In Mulhouse bestond er een ‘Hirzmontag’, dat was de maandag van carnaval.
Dan werden de ‘geldende’ regels omgedraaid: de vrouwen deelden de lakens uit.
Deze kaart uit 1900 is daar een sprekend voorbeeld van.

Ik zet dus de toon, want het gaat om ‘lakens uitdelen’, macht.
We hebben het in onze correspondentie vaak over deze term gehad en haar onderzocht bij diverse denkers en kunstenaars(essen)

Maar deze toonzetting was in het geheel niet aanwezig bij Gide en zijn (vrouwelijke) omgeving.

Laten we nuanceren, want de liefde voor nuances duidt op beschaving.

‘Si, un pourtant: les écrits de Gide sont très souvent misogynes. Sa vie ne l’ est pas.
Et qu’ on ne dise pas que son intérêt à l’égard de ces femmes n’est mû que par le sien: pour une docile et muette servitude, les prétendantes ne manquaient pas.’

En via Monique Nemer en la Petite Dame komen we te weten dat hij ten zeerste gecharmeerd was door de eeuwigdurige aanbidding van een arme onderwijzeres die zijn appartement vol bloemen liet zetten en hem al vijftien jaar verliefd onder brieven en bloemen bedolf.

‘C’ est effrayant d’être ainsi le culte unique éperdu d’une créature qui semble n’avoir rien d’autre dans la vie.’

…schrijft hij anderzijds aan La Petite Dame.

Maria, Aline, Dorothy, Elisabeth, het waren zijn meest nabije vriendinnen, tout en demeurant pour lui des femmes.

Martin du Gard zag dat anders.
Hij schrijft over La Petite Dame:

‘Je m’entends vraiment bien avec elle, et elle a maintenant sa place parmi mes amitiés viriles. Car ce n’est heureusement pas la femme qui, en elle, est mon amie. C’est un camerade de mon âge.’

Billard heeft het over de verliefdheid die in vriendschap overgaat bij de Engelse Dorothy Bussy die zijn vertaalster naar het Engels zal worden.
De eerste keer dat ze Gide ontmoet is Marc bij hem, de jonge Marc, comme amant ou plutôt compagnon prioritaire de Gide.

‘Elle n’ a pas à accepter une révolution, mais un état de fait, donné au départ, qui la trouble d’autant moins que ce type de situation est fréquent dans son entourage et correspond par exemple au mode de vie de son frère.
Elle n’a aucune raison de considérer Marc comme un obstacle aux ambitions de séduction qui vont développer chez elle, car, dans ce milieu Bloomsbury, on ne classe pas les gens par catégories sexuelles étanches: la bisexualité est fréquente et naturelle.’

Het ligt dus niet in onze bedoeling van een soort ‘roman familial’ te beschrijven.
We willen de nieuwe leefruimte verkennen waarin André Gide zich bewoog nadat in 1918 Madeleine hem niet meer wil aanhoren: ‘Ne dis rien, ne dis plus jamais rien.’

Zwijgen in Cuverville.
‘Se taire avec les complices de jadis-éloignés, assagis, convertis.’

In 1919 zegt hij aan Maria en Aline:

‘Il n’y a guère qu’à vous deux que je puisse encore raconter mes aventures; mes amis renient leur jeunesse.’

Er is dis de nood an het klankbord, maar ook aan de eiking van zijn leven.
Ouder wordend (hij is dan 50) zoekt hij steeds opnieuw naar een herdefiniëring van zijn doen en laten, net als van zijn literair werk.

We zullen na de stilte voor de heiligen en de hemelse en aardse zielen een poging tot portretteren ondernemen.

Wie niet naar de boekenbeurs moet hollen, mag in dit mooie licht hun geschriften openslaan, nabijheid is verzekerd.

De tijd die ons scheidt, valt weg.
Ook dat mag liefde heten.

Mooi om de diverse beschrijvingen bij elkaar te zetten waarmee de auteurs de kring rond Gide beschrijven.

Mensen tussen 52 (La Petite Dame) en 18 (Marc) waar…

‘…les passions se frôlent sans se contrarier, et pourtant, sont tenues en échec; étrange quadrille des amours inassouvies qui entraînera des livres subtils et des lettres superbes, des crises et des larmes, mais nul crime, nul suicide, nulle véritable tragedie.
Nous sommes dans une société certes hédoniste, mais avec le rationalisme hérité des Lumières, une morale débridée par Nietzsche, une prise de conscience de la libido entrouverte par Freud.’

Dit is Billard die er dadelijk een vraag aan toevoegt.
Of dit dan een société libérée zou zijn.
En het krachtdadige NON krijgt zijn verklaring:

‘Car il ignore ni les conflits, ni les blessures. Mais une société secrète en voie de libération, car ses conflits, ell les identifie et les expose, ses blessures, elle les assume.
Et, plus étonnant enfin, une société secrète dont l’histoire s’insinue dans des centaines de livres sans qu’ elle ait jamais dévoilé ses énigmes.’

Deze analyse zet ongewild of niet de vraagtekens bij de ‘openbaarheid’ van hedendaagse pogingen waarin een groep of eenling op weg zou zijn naar ‘bevrijding’.
Anders dan in het begin van de 20ste eeuw zal de botte berichtgeving, gericht op sensatie, van iedere poging zo niet van een crimineel dan toch van een moreel te verwerpen vingertje in de lucht voorzien.

In de hel-verlichte ruimte van het neo-liberalisme is blijkbaar weinig plaats voor het niet dadelijk vatbare.
De zin voor mysterie, eigen aan elke ontdekkingstocht, wordt snel versmacht door vragen naar nut en haalbaarheid.
De schuld van de ‘bandeloosheid’ is dan makkelijk op die vergrijsde bende van mei 68 te schuiven en het begrip ‘norm-vervaging’ is een soort reddingsvest waarbij “het signaal-geven aan de maatschappij” het oergevoel in de wijsvinger tracht te rechtvaardigen.

Terug naar de kring rond André Gide.
Monique Nemer beschrijft in haar ‘Corydon Citoyen’ de gevoelens van de premier cercle.

‘..admiratif sans être dévot, indulgent sans être complaisant, liberé sans se vouloir systématiquement provocateur.’

Vier vrouwen rond de auteur.
En om hun profiel duidelijk te maken, geeft vriend Martin du Gard weer hoe zijn vrouw Hélène over de opvoeding van hun dochter Christiane denkt. Maar eerst de cercle.

‘Pas vraiment du genre “servantes du Seigneur”, aux antipodes du “modèle” prôné pour sa fille par Hélène, Martin du Gard- et dont Maria, Aline ou Elisabeth sont l’ inacceptable négation: “En résumé, écrit Martin du Gard, voici les griefs d’ Hélène: “Moi, j’aime Christiane pour elle. Je pense à son bonheur futur. Je sais par expérience que le bonheur d’ une femme n’est possible que dans la soumission, l’effacement, l’abnégation, l’absence de personnalité, la contrainte perpetuelle. je n’ ai donc qu’ un but: développement chez Christiane le sens du sacrifice et de l’effacement, sans lequel elle manquera sa vie, sera malheureuse et fera du malheur autour d’elle.”

En wij zeggen met Nemer: ‘Sans commentaire.’

Vier sterke vrouwen zijn het, persoonlijkheden, en het tijdsbeeld waarin de vrouw van Martin haar opvoedingsidealen voor hun dochter schetst, maakt door zijn negatieve ruimte de sterkte van de vrouwen rond Gide duidelijk.

En Gide ’s houding?

Al is Gides uitroep dat hij families haatte vaak bekender dan zijn leven en werk, zijn leven lang is hij op zoek geweest om zelf een familie rondom zich te verzamelen, familie die niet op bloedbanden (vreselijk woord) berustte, maar zich eerder naar geestelijke verwantschap vormde.

Hier komen de twee boeken die ik als leidraad gebruik samen, ja ze verwijzen zelfs naar elkaar.
En laat me het citaat van La Petite Dame gebruiken waarmee het hoofdstuk in de Roman Secret opent:

‘Les complications de notre cas, le côte douteux, comme suspendu, de nos rapports, la beauté de notre sincérité, nos vérités, sont differentes.’

Schaart de familie zich als één man of vrouw vaak achter dezelfde waarheid, hier worden ‘les liens, les rapports’ juist als waardevol onderschreven door hun verschillen.

Tot nu toe noemde we vaak namen, enkel om de persoon in zijn functie van het moment aan te duiden.

‘Ces noms, jusqu’ alors, désignent des sources d’ informations, ou des comparses restés dans les coulisses de l’ action.’

Tijd dus om even achter die ‘coulisses’ te gaan kijken. Een tijdverdrijf waar we gek op zijn als ik de talrijke krantenartikels zie die proberen achter de intieme sferen te ‘gluren’, en als die sferen er niet zijn, ze dan maar te maken.

Zo citeert Monique Nemer in haar hoofdstuk ‘Femmes, je vous aime’ een brief van Madeleine Gide uit april 1902 waarin ze nieuwsjes uit Cuverville aan Ghéon beschrijft.
Ze besluit de brief met “Bonnes amitiés de vos- André Gide’, zij dus en haar man .
Maar in april 1922 informeert Martin du Gard zijn vrouw Hélène over zijn dagelijkse Parijse bezigheden:

‘Ce matin déjeune chez Jouvet, j’ ai un thé avec les Genoz et je vais avec “les” Gide à Pittoëf’

En dan zijn de Gide niet André en Madeleine maar Marc Allégret, Maria Van Rysselberghe (la Petite Dame) en Aline Mayrisch die ‘La Mouette’ zullen gaan bekijken.
De haakjes die “les” vergezellen zijn trouwens niet van mij maar van Martin du Gard.

Maar wie en vooral wat zijn dan ‘les Gide’? vraagt Nemer zich af.

‘Un clan? Une communauté? Ou une famille?
Un peu tout cela à la fois, avec des dominantes qui évolueront, au cours des années, sélon un itinéraire où l’accident, l’imprévu, aurond autant de place que le mûrement déliberé.’ (p209)

Met andere woorden, het antwoord op die vragen hangt vooral af van de omstandigheden waarin me ze stelt.

Laten we even orde op zaken stellen en terugkeren naar Billard die naam en toenaam geeft:

We zijn in 1918: Gide (bijgenaamd Bipède of Bypeed) en Maria Van Rysselberghe (la Petite Dame), haar dochtertje Elisabeth (Beth in de wandeling), Aline Mayrisch (afgekort tot Loup).

Door de verhouding met Marc komt er ook een andere verhouding van Gide tegenover Elisabeth, en het einde van de oorlog opent nieuwe fronten (?) voor de hernieuwde relatie met ‘les Mayrisch’ in Luxembourg.
De relatie met Dorothy Bussy zal dan weer vlug uitdoven. (elle habite en France)

Waren de jongens in Gides leven zeer belangrijk, vaak als vrienden of zelfs als vijanden, als seksuele partners, ‘…les femmes y sont assez présentes pour dégonfler le procès en machisme qui lui est parfois intenté.
Outre la part décisive prise par sa mère et sa femme dans sa vie affective, et la longue configuration de sa sensibilité, bien des femmes eurent avec lui une rélation d’une grande densité.’

En dan vooral de vier vrouwen die we hier reeds aanhaalden en die via hun Journal, correspondenties, hun boeken, hun levens bekend maken, met uitzondering van Elisabeth want daarvan blijven de archieven onbereikbaar.
‘Dommage: elle avait vocation à tenir le premier rôle’, zegt Billard.

Deze markante persoonlijkheden zullen we de volgende dagen proberen te volgen in hun ‘samenleven’ met André Gide.

‘Familles, je vous hais!’ roept hij uit in zijn Nourritures terrestres’ en Billard:

‘Comment ne pas aimer la famille que l’ on s’est choisie?’

(de beeldjes hierboven zijn van Fredie Kok, kijk maar even bij: http://www.fkskeramiek.nl)

‘

Lieve Vriendin in Berlijn,

Omdat ik weer in de dokumenten moet duiken om mijn volgende bijdragen omtrent Gide te kunnen schrijven, wilde ik jou graag aan het woord laten, toen je me schreef over ‘Flashback’ inzonderheid over de retrospectieve van de cineast Frank HERZ.

Je bent zelf als cineaste en documentairemaakster (wanneer jouw retropectieve in Berlijn?) de aangewezen persoon om over beelden te kunnen schrijven.

Berlijn is altijd een kruispunt geweest van ideeën.

Ondanks het verleden heb ik me nergens zo thuis gevoeld ook al was de stad een bloedend symbool van de opdeling tussen het westen en het oosten, was ze en blijft ze een brandmerk in het collectieve geheugen.

Lieve Gie,

Zoals gezegd, ben ik weer à jour met het volgen van je ‘vertellingen’
Jean Cocteau die vandaag in het verhaal opduikt –

Een Parijse vriend van mij ( Jean-Pierre) was het laatste vriendje van Cocteau – mooie foto in zijn appartement waar Cocteau met déze jonge god afgebeeld staat !
Ik wou je dat even vertellen…

Intussen heb ik hier de HERZ FRANK hommage afgesloten (gisteravond) – wat een ontdekking : zijn poetische documentaire-makerij !

Weet je wat er ter sprake kwam : Sokoerov (de in mijn ogen grote Russische filmmaker) was nog student als een bepaalde film van Herz Frank in de zalen kwam (1976)THE RESTRICTED AREA over de 15-jarige Micha in het verbeteringsgesticht…een documentaire film die cfr Sokoerov als een speelfilm overkwam.
Maar neen. Zijn films zijn gewoon heel kunstvol gemaakt, heel russisch van inspiratie…
Jarenlang hebben ze mekaars werk gevolgd – en ik die in Herz Franks filmseen invloed van Sokoerov vermoedde, kreeg nu van hem te horen dat HIJ wellicht Sokoeroev in zijn stijl beïnvloed had…
Sokoerov die lange tijd alleen documentaires heeft gemaakt.
Zo zie je maar.

Ik ben een boek van Herz Frank aan het lezen : DIE KARTE DES PTOLEMÄUS Aufzeichnungen eines Filmdokumentaristen.
Waarin hij ‘vertelt’ wat beelden met hem doen…maw hoe hij zijn films maakt. Het boek verscheen al in 1975 in het Russisch, maar is nu pas onlangs in het Duitse taalgebied gekomen.

Frank is 83, maakt nog steeds films.
Ik zag zijn autobiografische vertelling FLASHBACK ( 2002 gemaakt) en dat is een onvergetelijke film ! Sokoerov tot-en-met (om dan toch weer eens te vergelijken met wat men kent). Maar geen fictie.

Hoe kunnen we nog steeds zo entoesiast zijn voor het bijzondere kijken naar de dingen !!!???

Ik vraag me dit ook soms af, maar verzink intussen helemaal in de ‘wunderbare Blick’ die er KUNST van maakt.

Toen hem na het vertonen van zijn autobiografie ( een zwaar ontroerende stemming heerste in de zaal) een moderatrice zonder speeksel in de mond iets wou vragen, zei hij uit eigen beweging ( zijn armen hingenhopeloos-berustend naast hem)

“ALLES IS VOORBIJ.
ALLES BLIJFT.

En de mooiste plaats is het kerkhof.”

De eindscène was dan ook de begrafenis van zijn vrouw in Jerusalem. In een katholieke kerk ( zij was niet van Joodse moeder- en dan wordt men niet Joods begraven, zo lichtte hij toe)
Zijn camera draaide op Bach-muziek rond die ene toren en boven heel Jeruzalem, liet die kerktoren niet los, behalve in de laatste camerabeweging waar ze naar beneden zonk.

Alleen nog lucht. Alleen nog Bach.

Cecilia

Als zijn grote broers Jean Paul en Erik hem op zijn ziekbed komen opzoeken, beschrijft Marc het einde van deze tumultueuze quaker-bijeenkomst.

Jean-Paul in gezelschap van ene Aglaé en Erik met een verpleegster terwijl Marc alleen blijft:

‘Le résultat de tout cela a été un lit et des pyjamas pleins de liqueur!’

Billard merkt op dat de kinderen van dominee Allégret, tot en met puriteins opgevoed, toch wel enigzins van de evangelische wegen zijn afgeweken.

Gide leest de beschrijving geamuseerd.

‘On peut parler d’ un jeu entre les deux hommes qui permet à Marc de marquer ses distances et encourage Gide à développer son obscur dessein.

En door koortsen aangetast schrijft Marc een soort proza dat en door de ziekte en door de voorbeelden van Mallarmé, Lautréamont, Valery is aangetast.

In zijn brieven geeft hij enkele voorbeelden van deze schrijfsels:

‘Ma tête s’ en va à tire dondon, à tire dondaine, plus brouillée et vague que les algues des poles…
On me sature de drogues et je hume des pudres et je suce des pastilles.

Des nonnen qui s’étiolent
Dans un couvent noir
Croient qu’avec des fioles
On guérit l’Espoir.”

Waarmee nog maar eens wordt aangetoond dat iedereen ook kind van zijn tijd is, en dat de vreemde werelden die zich in zijn koortsdromen hebben geopenbaard al net zo goed bij de Bateau Ivre van Rimbaud als bij een zekere puberale drang naar navolging kunnen geklasseerd worden.

‘Des mondes inconnus s’entrouvrent en mon sommeil et me montrent au fond de grottes délirantes des trésors entassés par des génies marins.
Et mon inquiétude, qui sourit ce matin, me fait aimer surout les belles tubéreuses.’

En dan ziet hij een vreemd voorwerp op het strand liggen, een monster met allerlei abstracte vormen en het gezicht van een super-lelijk kind.

Billard verwijst naar ‘POTOMAC’ waarvan Cocteau al enkele extracten had gepubliceerd.

En als dan ook nog de jonge kunstenaar met calligrammen (poëzie zoals Cocoteau ze vermengde met typografie) wordt nagevolgd en de koortsige jongeman Gide schrijft:

‘Chantons un hymne à la gloire de J. Cocteau’

…weet ik niet of Gide dit vergiftigd geschenk dadelijk wist te waarderen.
Maar, zeg Billard ‘sereinement comme on pouvait le prévoir’ antwoordt oom André:

‘Cher grand Fou, je trouve à mon retour ici (van Cuverville) ta longue lettre. Ah! j’ai besoin de ta jeunesse et de ta joie pour me redonner un peu de vie. Guéris-toi vite.’

En zo eindigt Marcs verblijf in Cambridge in een erg melancholische toonaard.
Hij schrijft aan een van zijn broers:

‘Il me semblait que je rentrais dans le cadavre de mon cœur… Ce n’est plus la Cam, mais le Styx.’

Laten we een volgende keer de ‘famille Gidienne’ van dichterbij bekijken.

Misschien had ik ook kunnen schrijven: verlies en verloren zijn, en dat langs beide kanten.

Wij zijn in onze ethiek gewoon steeds over schuldig en onschuldig te spreken waar het in veel gevallen gaat om wederzijds verlies of verloren zijn.

Marc zal van dit verlies en verloren zijn niet veel voelen.
De correspondentie tussen Gide en Marc was nooit zo warm, een vader en een zoon, een meester en zijn leerling, en…wederzijds, dat mooie woord: ‘réciproquement’

Hun relatie evolueert, ‘elle demeure cardinale’.

Nog maar net is Gide uit Cambridge vertrokken of Marc voelt zich nog vrijer dan tevoren.
Maar al vlug blijken ook de ideeën en de plannen stil te vallen nu de ‘regisseur’ naar huis is.
En daarbij komt het einde van de vakantie, iedereen keert naar huis terug en de Perse School wacht.
Elke morgen om 9 u.
Uit Marcs dagboek van 31 september: ‘enrhumé, reste à la maison, lis L’Idiot‘, en de 1ste oktober: ‘Pas a la school. Lis ‘L’Idiot.

Die ‘verkoudheid’ is echter geen schoolziekte want ze slaat om in een ware longontsteking en tot einde december zal zijn gezondheidstoestand op en neer gaan zodat het vertrek naar Engeland, gepland rond 1 november, wordt uitgesteld tot in januari.
Marc en Gide vieren dus gescheiden hun 18de en 49ste verjaardag.

In Marc brieven lezen we afwisselend ‘supplication’ en ‘provocation’.
Enige ironie is hen beiden niet vreemd.

“Cher” is zo’n beetje het sleutelwoord van de ‘clan Gidienne’, of ‘mon vieux cher’, en dat wordt beantwoord met ‘Pour Gide, mon ami’, ‘Mon bon suroncle’, ‘mon cher bipède’, uitdrukking die daarna de koosnaam voor Gide wordt in de Gide-stam.

Nu hij ziek in zijn bed moet blijven en ook de feesten rond de wapenstilstand heeft gemist, schrijft hij:

‘Tu peux imaginer ma tristesse et ma rage effroyable d’ être dans mon lit quand tout le monde dansait, criait, chantait. De ne pouvoir aller, courir, hurler, ça m’ a mis dans un état de folie, voisin du désespoir.’

Wat de provocatie betreft heeft Marc zijn voorbeeld in Jean Cocteau gevonden.

Cocteau is dan 29, erkend als jonge dichter, volop bezig met zijn territorium en reputatie uit te breiden.
Hij heeft een zekere bewondering voor Gide en hij kent Gides invloed in de wereld van de uitgeverijen.
Van zijn kant heeft Gide een afkeer van het modernistisch maniërisme van Cocteau, van zijn genzeloze ambitie en van wat Billard zo mooi ‘ses fanfares médiatiques’ noemt, maar hij heeft zeker sympathie en achting voor zijn talenten en zijn vitaliteit.
En natuurlijk is Cocteau niet blind voor de schoonheid van Gides ‘neveu’.

Op zijn beurt is Marc geboeid ‘par les acrobaties avant-gardistes’ van de jonge schrijver, meer dan door ‘la rhétorique humaniste’ van de oudere soortgenoot.

Gide heeft zijn jonge vriend meegenomen naar de jonge kunstenaar en nu krijgt Marc in Cambridge een brief aan van Cocteau.

‘C’ est un Dieu’ schrijft Cocteau daarna aan Gide.

De volgende vier jaar zal het drietal in een vreemde verhouding tot elkaar ‘un drôle de jeu’ spelen, ‘en habillant leurs relations finalement assez paisibles (sauf sur le plan littéraire) des atours d’ une comédie de boulevard (een soap zouden we nu zeggen), sans véritable consistance.’

Een andere manier om te provoceren is het beschrijven zijn ontmoetingen met de vrouwelijke kant van de samenleving.
Eens de hevige koortsen voorbij zijn, schrijft hij in november aan Gide omtrent Margret “qui adore se faire peloter ce qui me va aussi.”
Meer over deze speelse verkenningen, morgen, bij hetzefde leven en welzijn uiteraard.

En terug in Parijs schrijft hij bij de Allégrets waar hij is ingetrokken Marc een brief:

‘Je t’ écris sur la table de famille entre ta mère et Yves.
Joie, émotion du revoir.
Ah, combien tu me manques, mon petit compagnon d’hier.”

En al is ‘oom André’ ver, hij blijft goed voor zijn beschermeling zorgen.
Hij regelt uitstel voor de militaire dienst, is op zoek naar een mooie ring die Marc later aan zijn pink zal dragen, zorgt voor centen die terugkeer en andere onkosten moeten dekken, en is verbaasd dat Marc bezig is met de lectuur van ‘L’ Idiot’ van Dostojevski.

Dostojevski is voor hem één van de schragen van de literatuur, samen met Rousseau, Goethe, Nietzsche en enkele anderen.

‘Tu sens bien, n’ est-ce pas, que pour être moins brûlante, mon amitié pour toi n’est devenue que plus profonde; mais plus elle se spiritualise, plus elle exige de confiance.’

Dat schrijft hij in januari 1919, net voor Marc terug naar Frankrijk zal komen.

Maar in de correspondentie van september 1918 tot dan is er een leegte tussen 12 november en 6 december.
Er zijn dan drie dingen gebeurd die deze leegte kunnen verklaren.

Het eerste van de drie, 11 november 1918, wapenstilstand, maakt een einde aan een wereldconflict dat ons tot vandaag blijft beïnvloeden.
Mensen lopen zingend en dansend door de straten.
Gide mengt zich onder de feestvierders.

En het is juist deze 11de november die Maria Van Rysselberghe (la petite dame) zal uitkiezen om haar ‘Notes pour l’histoire authentique d’André Gide’ te beginnen, een werk dat pas op 23 februari 1951, de dag na zijn begrafenis, zal eindigen met het negentiende en laatste ‘Cahier’.

De derde gebeurtenis schudt Gide door elkaar en zal hem levenslang verdriet blijven bezorgen.

Terug gekeerd in Cuverville na enkele dagen in Parijs te zijn geweest (de feesten rond de wapenstilstand) begint hij aan zijn memoires te werken en zoekt hij naar de juiste informatie in een van de brieven die hij eerder aan zijn vrouw heeft geschreven.
Als hij de brieven niet vindt in zijn sécretaire wordt Madeleine heel bleek.
De brieven blijken niet meer te bestaan.

“Après ton départ, losque je me suis retrouvé toute seule dans la grande maison que tu anbondonnais, sans personne sur qui m’ appuyer, sans plus savoir quoi faire, que dormir, j’ ai cru d’ abord qu’il ne me restait qu’à mourir.
J’ ai brûlé tes lettres pour faire quelque chose.
Avant de les détruire, je les ai toutes relues, une à une.
C’ était ce que j’ avais de plus précieux au monde.’

Voor Gide waren deze brieven een van zijn kostbaarste bezittingen.
Sinds zijn jonge jaren hadden ze elkaar geschreven, daarin vertellend over zijn leven en verlangens aan zijn nichtje, zijn verloofde, zijn vrouw.

Het waren honderden brieven.
Voor Gide waren zijn brieven een belangrijk deel van zijn oeuvre.

Onmogelijk om dit werk terug samen te stellen.
Voor altijd verloren.

Het betekent een diepe breuk, een einde van de mythe van ondeelbaarheid.

“Cela impliquait une sorte de contrat, au sujet duquel l’ autre n’ avait pas été consulté, un contrat que je lui imposais. Que je lui imposais parce que ma nature m’en imposait les péremptoires conditions à moi-même.”

Responsable, mais pas coupable.

Je kunt op allerlei manieren ‘geboeid’ geraken door schoonheid of zijn/haar vertegenwoordigers.
En al worden in regeringskringen jongens in staat gesteld tot ernstige misdaden, het goede, zoals relaties en ontwikkeling verheft hen weer tot de altaren van de innocentia terwijl ze inderdaad aardig in staat zijn de reus te lijf te gaan, een vreemde tweespalt.

Billard stelt die vraag in zijn boek ‘Le Roman Secret, André Gide et Marc Allégret ‘,want ondanks zijn grote liefde voor Marc geeft hij ook zijn andere jachten niet op.

‘Il est probable que Marc et Gide aient maintenu quelques relations intimes et masturbatoires, mais nous n’ en avons pas de trace bien claire.’

En vanuit diverse getuigenissen weten we dat hij zijn jacht op jongere partners niet heeft stop gezet.
Prof. Glehn is er niet over te spreken dat Gide één van de jongens die ook bij hem logeert en zelfs familie is nogal veel lijfelijke aandacht van Gide heeft gekregen.
Hij ziet dat als een misbruik van vertrouwen.

Marc prend la défense de l’ Oncle André en vantant les bénéfices de son influence.
A Gide, pas trop fier, qui plaide qu’ il a fait cela sans désir, “par acquit de conscience”, Marc repond en souriant: “Tâche de ne pas faire trop de choses par acquit de conscience.”

Klein incident zonder gevolgen.
Gide verhuist zodat hij niet elke dag Glehn moet ontmoeten.

Op een dag trekken Gide en Roger Fry (vriend en kunstcriticus) erop uit.
Ze slagen erin te verdwalen.
Fry kent goede adressen… pour compagnon en état de manque.

Le 7 août, Marc note qu’ il retrouve Gide avec le gosse du Moulin.

“Il va visiter avec délice le Moulin, le meunier a neuf fils!” schrijft Marc in zijn dagboek.

En al is Marcs humor groot, hij houdt toch een oogje in ’t zeil, ook thuis, want daar heeft hij Gides interesse meegemaakt voor broer André die dan bij Jean Schlumberger terecht komt nadat ze in 1917 uit Zwitserland terugkomen.
En hij is ook enigzins ongerust over het lot van zijn jongste broertje Yves en vraagt hem op de hoogte te houden van Gides mogelijke benaderingen.

En zegt Gide dat het juist Marcs verwijderen op seksueel vlak is dat hem weer naar de jongens drijft.

‘Si ma veiille débauche est revenue, c ‘est bien de sa faute. S’ il était plus exigeant…’

Maar Marc toont zich duidelijk hetero.
Zo heeft hij het over ‘les girls’ als hij het woordje ’thée’ gebruikt, fout gespeld, maar het is zijn codewoord voor vrouwelijk schoon)

Natuurlijk zijn er eerst en vooral de jonge kinderen bij Glehn met wie hij lange wandelingen, fietstochten en kanotrips maakt, maar er is ook belangstelling voor Margaret, een dochter van familie van Glehn) en er is Pamela (dochter van Robert Fry).
En Gide zegt:

‘De temps en temps il me demande si je me souviens que je lui ai promis sa première maîtresse; mais il a déjà pris tant de petits à-comptes que cette première ne sera pas vraiment une nouveauté.’

Maar de bilan van zijn Cambridge avontuur is positief.
En Billard voegt daar aan toe:

‘Moins informés nos heros mesurent mieux ce que Cambridge a enflammé que ce qu’ il a distendu.
On les verra souvent évoquer cette aventure comme un conte enchanté l’ ivresse d’une liberté sans égale.
Cambridge restera longtemps, pour eux, un puissant thème nostalgique.’

Maar het is ook een geschiedenis die blijft balanceren tussen de duivel en de goede God.
Na de hemel staat vaak een vreselijke hel te wachten.

De herfst zal brutaal zijn, want de eerste brieven die zij uitwisselen, na het vertrek van Gide hebben het over de choc van het plotseling alleen zijn, na drie maanden samenzijn.

“Ah! Les jours heureux – à deux. Adieu.
Dans le silence de mon cœur, comme dans une grande salle vide, je cherche un coin où bercer ma tristesse.”

Maar voor hij om vijf uur ’s morgens in Le Havre van boord gaat klinkt toch een andere toon:

“Ah! cher vieux compagnon, il me faut maintenant apprendre à me passer de toi; je me sens tout amputé! La lettre que tu m’ as tendue au moment de l’adieu m’emplit le cœur de sanglots et d’éclats de rire.
Je voudrais ne t’ avoir donné que du bonheur.”

En later vult hij aan:

“Mon petit Marc, les seuls ombres de ce temps de compagnonnage viennent de ce que je n’ai pas {été} un être plus gai, plus amusant, plus fantastique…Je veux dire que si parfois tu me voyais un peu morose, ce n’était qu’à cause de moi, et parce que je souffrais de cela, parfois d’une manière atroce.
Tu ne m’a rien donné que d’exquis et je me chauffe à ton souvenir, comme à l’entrée de l’hiver, auprès d’un palpitant feu de joie!”

Vaak ervaren wij de verbondenheid als we ver weg zijn, inderdaad.

‘Jaja, de mooie eros op vlinderjacht – ik moest even aan Nabokov denken- je zou denken dat André Gide in de voorbije Engelse tijd en Eros en de vlinders (in de buik en hogere regionen) wel degelijk heeft beleefd.

Billard somt de winstpunten op:

-l’interêt pédagogique
-l’excercice de la liberté
-la varieté des découvertes

‘…l’écrivain philosophe a mené, in vivo une application rigoureuse de ses théories éducatives (article premier: coupure radicale avec la famille), a pu en constater la validité et, sinon la réussite absolue, au moins son innocuité.(onschadelijkheid)’

Maar er blijven duidelijk enkele ‘épines’ die hem blijven steken.

Er is het leeftijdsverschil.

‘Pour être heureux il me suffirait d’ oublier que je veillis.
Hélas mon jeune compagnon me le rapelle sans cesse; comment comprendrait-il que c’est pour lui que je me voudrais insouciant, intrépide, agile, fantasque et beau.
Parfois, il me semble que c’ est ma jeunesse que je lui donne, et qu’il devient tout cela à mes depens…’

En met Gide citeer ik verder Billard, ‘Goethe et son Faust ne sont jamais loin.

Bij zijn terugkeer naar Parijs vertrouwt hij dit aan la Petite Dame toe:

‘Oui, évidemment, j’aime ce petit passionément, et de plus en plus {…} j’ aime en lui ce côte forcené (dolleman spelend), diabolique, un peu fou {que nous appelons son côte Rimbaud}.
Il peut être terrible, brusquement fermé, hostilé.
J’en ai beaucoup souffert dans les premiers temps de voyage, j’ ai même cru que cela ne marcherait pas du tout.’

‘Après ‘une année de tâtonnements (prenons le mot dans toute son ambiguïté) Cambridge esquisse la version définitive de la liaison Gide-Marc.’

En die versie zal de volgende tien jaar gelden.
Drie maanden gezamelijk leven in Cambridge hebben de mist boven hun verhouding laten optrekken.

Gide houdt van Marc, Marc van Gide.

‘Il a pour lui admiration, reconnaissance, amitié, tendresse, Gide l’ amuse et l’épate, Gide le libère de sa famille, de la réligion, de morale protestante et de l’hypocrisie bougeoise, lui ouvre une autre vie, riche de toutes les possibilités, le prend en charge, l’entretient royalement. Il ne faut pas tant pour nourir des leins fort, durables, chalereux.’

Maar Marc is niet verliefd op hem.
Hij is geen ‘amant’.
Noch met zijn lichaam, noch met zijn geest kan hij zich aan Gide geven.

‘Foncièrement indépendant, Marc acceuille hardiment l’assistance, les conseils de Gide et sa propre dépendance matérielle. Mais il ne reconnaît pas la tutelle.
L’image du couple homosexuel, pour trompeuse qu’elle était, semblait s’imposer.
Elle se dissout.
Un compagnonnnage intense, chaleureux, entreprenant, se dessine.’

En aan de eerder sceptische petite Dame, sceptisch over de waarde van deze ‘uitwisseling’, zegt hij:

‘Sentez-vous combien il m’ a changé?
Comme je suis devenu plus agissant, comme je vais de l’avant?’

En een andere vriendin, Aline Mayrisch, bevestigt zijn woorden:

‘On ne pourra jamais assez gâter Marc pour cet équilibre, cet épanoiussement qu’il vous apporte.’

Volgende week meer over dit boeiende aspect waar wij eerder negatief over spreken bij tekort aan inzicht of zou het uit een zekere angst kunnen zijn, deze schoonmoeder van het mooie?

Stel dat je vanuit 1918 door de brievenbus van de toekomst naar het jaar 2007 kon kijken, dan zou je de Perse school waarop Marc was ingeschreven zien zoals hiernaast is afgebeeld.

De school is er dus nog steeds, en of de gevoelens van de leerlingen intussentijd veranderd zijn, blijft een open vraag.

‘Je l’ emmène partout, et c’est maintenant autant pour lui que pour moi qu’on nous invite, car il devient la coqueluche de chacun.
Les ‘girls’ et les bonnes sont folles de lui, lui demandent s’il aime les groseilles et l’emmènent au fond du jardin.’

En over zijn studies maakt Gide zich geen illusies:

‘Il a un très bon professeur mais “il passe le meilleur de son temps à cannoter, à se baigner, ou à ne rien faire”.
Au demeurant, je crois qu’il profite même de son désœuvrement!’

Wat Gide vergeet erbij te vertellen is dat hijzelf een van de voornaamste compagnons is bij al deze esbattementen.

Van de fiets op de boot, van de boot het water van de Cam in voor een zwempartij, vaak door neven en nichtjes van Glehn omgeven die in Marc een dynamische groepschef hebben gevonden zoals Billard dat zo mooi beschrijft.

Gide heeft een motor met sidecar gehuurd, en daar zijn ze beiden de baan op, de ene keer hijzelf, de andere keer Marc aan het stuur.

Zo hebben ze op 40km van Cambridge een panne en moeten ze te voet naar een station en komen ze met de trein terug.

Marc leert een auto besturen, en op zijn verzoek volgt hij paardrij-lessen.

En Gide?
Gide koopt zich arm aan boeken, boeken die je in het Frankrijk van toen niet of moeilijk vindt.
Hij moet zelfs een nieuwe koffer aanschaffen om zijn nieuwe schatten te vervoeren.

Slechts één schaduw komt over dit arcadisch landschap hangen: Marc wordt vanuit Frankrijk opgeroepen om als soldaat de klasse 18 (geboren in 1900) te gaan vervoegen.

Gide probeert nog die dienstplicht in Engeland te laten plaatsvinden, maar Frankrijk wil deze rekruut niet lossen, en zo wordt Marc op het Franse consulaat goedgekeurd voor de dienst.
Gelukkig maakt het einde van de oorlog een actieve deelname aan de strijd onmogelijk en zal hij pas later worden opgeroepen om in vredestijd zijn dienstplicht te vervullen.

Eind september vertrekt Gide alleen terug naar Frankrijk.
Uit schrik voor de Spaanse griep zal Marc nog tot januari 1919 in Engeland blijven.

Het eerste hoofdstuk van het Engelse avontuur lijkt daarmee afgesloten.

Laten we door de brievenbus van het verleden kijken.
Dit is Granchester, zo’n drie kilometer van Cambridge.

Daar woont Louis Glehn, professeur Français aan de Perse school.
Marc Allégret zal er onderkomen en begeleiding vinden, begeleiding om de gewone lessen aan het college te kunnen volgen.

Door de vele verplaatsingen en bezoeken wordt het een acrobatisch organiseren, maar Marc’s merkwaardige aanpassingsvermogen (et son culot naturel) laten hem snel het Engels eigen maken.

‘Moins perfectioniste que Gide, il y sera plus vite à l’aise.’, aldus Billard.

Vreemd dat Billard met geeen woord rept over de ‘The Granchester’ group die er sinds 1909 in het Orchard house zich had gevestigd.

‘From 1909, when Brooke moved into Orchard House, to 1914, when the First World War began, the Orchard, with its wooden Tea Pavilion, which still stands to this day, provided a backdrop to a very remarkable group of friends – Rupert Brooke (a poet), Russell and Wittgenstein (philosophers), Forster and Virginia Woolf (novelists), Keynes (an economist), and Augustus John (an artist). It was an idyllic period. The world had been relatively at peace for nearly a hundred years, since Waterloo. It was an age of relaxed elegance – energetic and optimistic. An age of 25-mile-a-day walking tours, sleeping under canvas and picnicking on the grass.’

Natuurlijk, in 1918 is die poëzie verstoord door de bijna voorbije eerste wereldoorlog. Brooke is in 1915 gesneuveld.)
En we zien er wel de naam van Keynes waarover we eerder praatten, waarover Russel schreef:

“Keynes’s intellect was the sharpest and clearest that I have ever known. When I argued with him, I felt that I took my life in my hands, and I seldom emerged without feeling something of a fool. I was sometimes inclined to feel that so much cleverness must be incompatible with depth, but I do not think this feeling was justified.”

Een streek dus die voor grote geesten wel duidelijk inspirerend was.
(Op dit ogenblik woont er prof. Stephen Hawking!)

Rupert Brooke schreef een aantal gedichten over Grantchester, en eentje ‘The soldier’ verbindt deze plaats met de grote oorlog.

If I should die, think only this of me:
That there’s some corner of a foreign field
That is for ever England. There shall be
In that rich earth a richer dust concealed;
A dust whom England bore, shaped, made aware,
Gave, once, her flowers to love, her ways to roam,
A body of England’s, breathing English air,
Washed by the rivers, blest by suns of home.

And think, this heart, all evil shed away,
A pulse in the eternal mind, no less
Gives somewhere back the thoughts by England given;
Her sights and sounds; dreams happy as her day;
And laughter, learnt of friends; and gentleness,
In hearts at peace, under an English heaven.

Het is een zijsprong, ik weet het, maar ik kan de verbindingen tussen landschap en de ontwikkeling van mensbeelden niet ontkennen.

Steeds weer, zoals Brooke dat zo prachtig beschrijft, neem je in je hart en in je aanwezigheid iets mee van de plaats waar je hebt geleefd.
En dat ‘foreign field’ was dan weer een zeer gekende streek, Flanders fields, zodat ook deze verbinding even mag belicht zijn.

Onder die ‘Engelse hemel’ laat Marc het niet aan zijn jong hart komen.
Hij is vlug thuis bij de Strachey’ s en hij wordt…

‘…la coqueluche du Cambridge non conformiste.’

20 juni 1918, zeven uur ’s morgens, de pakketboot vaart de haven van Southampton binnen.
Vier uur later staan hun valiezen op een Londens perron.
Hun ontsnapping is gelukt.

Gide schrijft aan een vriend:

‘Oui, c’ est de Londres que je t’écris. Tout étonné d’y être, et pas bien sûr encore de ne pas me retrouver en France demain.’

Waar Gide zijn reizen uitvoerig in zijn Journal documenteert, zijn er nu slechts wel geteld 29 lijntjes om de volgende drie maanden te becommentariëren.

‘Les délices de Cambridge vont-elles rester secrètes?’ vraagt Billard zich af.

Er zijn heel wat andere getuigenissen over dit verblijf, zeker ook het dagboek van Marc ‘Notes prises en courant sur le voyage en Angleterre’.

Heel erg gevat beschrijft Billard hun beider stemming: de nieuwe vrijheid en zelfstandigheid voor Marc, het pedagogische van de enseignant enseigné (Gide wil zelf een snelcursus Engels volgen) de nieuwe ontmoetingen, …

‘…(Gide) s’ échine à ses devoirs et s’ éclate à ses plaisirs, toujours prêt à suivre au galop les jeux de son jeune oulain.’

De operatie Cambridge begint dus met één week…Londen.
Waarschijnlijk denkt Gide terug aan zijn eerste bezoek aan deze stad in 1888 met…dominee Allégret, vader van Marc.

Marc voelt zcih vooral aangetrokken door de theaters, de parken, de cinema’s meer dan door de historische gebouwen.

Marc vergezelt Gide bij zijn bezoeken aan diverse kenissen, en zo treffen we ze aan bij Joseph Conrad en Arnold Benett, schrijvers.

Hun verblijf in Cambridge begint met een lang weekend bij vriend , dichter, wiskundige en planner van hun expeditie: Jacques Raverat., en zo maken ze kennis met de familie van Charles Darwin, want Jacques is gehuwd met zijn kleindochter.

Lange discussies dus over moderne kunst, luidop voorlezen van Engelse poëzie en Raverat en Gide zetten zich samen aan de piano.

Verplaatsingsmiddel? De fiets.
Hun verblijf in Cambridge duurt van 2 juli tot 27 september, dag waarop Gide terugkeert terwijl Marc pas in januari 1919 weer naar Frankrijk vertrekt.

Hun verblijf aan de oevers van de Cam wordt afgewisseld met zes reizen naar Londen (100km van Cambridge) en verblijven bij vrienden in vier verschillende streken, met daarbij de musea en de ontmoetingen met schrijvers en artiesten zoals Diaghilev, Massine en de troep van de Ballets russes, of met John Maynes Keynes die zich het jaar daarop als een invloedrijk Europees econoom zal waar maken.

En dat alles aan de rand, het begin van een nieuw tijdperk, na de verwoestende eerste wereldoorlog, brengt het verblijf Marc in contact met mensen die hun stempel op het nieuwe tijdperk zullen drukken.

Voor Marc is het en vakantie, en werk.

‘Le mérite essentiel de la pédagogie Gidienne: inscrire la connaissance comme un jeu de curiosité déchaînée, de découverte permanente, et de mémoire.
Comme une donnée permanente de la vie, aussi aimable et nécessaire que le sommeil et les repas.’

De discussie, het pianospel, de ontmoetingen met Stravinski, de kranten die de overwinning van de geallieerden aan de Marne beschrijven, het hoort bij de sfeer van die dagen.

En buiten die ‘vrije school’ organiseren ze ieder hun leven.
Gide vergeet zijn contacten niet met Gallimard waarvoor hij de Franse vertaalrechten van Keynes werk verwerft.
Maar hij werkt vooral aan zijn Engels bij Dorothy Bussy, ( nog een ontdekking van Raverat) vrouw van de Franse schilder Simon Bussy.

Zij horen bij de voorname aristocratische Engelse families ‘Grants’ en ‘Strachey’, en de moeder van Dorothy woont in het Bloomsburry kwartier in Londen, naam die je terugvindt bij een groep artiesten (groupe intello-snob noemt Billard ze) die hun eigen levensstijl en hun werk als eenheid zien.

Als de Strachey’s naar Cambridge komen worden Marc en Gide uitgenodigd en vraagt de auteur aan Dorothy om zijn lerares Engels te worden.

Ze zal voor altijd op hem verliefd blijven en hun correspondentie is nu nog steeds de moeite waard om het intellectuele en artistieke klimaat van die dagen te proeven.

Laten we eens met Mallarmé beginnen:

‘Fuir! là-bas fuir!
Je sens que des oiseaux sont ivres
d’ être parmi l’ écume inconnue et les cieux’

Voilà, en zowel l’écume als les oiseaux in de vorm van engeltjes in het zwerk zijn aanwezig om dat ‘ontsnappingsgevoel’ weer te geven.

In een brief van september 1917 schrijft Gide Marc dat “La Tante Léonie Iere’ ‘a manifesté son désir de me voir’.

Die tante Léonie Allégret, zus van Elie, vader van Marc ter memorie, is het bastion van l’ école publique laïque et obligatoire.

Celibataire gebleven was ze een van de eerste vrouwelijke leerkrachten geschoold door de Normaalschool te Sévres.

Ze is daarna een van de eerste directrices van een Parijs lyceum geworden, ze is dus voor Suzanne Allégret een vanzelfsprekende consulent voor schoolproblemen.

Het komt er dus op aan om tijdens dat bezoek met Marc in contact te kunnen blijven, van zijn gezelschap te genieten, de se ménager avec lui des heures d’ intimité, om het met Billard te zeggen.

Voor een groot gedeelte is Gide opgehouden in Cuverville, dat was een afspraak met Madeleine, en zeker ook omdat haar gezelschap, haar tederheid hem dierbaar is.

Daar ook vindt hij de stilte om aan zijn veelvuldige projecten te werken.
Toch kan hij van tijd tot tijd, tot driemaal toe tijdens dat laatste trimester van 1917 ontsnappen.
Hij vertrekt voor twee dagen maar blijft een week in de hoofdstad.

Het is natuurlijk een schrale troost, en er worden andere plannen gesmeed om Marc aan zijn schooltaken en familie ’te ontrukken’.

Natuurlijk zijn er de lange vakanties, maar ook dan eist de familie haar rechten ook op.

Zo ontstaat bij Gide het plan om drie maanden naar Engeland te reizen, naar Cambridge, intellectuele haard voor Britse intellectuelen.

Gide zal voor de praktische zaken zorgen, visas, transport, geld, contacten en een plaats voor enkele maanden aan de universiteit.

Maar…hoe moet hij de toelating van de Allégrets krijgen?
Hij zal er zeven maanden voor moeten onderhandelen.

Bij tante Leonie wordt Marcs schooltoekomst besproken, en papa Allegret wil terugkomen uit Kameroen omdat hij naar eigen zeggen:

‘Pour Marc, je reste consterné de le voir grandir si vite.
Hier, c’était encore un enfant. Il devient fort…énorme…c’est désolant. Il était si charmant
Oh, je sais bien qu’ il l’est encore et je me persuade qu’il ne perd aucune de ses qualités mais j’aurais aimé pouvoir le suivre mieux et pas à âs assister à son développement.
Mais que de fois j’ ai pu souhaiter pour lui un changement total d’atmosphère- un dépaysement.’

Die ‘verhuisplannen’ zijn dus geen goed nieuws voor Gide en terwijl Marc in Limoges verblijft omdat de Franse scholen elk moment kunnen sluiten uit vrees voor Duitse bombardementen, probeert Gide zijn Engelse plannen verder uit te werken.

Gide zorgt ervoor dat Marc in Engeland een snelcursus Engels kan volgen om er daarna aan een Engels instituut zijn baccalauréat voor te bereiden dat hij in oktober 1918 in Frankrijk moet afleggen.

Voor Marc zelf zijn de plannen nog vaag maar als er meer duidelijkheid komt is hij gehaast om te vertrekken, want het avontuur lokt hem meer dan de préoccupations et du magistère de l’ Oncle André.