit van Gide heeft het project ‘Enfant d’ Elisabeth’ wel op de sporen gezet, maar er is blijkbaar geen locomotief voorzien, zegt Billard.

‘Ah chère amie, nous sommes en train de rendre possible une nouvelle humanité. Il faut que cet enfant soit beau.’

Wie de engel moet spelen die in dit geval aan Elisabeth de boodschap zal overbrengen en op welke manier dit moet gebeuren wordt aan ‘de voorzienigheid’ overgelaten.

Hier in Dudelange: en later in Colpach hebben ze rond gewandeld, en kwam, zoals Billard vertelt, hun positieve energie naar boven nu ze zonder dagelijkse zorgen voor een tijdje bij elkaar waren.

In haar Cahiers beschrijft Maria Van Rysselberghe die tijd:

‘A travres jeux, courses, promenades, lectures, causeries (où toujours il est plus ardent) j’essaie de ne perdre aucune trace: le tragique de sa vie, son travail, ses projets, le souci passionné qu’il a de Marc, le tendre intérêt qu’il prend de l’avenir d’Elisabeth, linquiétude fraternelle qu’il montre pour toi, cette chaude sympathie pour tout.’

Het blijft merkwaardig hoe het landschap, de grote omgeving, mensen beïnvloedt, hoe de afzondering, het samenleven met gelijkgestemden die band tussen omgeving en bewoners versterkt.

“Le grand meeting’, l’esprit de dérision fleurissait à Dudelange, en dépit de son étiquette caricaturale, krijgt van Billard drie bijzondere betekenissen.

Er is vooreerst de versterking van die ‘familie’, die zich vrijwillig rond Gide heeft gevormd.
Le Bipède (of beter de Engelse versie Bypeed, uitgevonden door Whity), La Petite Dame, Loup, Beth, Whity, Schnouky en Marc. (de enige zonder bijnaam, alsof hij nog op de wachtlijst staat, zegt Billard).

Dudelange en daarna het kasteel in Colpach zullen nieuwe ‘sièges’ worden van hun informele associatie, zoals dat al waren: ‘Le Laugier’, of ‘Le Lorrain’ huis waar de Van Rysselberghes naar zijn verhuisd, ‘la Villa’ en ‘Saint Clair’, kleine badplaats aan de Côte d’ Azur waar de Van Rysselberhe en de Schlumberger ieder een huis hebben terwijl de Mayrisch er eentje bezitten in het naburige Bormes-Les-Mimosas.

Aangevuld met de hoeve die Elisabeth uitbaat vormen dit de plaatsen waar het privé-leven van de leden zich afspeelt, waar hun levens zullen evolueren of zich fixeren.

Er is natuurlijk nog het huis in Cuverville waar Gide zich tegelijkertijd toe aangetrokken en van afgestoten voelt, huis dat nog nauwelijks bezoek van de ‘familie’ zal krijgen.

De tweede reden is het feit dat Dudelange en vooral Colpach een intellectueel en politiek ontmoetingscentrum zal worden.
De rijkdom van Emile Mayerisch en het intellectuele prestige van Gide zullen zich vooral op de verzoening van de Frans-Duitse Naties richten (laat me toe van deze ‘edele’ taak ook even de conomische belangen te onderlijnen).

Het volgende jaar al zijn er de gesprekken met de Duitse minister van Buitenlandse zaken, Walther Rathenau die een Frans-Duitse dialoog weer op gang brengen, een dialoog die pijnlijk onderbroken wordt door de moord op Rathenau in 1922.

Je vindt Emile’s portret, geborsteld door Theo Van Rysselberghe hierboven en ook het ‘optrekje’ in Colpach geeft een beeld van het comfort waarin deze intellectuele en politieke ontmoetingen plaatsvonden.

En een derde reden brengt ons naar het hart van ons verhaal.
Dudelange maakte de noodzakelijke voorwaarden mogelijk om het dossier “Enfant d’Elisabeth” te deblokkeren.

Na het briefje in de trein van Calais naar Parijs…

‘…et l’émotion engendrée par ses implications, chacun a réfléchi et semble s’être calfeutré dans son silence. Ce qui ne les empêche pas de continuer de rêver.’

Maar nu ze samen zijn in dit uitzonderlijke klimaat na de plechtige sfeer van rouw om Verhaeren, kunnen ze vrijelijk praten.

‘A Dudelange pour des raisons quasi inversées, le plaisir de la rencontre, la chaleur des sentiments, l’agrément des lieux, la liberté des discours ouvrent les cœurs et les bouches.’

Tijd dus om de mijne te sluiten en om de dag door mijmerend U morgen verder te begeleiden.

Deze prent neemt ons mee naar De Panne, 1916, badstad, Belgisch grondgebied dat niet door de Duitsers is bezet.

Voor we er kunnen blijven, neem ik U nog even mee terug naar de rouwende Elisabeth die Engeland verlaat om leerkracht en chef tuinvrouw te worden aan een Zwitserse tuinbouwschool.

En van Zwitserland nu naar Rouen in Frankrijk.
Een man die net een lezing heeft gegeven wil nog de trein halen, valt en komt onder een andere trein terecht die net het station binnenkomt.
Dat is het levenseinde van Emile Verhaeren.

De Belgische consul contacteert Theo van Rysselberghe om de begrafenis te regelen.
Verhaeren is in gans Europa bekend en geëerd.
De Fransen willen hem een plaats in het Pantheon geven, maar de familiale delegatie kiest voor Belgische bodem, voor De Panne, 30km van Duinkerken.
Verhaeren heeft er gewoond.

Elisabeth komt terug uit Zwitserland, zij wil met haar moeder bij de begrafenis van haar peter zijn.
’s Avonds neemt het gezelschap met Gide in Calais de trein naar Parijs terug.

Naar oude gewoonte neemt Gide zijn notitieboekje en maakt aantekeningen.
Hij scheurt het blaadje uit het boekje, plooit het, en verlaat de coupé om in de gang van de trein te gaan staan.

Elisabeth komt hem gezelschap houden.
Hij geeft haar het papiertje en keert terug naar het gezelschap.

‘Je n’ aimerai jamais d’amour qu’une seule femme, et je ne puis avoir des vrais désirs que pour les jeunes garçons. Mais je résigne mal à te voir sans enfant et à n’en pas avoir moi-même.’

Elisabeth neemt de volgende morgen de trein terug naar de tuinbouwschool in Zwitserland.
Met ons vraagt Billard zich af hoe Beth en haar moeder hebben gereageerd op dit berichtje.

We kunnen ons voorstellen dat Elisabeth gechoqueerd was, dat ze vreemd opkeek van een dergelijk bericht van de anders eerder gereserveerde Gide.

En Billard:
‘Pourquoi Gide serait-il capable de faire avec Elisabeth l’enfant qu’il ne peut même tenter de faire avec sa femme (Madeleine) qu’il adore. (Marc komt pas een jaartje later op het toneel)

Eens Marc bij de Gidiennes hoort, bestond er toen een plan om hem en Elisabeth te koppelen?

‘Marc, qu’il aime tendrement, se substitueerait à lui-même pour l’exercice physique de l’entreprise qu’il favorisait, bénirait et dont le moment venu, il assumerait les charges matérielles: l’enfant né d’une telle procédure ne serait-il pas d’une certaine manière aussi le sien?’

Dat is niet zo maar een uit de lucht gegrepen veronderstelling, want tijdens hun verblijf in Cambridge maken Gide en Marc een driedaagse uitstap naar Schotland, naar de hoeve waar Elisabeth, Whity en een andere vriendin Marie-Thérèse Frank, werken.

We kunnen via ‘Notes prises en courant’ van Marc de gebeurtenissen van toen volgen.
Een van Marc’s eigenschappen is zijn kunst om zich onmiddellijk aan een nieuw milieu aan nieuwe mensen aan te passen.

Hij noemt pony en kat bij hun naam, (alsof hij hen ooit zag geboren worden, zegt Billard) hij interesseert zich voor het landschap, de beplantingen, het werk van de meisjes, kortom met zijn grenzeloze nieuwsgierigheid en zijn goed humeur is hij al vlug ieders vriend.

De drie dagen gaan vlug voorbij, en bij het afscheid wordt uitvoerig geknuffeld en gekust.
Elisabeth en Whity beloven Marc in Cambridge op te zoeken.

De eerste stap van Gides plan lijkt uitstekend gelukt.

4. IV. The Dead

THESE hearts were woven of human joys and cares,
Washed marvellously with sorrow, swift to mirth.
The years had given them kindness. Dawn was theirs,
And sunset, and the colours of the earth.
These had seen movement, and heard music; known
Slumber and waking; loved; gone proudly friended;
Felt the quick stir of wonder; sat alone;
Touched flowers and furs and cheeks. All this is ended.

There are waters blown by changing winds to laughter
And lit by the rich skies, all day. And after,
Frost, with a gesture, stays the waves that dance
And wandering loveliness. He leaves a white
Unbroken glory, a gathered radiance,
A width, a shining peace, under the night.

Het feit een mooie jongen te zijn, uit te groeien tot een prachtige jonge man en door Winston Churchil zelf in vaderlandse bloemen te worden gezet, het mag helpen om de mythe van de verstoorde jeugd te vestigen, om het eeuwig leven op de muzeberg te verzekeren.

En al schrijft la Petite Dame over de relatie Elisabeth-Rupert: ‘..qu’ils s’aimèrent sans souci d’avenir, ni d’attachement”, en al is er in de bio’s van deze jonge god weinig sprake van Elisabeth maar van menig andere schoonheid, er zijn getuigen genoeg die het over passie en intensiteit hebben als het over dit koppel gaat.

De nabijheid van de Swanley school maakt het mogelijk dat ze elkaar geregeld kunnen zien .
Ze maakt haar vader duidelijk dat ze niet aan een huwelijk denkt, maar dat ze ooit een kind wil van een man die ze zelf zal kiezen en dat ze alleen wil opvoeden.

Als in 1914 de oorlog uitbreekt, is Rupert een van de eersten die zich engageert.
We weten dat Elisabeth dan naar Charleton in Schotland vertrekt om er de tuinmannen die naar het front moeten te vervangen.
Ethel Whitehorn (Whity) zal haar vergezellen.

9. The Way That Lovers Use

THE WAY that lovers use is this;
They bow, catch hands, with never a word,
And their lips meet, and they do kiss,
—So I have heard.

They queerly find some healing so,
And strange attainment in the touch;
There is a secret lovers know,
—I have read as much.

And theirs no longer joy nor smart,
Changing or ending, night or day;
But mouth to mouth, and heart on heart,
—So lovers say.

In april 1915 wordt Rupert ziek aan boord van een Engelse oorlogsboot die troepen naar de Dardanellen vervoert.

Hij wordt nog overgebracht naar het Franse hospitaalschip Duguay-Trouin maar sterft op 23 april vlakbij het Griekse eiland Skyros waar hij begraven wordt en dit beeld hem en zijn werk herinnert.

Jacques Raverat probeert Elisabeth bij te staan en verwittigt Gide die even later een brief van Elisabeth ontvangt.
Hij antwoordt haar en endigt met deze zinnen die blijkbaar een voorspellende inhoud meekregen.

‘Au revoir. Je pense à toi souvent et tout mon cœur s’emplit alors de mélodie.
Que le printemps est beau cette année. Une mysterieuse attente frémit au fond de notre deuil. Ton ami. André Gide.’

Billard vraagt zich wat dan die ‘mysterieuze’ attente wel zou kunnen zijn.
‘L’attente de retrouver une Elisabeth libre de tout attachement, de tout engagement, ouverte à autres aventures?’

Is het een idee van la Petite Dame die toen ze van Ruperts dood hoorde, Gide toevertrouwde:
‘Comme je connais Elisabeth, je suis certaine qu’elle est inconsolable de ne pas avoir eu un enfant de Brooke.’

En als Gide haar dan vroeg wat ze in dat geval zou gedaan hebben, antwoordt ze:
‘Mais je l’aurais élevé avec joie.’
Een antwoord dat indruk maakte naar het schijnt.

We hebben Elisabeth, dochter van l Petite Dame en Theo Van Rysselberghe al ontmoet toen ze negen was en ze naar eigen zeggen (a posteriori) zich al vroeg tot die nieuwe meneer voelde aangetrokken.

Omdat haar mogelijk Journal of haar agenda niet bereikbaar is, blijft het dus gissen wanneer ze die uitspraak heeft gedaan.
De Cahiers de la Petite Dame bestonden nog niet en in Gides Journal wordt er maar vaag een allusie gemaakt op haar aanwezigheid.

Wel weten we dat Gide en de Van Rysselberghes veel met elkaar optrokken, ze woonden vaak bij elkaar en maakten reizen naar Weimar, Jersey, Rome en Florence.

Gide volgde met veel belangstelling haar weg van kind naar jonge volwassene, en die transformatie was vaak onderwerp van debat bij de Van Rysselberghes.
Theo, eerder behoudensgezind gehecht aan de tradities, ‘aux règles d’une famille bourgeoise’.
Maria wilde haar dochter vooral de mogelijkheid geven haar eigen weg te gaan, haar eigen opinies te vormen, verantwoordelijk te leren zijn voor haar eigen beslissingen.

Die laatste opvatting kon Gide ten zeerste bekoren, en hij hield zich vaak met de lectuur van Elisabeth bezig, met wie hij oefeningen van luidop lezen maakte, een methode waaraan hij erg gehecht was.

De onafhankelijkheid van Beth toonde zich al in de keuze van haar loopbaan.
Je zou denken dat ze zich door haar omgeving liet inspireren en een kunstrichting zou uitgaan, maar ze behaalde haar diploma in Groot Brittanië aan het Swanley Horticulture College.

Tijdens de oorlog verving ze in Schotland de opgeroepen tuinmannen.
Onafscheidelijk werd ze van Ethel Whitehorne (Whity) die lid werd van de clan.

Martin du Gard schrijft over haar:

‘La jeune Whity est en or: une grande fille découplée qui mélange curieusement le sérieux et la gaîté, la grâce et quelque chose de rude, la pudeur et quelque chose d’extrêment sensuel, la finesse du sourire et une certaine brusquerie de garçon.
Tout cela est infiniment sympatique et fait paraître bien frelatée l’existence que l’on a coutume de coudoyer.’

Maar voor we de geschiedenis haar beloop laten keren we even terug.
Het is 1910, Elisabeth is dus twintig. In München ontmoet ze de Engelse dichter Rupert Brooke.
Hij is drie jaar ouder dan Beth en heeft in de Engelse literatuur een heel speciale plaats ingenomen.

Hij is oud leerling van Cambridge (waar hij zelf vanaf 1913 onderwijs geeft), bereisde Noord Amerika en Europa en heeft naast een hartveroverende schoonheid ook nog een sterke persoonlijkheid.

Hij is de intieme vriend van Jacques Raverat (de organisator van de Engelse reis voor Marc en Gide) en behoort met hem en Gwen Darwin, Maynard Keynes en David Garnett tot de ‘néopaiens’, de nieuwe heidenen, gekenmerkt door hun socialistisch engagement, hun gehechtheid aan het sportieve leven in open lucht en door een dominerende heteroseksuele gerichtheid.

In een brief in 1911 schrijft Rupert Brooke ‘Le groupe de gens dont nous faisons partie…ne s’ accouplent pas hors mariage.’

Maar intensiteit des te meer, dat zal blijken uit het vervolg van de korte,maar hevige relatie tussen dat grootogige meisje en de dichter.
Helaas zal de dood ook zijn rol vervullen.

Beschrijven we voorbije levens dan lijkt het wel of hun emoties en liefdes in enkele lijnen zijn te klasseren, erger nog: te verklaren.
Dat zijn ze dus niet, en het feit dat wij hun emoties en passies vergeten te vergelijken met de onze, al dan niet in de verleden tijd, maakt van een biografie een geschrift met veel ‘grafie’ maar weinig ‘bio’.

Billard heeft daar oog voor.
We citeerden al de liefde van Marie voor Loup (Aline Mayrisch) en de veronderstelling dat zij juist voor Aline haar notities omtrent Gide in haar Cahiers is begonnen, klinkt heel geloofwaardig.

‘Je prends la résolution de noter pour toi, selon la promesse que je te fis, tout ce qui éclairela figure de notre ami et dont je suis témoin.’

Dat zijn de eerste lijnen in haar Cahier. En Billard:

‘Parmi les liens -dont nous identifions imparfaitement la nature- qui réunissaient Loup en la Petite Dame, André Gide ne compte pas pour rien.’

Als la Petite dame bij het schrijven van een brief naar Loup (waaruit we gisteren citeerden) haar liefde voor Aline aan Gide bekend heeft, vraagt deze zachtjes:

‘Et que pense Verhaeren de tout cela?’

Inderdaad een vreemde vraag want je zou eerder gedacht hebben dat hij naar de gevoelens van Theo had gepeild.

Gide kende echter de amoureuze verhouding die Maria met Emile had gekend.
Beide families, de Verhaerens en de Ryselberghes waren nauw met elkaar verbonden.
Verhaeren was de peter van dochter Elisabeth.

In 1895 wilde Verhaeren alleen zijn om te kunnen werken.
Er werd een huis aan zee gehuurd waarvan Maria de intendante was en waar zij haar eigen bezigheden kon uitoefenen terwijl Verhaeren schreef.

‘Dans cette solitude à deux, affrontée sans arrièrre-pensée, en toute innoncence, ils découvrent que leurs sentiments, qu’ils savaient chalereux, deviennent, attisés par le désir, encombrants et périlleux.
Ils sauront, avec une sorte d’héroïsme modeste et cruel, rester fidèles aux absents.’

Kijk, die mensenkennis verbinden met de liefde voor taal, je zou voor minder francofoon worden.
Maar dit terzijde. (want op een dag als vandaag…)

Ik kocht enkele weken geleden een antiquarische uitgave van ‘Il y a quarante ans’, (1935)waar la petite dame onder het pseudoniem van Saint-Clair (de naam van het kustdorpje waar hun landgoed lag overigens) dit verhaal met eigen woorden overdoet.
En dat al deze dubbel-zinnelijkheid (het woord is van mij) de nodige vragen oproept, laat me overigens vrij koud.
De mens in hokjes plaatsen is niet mijn sterkte, noch mijn taak.

Kom Billard, als je de vraag stelt of er nu werkelijk ‘niets’ gebeurd is op de plage en je je verwondert dat zelfs de vraag niet is gesteld, en je afrondt met:

‘Dans ce milieu dont le don d’investigation est brillentissime, les pannes de curiosité intriguent…’

… dan zou je toch moeten weten dat die curiosité er weinig of niets toe doet.
Het mysterie mens heeft wel andere vragen te stellen, dacht ik.
Laten we dat dan morgen samen doen als we het over Elisbeth zullen hebben.

Ze werd geboren als Maria Monnom in Brussel in 1866, la petite Dame, twee jaar na Dorothy Bussy dus.

Haar vader runde een drukkerij waar enkele nummers van de Nouvelle Revue française zijn gedrukt.
Een intelligente ondernemende vrouw was ze.
Ze kende al vlug de toenmalige belgische intelligentia, schrijft Billard.

Op haar 23ste trouwt ze met Théo Van Rysselberghe, schilder met toen al een zekere faam wiens werken naast die van Bonnard en Signac werden tentoongesteld.

Hun dochtertje Elisabeth die een zeer belangrijke rol zal spelen in ons verhaal wordt in 1890 geboren.

Ze installeren zich in Parijs in 1899 en maken daar al vlug kennis met André Gide.
Hij vertrouwde haar toe dat hij als jongetje met poppen speelde waarop zij:

‘C’est dommage que tu ne sois plus un petit garçon.’
En Gide:
‘Ma petite fille, on ne m’avait jamais rien dit de plus gentil.’

In haar notities lezen we dat ze al op erg jonge leeftijd werd aangetrokken “par ce nouveau monsieur”.

Twee jaar later verhuizen de Rysselberghes naar de rue Laugier, “Le Laugier” zoals het in de langue gidienne ging heten, en werd dit huis een natuurlijke refuge voor hem, hij die graag bij vrienden en vriendinnen ging logeren, liever dan zich in zijn eigen ‘Villa’ terug te trekken

Monique Nemer bekijkt het verhaal vanuit haar kant en laat haar aan het woord om die ‘aantrekkingskracht’ van Gide onder woorden te brengen:

“…faite d’ attrait, de confiance absolue, mais aussi de résistance, grace à laquelle {elle} évitait l’ accoutumance et la banalité.”

En Nemer voegt er zelf aan toe:

‘Et cette constante exigence de vérité, envers elle et les autres, qu’ elle maintint au-delà de toutes les souffrances intimes.’ (p213)

En bij die ‘souffrances’ moet je zeker haar liefde voor Aline Mayrisch, Loup bijgenaamd, rekenen.

Zij was de echtgenote van de schatrijke Luxemburgse industrieel Emile Mayrisch.
Ze werd geboren als Aline de Saint-Hubert in 1874 uit al net zo rijke industriele ouders.
Emile voelde zich geroepen als kunstmaecenas op te treden en zou later La Bastide kopen, een grote hoeve die Elisabeth mocht beheren.

‘Loup- complexe, déchirée, capable de toutes les tendresses et de toutes cruautés, initiatrice de folles nuits blanches quand elle vient “s’amuser” à Paris mais aussi tradutrice rigoureuse des sermons de Maître Eckhart…’

Zo vat Monqie Nemer haar persoonlijkheid treffend samen.

De grote liefde die la petite dame voor haar koestert brengt haar dicht bij Gide, want bij hem kan ze over die liefde openlijk praten.

En Gide:
‘Pour ce qui est de vous aider à porter vos joies et vos peinen, je m’offre d’une façon illimitée; pour ce qui est des risques matériels, nous faisons bien d’être sages et d’éviter tant que nous le pouvons des airs de complicité qui seroaient graves aux yeux de ceux que nous aimons.’

En zo schrijft Maria aan Loup:
‘Ma confidence fut comme un torrent. je dis tout: {…} ..toutes les complications de notre cas, le côte douteux, comme supendue, de nos rapports, la beauté de notre sincerité, nos vérités si differentes, la place que tu prenais dans ma vie.’

Net zoals Dorothy Bussy, zoals La petite dame, had ook Loup een dochter, Andrée (Schnouky) geboren in 1901.

Het huis in Dudelange en later het kasteel te Colpach waar de Mayrisch leefden, werd een cultureel en intellectueel trefpunt, maar vooral de thuis voor de Gidiennes, en ik sluit met de woorden van Billard:

‘…le refuge précieux où la petite société gidienne vient se détendre, ourdir ses complots, cicatriser ses blessures. Et les blessures, il y en a…’