Een vrolijke boodschap deze morgen in de mailbus. Bij de bovenstaande foto: ‘Doornroosje weer te zien na groot onderhoud.’
Voor het eerst sinds de opening in 1952 kun je helemaal rondom het kasteel van de Schone Slaapster wandelen.
En gaat het hier in het bekende sprookjespark ‘De Efteling’ natuurlijk over- wij citeren-
‘Voor de stimulering van de biodiversiteit in het bos zijn een aantal bomen weggehaald. Hiervoor in de plaats zijn verschillende andere bomen geplant. Ook is de vijver een stuk vergroot en zijn er watervallen toegevoegd.’
Toch zagen wij in onze perfide ideeën dat groot onderhoud wel degelijk aan de sprookjesfiguren, incluis de inhoud van het bekende verhaal.
‘Flaming June’. Frederic, Lord Leighton. 1895
Frederic, Lord Leighton schilderde zijn meesterlijke Flaming June rond 1895. Het is een beeld van een onschuldige, slapende vrouw in een oranje, doorschijnende jurk waaronder haar vrouwelijke vormen voorzichtig worden bloot gegeven. De bank waarop ze ligt is bekleed met kussens en rode doeken, op de achtergrond de glinstering van de zon in de zee. Met de weelderige lijnen en warme zonnige kleuren is dit schilderij een voorbeeld van Leightons voorliefde voor klassieke schoonheid en harmonie.
(Tekst: Kunstmuseum Den Haag, schilderij nu Museo de Artre de Ponce)
Edward Coley Burne Jones. The Sleeping Beauty
Charles Perrault beschreef de schone slaapster als ‘la belle au bois dormant‘, waarbij je je kon afvragen hoe zo’n bois dormant eruit zag terwijl de gebroeders Grimm het over ‘Dornröschen’ hebben, een meisje dat zich in slaap zou prikken.
En…de jaren kwamen, de jaren gingen, de rozen groeiden en groeiden. Honderd jaar slapen. Marja Pruis schrijft in de Groene Amsterdammer van 18 juli 2012 :
'Een vrouwenlichaam kan een man verleiden om een duivelse wereld binnen te treden. Dat heb ik niet verzonnen, maar dit schreef de Japanse schrijver Yasunari Kawabata in zijn roman Nemureru bijo (1961), in 1968 vertaald door C. Ouwehand als De schone slaapsters, laatstelijk bij Meulenhoff uitgegeven als ‘moderne classic’ (1987). In het nawoord schrijft de vertaler overigens dat de romantitel in een letterlijke vertaling De slapende schonen had moeten luiden. In overleg met de auteur had hij besloten tot De schone slaapsters, immers ‘voor de westerse lezer een bekend motief.’
Op de achterflap van het boek ‘De Schone Slaapsters’ van Yasunari Kawabati
Kawabata is een van de meest geprezen en geliefde Japanse auteurs van de twintigste eeuw en winnaar van de Nobelprijs voor de Literatuur
In een ingetogen, poëtische stijl onderzoekt Yasunari Kawabata in De schone slaapsters de grens tussen fantasie en realiteit in de gedachten van de oude heer Eguchi.
Met een belofte om de regels van het huis te volgen begint Eguchi zijn leven als lid van een geheime club van oudere mannen. In een herberg in de buurt van Tokyo geven ze toe aan een laatste pleziertje: de nacht doorbrengen naast een prachtig, jong, slapend meisje. Eguchi raakt verslaafd aan deze bezoekjes en fantaseert erover de regels te verbreken. Naarmate het verhaal vordert blijkt steeds duidelijker dat de erotische spanning, die zorgvuldig wordt opgebouwd, in het teken staat van de naderende dood. Uitgegeven door Meulenhoff Boekerij B.V.
Slaap en dood, ouderdom en eenzaamheid zijn de belangrijkste thema’s van deze indrukwekkende roman.
De verwantschap van erotiek, slaap en dood wordt door Kawabata met enkele verrassende ontwikkelingen aan het licht gebracht. Voor oude mannen is die verwantschap niet bijzonder, zij beseffen immers dat in alles wat zij zijn de dood nabij is. Kawabata laat dat Eguchi even kort als krachtig verwoorden: ‘Oude mannen zijn buren van de dood.’(Hans van der Heijde)
Doornroosje
Houthakkers, die zich in het bosch verklikken. Slooten, die op hun bodem staan te roesten. Je eigen in de hoogte hooren hoesten. Een edelhert met plotselinge schrikken.
Spechten, als zachte mitrailleuren, tikken tegen de honderd jaar in eikenknoesten. Dat wij elkander tegenkomen moesten was te voorzien met langgeworden blikken.
Hier is het uur. Op deze ronde plek heeft het tusschen ons plaats, een vuur, dat niet verglaast. De groene diepte drinkt.
Terwijl de stilte verder openspringt, met boomen van verbazing opgewekt, omklemmen wij het eeuwig avontuur.
Je kent me niet. Ik ben een prins – de prins – die jou wakker zal kussen. Ik kom naar je toe. Je slaapt negenennegentig jaar. Je moet, volgens het sprookje waarin je slaapt, nog één jaar slapen. (Maar je sprookje kan het heel goed mis hebben.) Ik weet niet waar je woont en ik weet helemaal niet waarom ik je wil wakker kussen. Als je wakker bent zal ik, volgens de wetten van sprookjes en legendes, met je moeten trouwen, en wil ik dat wel, wil jij dat wel? Ik vermoed dat ik je wakker móét kussen. Mijn wil staat daarbuiten. (Ik weet trouwens van niets zo weinig als van mijn wil.) Je slaapt, dus je kunt deze brief niet lezen. Ik schrijf alsof je hem wel kunt lezen.
Toon Tellegen uit ‘ Brieven aan Doornroosje’
In 365 brieven schildert de prins het openhartige zelfportret van een tobber, maar een tobber met een rijke verbeelding en een goed gevoel voor de absurditeiten van het sprookjesleven. Deze eigenschappen voorkomen dat de brieven gaan vervelen, al is het waarschijnlijk geen goed idee om ze allemaal achter elkaar te lezen. De prins schreef zijn Brieven aan Doornroosje beetje bij beetje, en het resultaat laat zich ook het prettigst beetje bij beetje lezen. Wie vanaf vandaag één brief per dag leest, heeft over een jaar de bladzijde bereikt waarop de prins eindelijk zelf eens post krijgt. (Literair Nederland)
Meestal is slapen in je kindertijd een opdracht die volbracht moet worden om mooie dagen en gebeurtenissen te bereiken: nog drieëndertig keer slapen. Slapen als kind is een uitzonderlijke genade. Een slaapje als tijdseenheid (in de auto) tussen het huis van opa en oma en je eigen thuis. Het overbruggen van afstanden.Slapen moet altijd te vroeg, net zoals opstaan als je ouder wordt. Een mooie versie van Doornroosje uit Sesamstraat wil ik je niet onthouden.
Doornroosje is een sprookje van dood, slaap en opwekking uit de slaap. De roos is steeds een geheimzinnig beeld, enerzijds de liefde, anderzijds het dodende van de dorens. Over de betekenis van het sprookje is in de loop der tijd veel geschreven. Het sprookje wordt geduid als het verhaal van de levenscyclus: het jaarritme en de zonnecyclus. Opvallend hierbij is dat vooral wordt uitgegaan van de Grimm versie en deze min of meer als oerversie wordt beschouwd, terwijl zowel Grimm als Perrault in hun tijd een stevige literaire en inhoudelijke redactie aanbrachten. Vooral het seksuele motief uit oudere versies is door beiden geheel weggelaten.
Meer psychologische interpretaties zien in het sprookje het rijpingsproces van een jong meisje uitgebeeld. Tijdens de puberteit (de honderdjarige slaap) schermt ze zich af tegen het mannelijk geslacht (de doornhaag) en ontwikkelt ze zich tot vrouw. Men kan er ook meer in het algemeen het rijpingsproces van de menselijke ziel in zien, waarin tegenslagen zowel kunnen leiden tot desoriëntatie en inactiviteit als tot grotere kracht. In een aantal sprookjes/mythologieën komt het spinnewiel voor als symbool van het rad van Fortuin. (Volksverhalen Almanak )
Dichtbij het grote slapen ontdekken dat ontwaken in letters en het smaken van verten de ware ogen wekken.
[The Prince arrives at the castle]. Walter Crane, RWS (1845-1915). Engraved and printed in colour by Edmund Evans. The Sleeping Beauty, pp. 4-5. 1898 ed., but the tale with these illustrations was originally published separately by Routledge in 1876.
De reacties hieronder zijn door hun bleekheid moeilijk leesbaar. Wil zo goed zijn er even met je cursor over te gaan zodat ze leesbaarder worden. We zoeken een betere oplossing!
In het dialekt van een mus hoor ik mijn moeder roepen; verdwaald tussen de bloemen moet ik haar zoeken. Purper valt haar mantel op het koningskruid.
Zij is mijn moeder: hoe bedrijvig waren de mieren in het handwerk van haar vreugde.
Ik heb mij vaak in haar huis betrapt.
In niets werd zij misleid: aan de wijnkleur van de daken was de liefde te herkennen.
Nog wiedt zij een hemel van kers en radijs, op zachte knieën maakt zij onderscheid tussen waarheid en leugen. En waar zij van loutere goedheid spreekt, wordt haar tong met laurier bedekt.
Een zachter regel heeft de liefde niet.
Gwij Mandelinck (1937-2024) Uit: De wijzers bij elkaar (1974)
Moeder en dochter in de tuin. Edvard Munch 1920
Mandelinck was de vader van de journalist en schrijver Jan Haerynck (1964-2023) en van de kinderimmunoloog Filomeen Haerynck (1972). Zijn pseudoniem komt van de rivier de Mandel die te Wakken in de Leie vloeit. Paul Snoek zou hem hebben opgedragen een pseudoniem te kiezen, omdat die één vissennaam in de Vlaamse literatuur wel genoeg vond.
Hij overleed op 5 april 2024 (Wikipedia)
Schemerzone
Dat er sterren
Dat er sterren boven ons gespijkerd staan, het gehamer aanhoudt in ons hoofd; dat de wereld ons te buiten gaat alsof men op het kookpunt van het water naar
ons fluit; dat wij van dorst vergaan, er dode vissen op de rugkant drijven; dat je een hand verheft die voor een zee van tijd het zoute van het zoete water scheidt.
Gwij Mandelinck
Douviehoeve Kunstenfestival Watou foto: Onzekopthee. Leny & Chris
In liefdevolle herinnering? Zou het kunnen dat het een te verwerven kunst is, liefdevol herinneren? Wacht. Je moet een stapje achteruit zetten, weg uit de spiegeling van jezelf. Weg van wat anderen je hebben gezegd wat liefdevol was en wat niet. Dat is een grote stap. Uit de cirkel van het geraas en gemurmel. Uit de koepel van nu naar de aanwezigheid van toen. Tussen Proust die het verleden opnieuw wil beleven en Walter Benjamin het verleden als voorteken van wat er nog moet gebeuren ontleedt. Je kunt beiden idealiseren of verdoemen. Het nu als de ellendige plaats van een verloren paradijs of een verdoemd voorteken van rampen allerlei.
Hannah Arendt omschrijft de eindigheid van de mens als iets dat onherroepelijk gegeven is door de korte duur die we doorbrengen binnen de oneindige tijd. Zij strekt zich oneindig ver uit naar het verleden, en in tegenovergestelde richting, oneindig ver naar de toekomst. Zodra we met onze geboorte de ruimte van de wereld binnenkomen, zijn we ook in de tijd. We herinneren, we verzamelen en, zoals Augustinus dat zegt: we halen uit de buik van het geheugen terug wat niet meer tegenwoordig is. We denken echter niet alleen na over het verleden, over wat is geweest, we denken ook vooruit de toekomst in en maken plannen voor wat nog niet is. (De herinnering en de herhaling, (Heidi Dorudi)
We mogen niet vergeten dat een herinnering zich altijd in het heden afspeelt. We mogen niet vergeten dat telkens wanneer we een herinnering oproepen, die aan verandering onderhevig is, maar we mogen ook niet vergeten dat er in het kielzog van die veranderingen waarheden kunnen komen bovendrijven.
En:
Iedereen zeult zijn verleden met zich mee naar een stoel en gaat naast iemand zitten die haar verleden ook bij zich heeft – moeders en vaders en tantes en ooms en vrienden en vijanden en geboorteplaatsen en wegen en brievenbussen en straten en etentjes en wolkenkrabbers en bushaltes zijn allemaal aanwezig in de gebeurtenissen die hem of haar zijn bijgebleven omdat ze pijn of plezier of angst of schaamte veroorzaken.
(Uit: Siri Hustvedt, Herinneringen aan de toekomst.)
Herinneringen aan de tuin van Etten. Vincent van Gogh (Ladies of Arles) 1888
Die ene mooie versregel ‘Een zachter regel heeft de liefde niet’ uit het gedicht ‘Spraakzaam in de spreuken’ van de gisteren overleden dichter Gwij Mandelinck was de aanleiding om het mysterieuze van herinneringen en verwachtingen te belichten, en de betovering ervan te smaken. Elke kunstwerk kan andere woorden en beelden oproepen, biedt plaats aan onze eigen ervaringen, en schenkt het niet altijd troost, het verzekert ons dat we niet alleen zijn met onze herinneringen en verwachtingen maar wij bij elkaar kunnen te rade gaan met de zekerheid dat ons verblijf in de tijd steeds weer door vroeger en later gedragen wordt. Wij zijn niet tijdelijk maar met velen van gisteren en morgen in de tijd. ‘Een zachter regel heeft de liefde niet.’
Laten wij zacht zijn voor elkaar.
Twee jongetjes, kunstwerk van Clemens Bierings.
Het werk ‘Mother and Child gardening’ bij de titel is van de Amerikaanse schilder Frederick Carl Gottwald 1858-1941
Lees ik je verhalen door de eeuwen heen dan heb je bijna elk menselijk lot gedeeld: van de vuigste verrader tot de hemelse uitverkorene. Enkele evangelies zwijgen over je dood. Buiten de vier evangeliën kom jij, Judas nauwelijks ter sprake. De eerste dertig, veertig jaar na dato is het opvallend stil rond zijn persoon, schrijft Arie W. Swiep in zijn ‘Judas Iskariot: de rare sprongen van een kat met (minstens) negen levens’. (Vrije universiteit Amsterdam 2020)
Hans Holbein D.Ä. Christus gevangenname. 1501
Is er sprake van een doofpotaffaire vraagt de onderzoeker zich af.
‘Werd hij misschien doodgezwegen? Daar was in elk geval alle reden toe. De Judas-affaire moet een zwarte bladzijde in het geheugen van de eerste christenen zijn geweest. Het paste niet goed in hun kijk op Jezus. Als Jezus, toen hij Judas als discipel uitkoos, niet wist hoe het met Judas af zou lopen, wat zegt dat dan over hem? Dat hij een fatale inschattingsfout had gemaakt? En als Jezus het wel van tevoren wist, wat zegt dat dan? Heeft hij Judas er dan ingeluisd? Volgens sommige onderzoekers wijst dat erop dat Judas een verzonnen figuur is, resultaat van vroegchristelijke legendevorming, omdat er nu eenmaal een zondebok gevonden moest worden om de pijn wat te verzachten. Maar waarom zou iemand het in zijn hoofd halen om zo’n bizarre figuur te verzinnen? (ibidem)
De hedendaagse bespreker maakt er zich van af dit verzwijgen een typisch voorbeeld van Freudiaanse repressie van het collectieve geheugen te noemen. En dit verzwijgen te verbinden met de Neurenberger processen na de Tweede Wereldoorlog waarin de daders, kampbeulen hun gruwelijkheden verdrongen is een betwistbare stelling.
“Uiteindelijk hebben de pogingen om Judas dood te zwijgen echter niet geholpen: de verhalen over hem konden niet onderdrukt of verzwegen worden en op een gegeven moment barstte de bom …”
The Kiss of Judas. (fragment) Photograph: HKI Institute/The Fitzwilliam Museum, Image Library
Zet ik dan de versies bij elkaar dan zie je een merkwaardige verzameling van menselijke mogelijkheden:
Judas hangt zichzelf op. Judas sterft door een dodelijke val. Pogingen om deze versies te harmoniseren. Judas bezwijkt aan een dodelijk gezwel Judas wordt overreden door paard en wagen Judas werpt zichzelf in zee met een molensteen om zijn hals Judas sterft aan het kruis in plaats van Jezus Judas wordt gestenigd (verdwijnt in een wolk?) Judas sterft aan difterie en een zenuwaandoening Judas sterft een natuurlijke dood Judas wordt vermoord door twee medediscipelen Judas wordt 30 jaar later door de Romeinen gekruisigd (roman Jeffrey Archer) Judas onderneemt een (mislukte) hemelvaart.
‘The Disembowelment of Judas’ by Giacom/ Giovanni Canavesio (1491)
Ik wil je het besluit van deze studie niet onthouden:
‘Hoe kan ik voorkomen dat mijn manier van Bijbellezen destructief uitwerkt en eerder schade aanricht dan dat die heilzaam is. Voor de teksten over Judas geldt: Handle with (extreme!) care. Zo bezien is de kwestie Judas een feilloze graadmeter om erachter te komen waar we staan, wie we zijn als lezers, hoe we de ander respecteren of niet: een testcase die helaas zijn waarde in de geschiedenis maar al te vaak heeft bewezen.’ (Arie W Swiep)
Er is ook het boek van Peter Stanford, Nederlandse versie :
Judas: de verontrustende geschiedenis van de afvallige discipel, Peter Stanford. De Bezige Bij 2016
I am always reminded of the Rolling Stones song on Exile of Main Street in which Jagger sings ‘don’t talk to me about Jesus, I just want to see his face!’ And of course, Oscar Wilde’s unforgettable lines taken from The Ballad of Reading Goal:
Yet each man kills the thing he loves, By each let this be heard, Some do it with a bitter look, Some with a flattering word, The coward does it with a kiss, The brave man with a sword!
Judas. Carravaggio
She goes unmentioned in the Bible, but Mrs Judas Iscariot is finally getting recognition thanks to her first-ever portrait, which is the star attraction at a new exhibition of paintings set to tour cathedrals.
The show, inspired by ancient stories that fleshed out Biblical characters centuries afterwards and even added new ones, seeks to give a voice to unnamed and forgotten women in the scriptures.
Artist Chris Gollon has painted 17 new works for Incarnation, Mary & Women from the Bible, which opens at Chichester Cathedral next week and will subsequently travel to the cathedrals of Durham and Hereford.
One of the most striking new works is the portrait of Judas’s wife, a figure who does not feature in the Bible but begins to be referenced in story fragments from as early as the fifth century. (Independent. 2015. Nick Clark)
Gollon’s ‘Judas’s Wife’ (Chris Gollon)
“In de Bijbel is Judas een van de figuren die de meeste vragen oproept – het is dan ook niet verwonderlijk dat mensen hem een achtergrondverhaal begonnen te geven.”
“Een papyrusfragment met Koptische tekst dateert uit de vijfde eeuw en vertelt het verhaal van Judas’ vrouw die hem overtuigt om Jezus te verraden en vervolgens weigert wroeging te voelen nadat hij dat heeft gedaan.
In dit detail uit het "Laatste Avondmaal" van Andrea del Castagno (ca. 1423-1457) zien we Judas (zittend tegenover Jezus). De andere twee discipelen zijn Petrus (links) en Johannes (rechts).
“Verraad is de enige waarheid die blijft hangen." - Arthur Miller
Rembrandt’s Judas geeft de dertig zilverlingen terug, voltooid in 1629, toen hij net drieëntwintig jaar oud was, wordt al lange tijd gezien als het eerste volwassen werk van de kunstenaar, zijn eerste meesterwerk. Het schilderij toont veel van de kenmerken die Rembrandts stijl zouden gaan bepalen: dramatische belichting, een ritmische harmonie van compositie en zijn uitzonderlijke vermogen om de emotionele dramatiek van een scène over te brengen.(Morgan Library)
Completed when he was just twenty-three years old, Rembrandt’s Judas Returning the Thirty Pieces of Silver has long been recognized as the artist’s first mature work, his first masterpiece. The painting demonstrates many of the characteristics that would come to define Rembrandt’s style: dramatic lighting, a rhythmic harmony of composition, and his exceptional ability to convey the emotional drama of a scene. (Tekst Morgan Library NY)
Judas' plan
Hij, die jongeman die geneest en goede woorden brood en vissen voor de hongerigen deelt incluis de raad met anderen te doen wat je wenst dat aan jezelf wordt gedaan; boze geesten verjaagt en lammen lopen laat; hij die jongeman van nauwelijks dertig die zich de zoon des mensen noemt.
Stel dat ik hem overlever. Voor een beetje geld, de schone schijn nietwaar. Zal hij dan eindelijk in volle glorie verschijnen en de machtigen het zwijgen opleggen?
Dat heb je goed gedaan, zal hij daarna zeggen. Kom ga naast Johannes zitten. En wees met hem de leerlingen die ik het meest heb lief gehad.
Taferelen uit het lijden van Christus. Nederrijn ca. 1480. Museum Catharijne Convent
Doodstrijd in de tuin van Olijven. Francisco Goya 1819
De schilder maakte dit paneel voor 'de vrome scholen' in Madrid, een instelling van de Orde der Piaristen, een orde die als doel had onderwijs en opvoeding te bieden aan de zgn. 'onderkant' van de samenleving.
De omgeving is zwart. Duisternis in alle betekenissen van het woord. Na hun laatste avondmaal waren ze met zijn allen naar de tuin bij de Olijfberg gegaan. (hof van Gethsemane) De leerlingen legden zich neer en vielen in slaap. Hij kende het vervolg van de nacht en de volgende dag. Door diepe angsten aangegrepen vraagt hij : Wilt ge deze drinkbeker van mij wegnemen, maar niet mijn maar uw wil geschiede.
Andrea Mantegna. Gebed op de Olijfberg circa 1455
In veel van Mantegna's werk komen harde, kale rotspartijen voor. Hier lijkt hij het 'godverlaten' en woeste karakter van het stenige landschap te gebruiken om de eenzaamheid en angst van Jezus te benadrukken.
Drie volgelingen liggen te slapen terwijl Jezus in doodsangst tot zijn vader bidt. Hij voelt zijn einde naderen. Dat naderen wordt ook letterlijk getoond door het groepje mannen rechts: Judas en de soldaten die Jezus zullen arresteren. Rechts is de lucht al lichter aan het worden; de nieuwe dag is aanstaande. (Bijbelse Kunst)
Giovanni Bellini. Gebed in de hof van Gethsemane 1465
Uit het lijdensverhaal volgens Marcus:
‘Zij kwamen nu aan een landgoed dat Getsemane heette. Daar zei Hij tot zijn leerlingen: ‘Blijft hier zitten terwijl Ik bid.’ Hij nam Petrus, Jakobus en Johannes met zich mee en begon zich ontsteld en beangst te gevoelen. Hij sprak tot hen: ‘Ik ben bedroefd. tot stervens toe. Blijft hier en waakt.’ Nadat Hij een weinig verder was gegaan wierp Hij zich ter aarde en bad dat dit uur, als het mogelijk was,aan hem mocht voorbijgaan. ´Abba,Vader,’-zo bad Hij- ‘voor U is alles mogelijk; laat deze beker Mij voorbijgaan. Maar toch: niet wat Ik, maar wat Gij wilt.’ Toen ging Hij terug en vond hen in slaap; en Hij sprak tot Petrus: ‘Simon, slaapt ge? Ging het dan uw krachten te boven één uur te waken? Waakt en bidt dat gij niet op de bekoring ingaat. De geest is wel gewillig maar het vlees is zwak.’ Opnieuw verwijderde Hij zich en bad met dezelfde woorden. En teruggekomen vond Hij hen weer in slaap want hun oogleden waren zwaar; ze wisten niet wat ze Hem moesten antwoorden. Toen Hij voor de derde maal terugkwam sprak Hij tot hen: ‘Slaapt dan maar door en rust uit. Het is zover, het uur is gekomen; zie, de Mensenzoon wordt overgeleverd in de handen van de zondaars. Staat op, laten we gaan: mijn verrader is nabij.’
Paul Gaugain Christus in de Olijventuin. 1889
Gij badt op eenen berg alleen, en... Jesu, ik en vind er geen waar 'k hoog genoeg kan klimmen om U alleen te vinden de wereld wilt mij achterna, alwaar ik ga of sta of ooit mijn oogen sla; en arm als ik en is er geen geen een, die nood hebbe en niet klagen kan; die honger, en niet vragen kan; die pijne, en niet gewagen kan hoe zeer het doet! o Leert mij, armen dwaas, hoe dat ik bidden moet!
Guido Gezelle
Christus op de Olijfberg. Sandro Botticelli. 1499
In het evangelie van Marcus dat, als dc oudste bron, gewoonlijk als het betrouwbaarst wordt beschouwd, wordt Jezus als een volstrekt normaal mens voorgesteld, met ouders en broers en zusters. Er waren geen engelen die zijn geboorte aankondigden of boven zijn kribbe zongen. In zijn jeugd of jongelingsjaren onderscheidde Hij zich in geen enkel opzicht van anderen. Toen Hij zijn leer begon te verkondigen waren zijn Nazareense stadsgenoten stomverbaasd dat de zoon van de plaatselijke timmerman opeens zo’n wonderkind bleek te zijn. Marcus laat zijn verhaal direct bij Jezus’ loopbaan beginnen. (Karen Armstrong 'Een geschiedenis van God, vierduizend jaar jodendom, christendom en islam)
De tuin van Getsemane (CC BY-SA 4.0 – Tango7174 – wiki)
“Net als de rabbijnen geloofde Jezus dat de Heilige Geest niet slechts voor een geprivilegieerde elite was weggelegd, maar voor alle mensen van goede wil; sommige bijbelpassages suggereren zelfs dat Jezus geloofde, opnieuw zoals enkele rabbijnen, dat zelfs de gojiem de Heilige Geest konden ontvangen. Als zijn discipelen ‘geloof” hadden, zouden ze zelfs opzienbarender dingen kunnen doen. Niet alleen zouden ze zonden kunnen vergeven en boze geesten kunnen uitdrijven, maar ze zouden zelfs een berg de zee in kunnen slingeren. Ze zouden merken dat hun broze, sterfelijke leven was getransfigureerd door de ‘krachten’ van God die in de wereld van het messiaanse koninkrijk aanwezig en werkzaam waren. ”
(Karen Armstrong ‘Een geschiedenis van God, vierduizend jaar jodendom, christendom en islam)
Antonie Wierix II Christus in de hof van Getsemane (Rijksmuseum)
Gethsemane
Zij gingen zóó zich in hun leed verdiepen, Dat zij, schoon op hun elleboog geleund Om Hem te zien, wel zeiden: hoe Hij kreunt, Maar dan stil schreiden, snikten en weer sliepen.
Hij bad tot God, Wiens grimmigheid Hem trof. Die zag in Hem den vuigen mensch der zonde. En toen Hij nergens troost erlangen konde, Kroop Hij, een worm, wanhopig in het stof.
Toen sterkte God Hem, dat Hij op kon staan. Hij riep de jongren: Laat ons henengaan! Reeds rinkelde het harnas der soldaten.
De fakkels vlamden over schild en kling. Toen Hij zich overgaf en medeging, Had zelfs Johannes Hem verschrikt verlaten.
Willem de Merode
Gethsemane, 1944 by Mark Rothko
The Old and New Testaments also became a rich source of inspiration, as seen in Gethsemane. The title refers to the garden near Jerusalem that was the scene of the agony and betrayal of Christ.
In a radio broadcast Rothko responded thoughtfully to the question:
Are not these pictures really abstract paintings with literary titles? If our titles recall the known myths of antiquity, we have used them again because they are the eternal symbols upon which we must fall back to express basic psychological ideas. They are the symbols of man’s primitive fears and motivations, no matter in which land or what time, changing only in detail but never in substance….Our presentation of these myths, however, must be in our own terms which are at once more primitive and more modern than the myths themselves–more primitive because we seek the primeval and atavistic roots of the ideas rather than their graceful classical version; more modern than the myths themselves because we must redescribe their implications through our own experience….The myth holds us, therefore, not through its romantic flavor, not the remembrance of beauty of some bygone age, not through the possibilities of fantasy, but because it expresses to us something real and existing in ourselves, as it was to those who first stumbled upon the symbols to give them life.
(Masterpieces by Mark Rothko)
Number 14, by Mark Rothko
Zijn deze schilderijen niet eigenlijk abstracte schilderijen met literaire titels? Als onze titels herinneren aan de bekende mythen uit de oudheid, dan hebben we die opnieuw gebruikt omdat het de eeuwige symbolen zijn waarop we moeten terugvallen om fundamentele psychologische ideeën uit te drukken. Het zijn de symbolen van de primitieve angsten en drijfveren van de mens, ongeacht in welk land of welke tijd, alleen in detail veranderend maar nooit in substantie….Onze presentatie van deze mythen moet echter in onze eigen termen zijn, die tegelijkertijd primitiever en moderner zijn dan de mythen zelf – primitiever omdat we op zoek zijn naar de oeroude en atavistische wortels van de ideeën in plaats van naar hun sierlijke klassieke versie; moderner dan de mythen zelf omdat we hun implicaties opnieuw moeten beschrijven aan de hand van onze eigen ervaring…. De mythe houdt ons daarom vast, niet door haar romantische smaak, niet door de herinnering aan schoonheid van een vervlogen tijdperk, niet door de mogelijkheden van fantasie, maar omdat ze voor ons iets wezenlijks en bestaands in onszelf uitdrukt, zoals het was voor degenen die voor het eerst op de symbolen stuitten om ze leven te geven.
Blue, Green, and Brown (1952) by Mark Rothko
In Blue, Green, and Brown (1952), color and structure are inseparable: the forms themselves consist of color alone, and their translucency establishes a layered depth that complements and vastly enriches the vertical architecture of the composition. Variations in saturation and tone as well as hue evoke an elusive yet almost palpable realm of shallow space. Color, structure, and space combine to create a unique presence. In this respect, Rothko stated that the large scale of these canvases was intended to contain or envelop the viewer--not to be "grandiose," but "intimate and human."
Misschien kon ik geen betere week uitkiezen dan deze die nu net voorbij is. Gebeurtenissen in een gevangenis en legereenheid sluiten zonder veel omwegen bij mijn onderwerp aan. Vernederingen, lijfelijk leed, aanslagen op je geestelijk welzijn. De stilte van de mensentuin wordt door het lawaai van het naderend geweld teniet gedaan. Een van de twaalf zal hem verraden met een kus. Een andere van de twaalf zal weldra verklaren dat hij niets met deze man heeft uit te staan. De andere tien slaan op de vlucht en alleen Johannes keert terug tot onder het kruis. Als een misdadiger zal hij voor de geestelijken van het Sanhedrin verschijnen, voor de plaatselijke autoriteit Herodes en voor de vertegenwoordiger van het Romeinse gezag, Pilatus. Hij is dan tussen dertig en drieëndertig. Het volk dat hem enkele dagen geleden toejuichte, schreeuwt dat hij gekruisigd moet worden. Met het gevoel van de totale verlatenheid tot diep in zijn ziel.
Je hebt wel even tijd nodig om de verschillende handelingen van de personages te bekijken. Het is een vrij rumoerig ‘Laatste Avondmaal’. Vooral de gestalte rechts die slechts gedeeltelijk zichtbaar is. De dood. Hij, de duivel-dood, komt binnen als de centrale rechtstaande figuur buiten gaat. Dat is duidelijk, beurs in de linkerhand, Judas. Wij weten waarom hij het pand verlaat. De apostel op de rug probeert hem, door zijn mantel te grijpen, tegen te houden terwijl het jongetje de gevallen stoel opraapt. Jezus zelf zegt iets tegen Petrus terwijl de geliefde Johannes dicht tegen de meester zich van de wereld heeft afgezondertd.
De vraag blijft waarom Pourbus hier koos voor een minder bekende iconografie. De aanwezigheid van de Duivel, de heftige beweging van Judas en de reacties van de andere aanwezigen geeft het geheel een theatraal karakter. Het is geweten dat Pieter Pourbus contacten had met de Brugse rederijkerskamer ‘De Heilige Geest’. Dit was een zeer actief gezelschap van (amateur)dichters, die ook vaak toneelstukken schreven. Deze rederijkers kwamen jaarlijks op Witte Donderdag bijeen om het Laatste Avondmaal te herdenken aan de hand van voorgelezen teksten. Daarin werd beschreven hoe de Duivel binnenwandelde op het ogenblik dat Judas het gezelschap ontvluchtte. Liet Pourbus zich voor dit schilderij inspireren door een dergelijke Witte Donderdag opvoering? Misschien is de figuur links in contemporaine kleding met de roze frygische muts, wel het bijhorende gedicht aan het voorlezen vanaf zijn blad! (Musea Brugge)
Gustave Van de Woestyne. Laatste Avondmaal 1927 Musea Brugge
Terug uit Groot-Brittannië na de Eerste Wereldoorlog is Van De Woestyne een veelgevraagd portrettist. Hij wordt directeur van de Academie van Mechelen en geeft in Antwerpen en Ter Kameren les over monumentale kunst. In de bijzonder vruchtbare jaren 1920 zet hij ook monumentale nieuwtestamentische taferelen op doek. De gelovige kunstenaar streeft ernaar de christelijke boodschap te verzoenen met een moderne vormentaal. In het Laatste Avondmaal geeft hij Christus en zijn apostelen weer in verwrongen houdingen en met expressieve koppen en karikaturaal grote handen. Ze zitten dicht bijeen rond een tafel in een beklemmend kleine ruimte. Merkwaardig detail: Van de Woestyne beeldt zichzelf af als de derde apostel links.
Van de Woestyne kan beschouwd worden als een van de vernieuwers van de Belgische religieuze kunst. Maar bij zijn katholieke tijdgenoten lokt zijn religieuze werk vooral afkeuring uit. Zij noemen het ‘vulgair’, ‘macaber’ en zelfs ‘een gruwel’.
Recent werd het monumentale Laatste Avondmaal van Gustave Van de Woestyne bij Musea Brugge verplaatst. Een huzarenklus die door het technisch atelier en de afdeling collectie van Musea Brugge met expertise succesvol werd uitgevoerd. Bekijk hieronder de indrukwekkende beelden. (Vlaamse Kunstcollectie )
Veel vreugde mocht je niet dadelijk wensen als je naar de hoofden van de apostelen kijkt en hun ongemakkelijke houding in de lege kamer bestudeert. Het was nu eenmaal de tijd van de Nieuwe Zakelijkheid en dan, zoals dat wel eens meer gebeurde, haalde de vormgeving het op de essentie van de inhoud. De wet van de essentie: brood en wijn en de geknielde houding voor het heilig moment. Laten we maar enkele dagen terugkeren naar de intocht van Jezus in Jeruzalem, wat wij nu ‘palmen-zondag’ noemen. Het geheiligde even terzijde. Een jonge dertiger dus. Op een ezelin gezeten en zijn volgelingen daar achteraan. Het volk troept samen, zwaaiend met lange palmbladeren; sommigen leggen hun mantels op de grond als teken van eerbied, anderen roepen luid. Een intro van een ware volksheld. Dat ‘roepend volk’ zullen we enkele dagen later nog eens horen, maar wel in een andere toonaard. Prachtig geschilderd als fresco in Assisi door Pietro Lorenzetti (1320). Een echt kijkplaatje waarop verleden en heden samen gebeuren.
Pietro Lorenzetti. 1320. De intocht van Jezus en gezelschap in Jeruzalem
Best mogelijk dat je in de volgende weken of maanden ‘Jesus Christ Superstar ziet langskomen, de musical van Tim Rice en componist Andrew Lloyd Webber in een nieuwe regie van Ivo van Hove. De ontwerpers gaven Judas de vertellersrol. En het is Judas die Jezus waarschuwt voor zijn volgelingen in zijn beginlied: ‘‘I am frightened by the crowd/ For we are getting much to loud’. Uitgerekend hij voorziet het fanatisme van zijn aanhangers: ‘All your followers are blind/ Too much heaven on their minds.’ In zijn bespreking legt Marijn van der Jagt (De Groene Amsterdammer 31 januari 2024) het accent op de gevolgen van dit fanatisme:
'Judas neemt afstand van het groepsgebeuren: pas maar op met die lui. Wat hij Jezus voorhoudt, geldt voor iedere leidersfiguur die wordt gezien als de ultieme redder van een volk, een natie of de mensheid. Jouw aanhang zal zich tegen je keren als jij hun verwachtingen niet waarmaakt. En Judas krijgt gelijk: het toegestroomde volk dat Jezus aanvankelijk juichend de stad binnenhaalt, eist later even fanatiek zijn dood. Op dit spanningsveld tussen de adoratie en de haat van de massa legt Ivo van Hove de focus.'
‘Judas’ is ook een boek van Amos Oz (2015, De Bezige Bij)
In Judas keert Amos Oz terug naar de omgeving van zijn meest succesvolle en geliefde boeken: het Jeruzalem van halverwege de twintigste eeuw. Judas is een liefdesverhaal en een coming of age-roman, waarin Oz op openhartige en moedige wijze het thema verraad verweeft. Net als in Een verhaal van liefde en duisternis combineert Oz zijn persoonlijke visie op historie en heden van Israël met een meeslepende plot en een schitterende schrijfstijl. (De Bezige Bij)
Over de figuur van Judas zegt de auteur bij een bezoek aan Europa:
‘In het denken van miljoenen is Judas de personificatie van het lelijkste verraad denkbaar. Voor miljoenen is hij ook de ultieme Jood. De figuur van Judas is al duizenden jaren het Tsjernobyl van antisemitisme. Mijn protagonist in dit verhaal, Sjmoeël Asj, probeert dat personage te herlezen. Hij begint met een paar eenvoudige vragen over de beroemdste dertig zilverstukken uit de geschiedenis, over de bekendste kus, befaamder dan die van Romeo en Julia. Waarom zou deze welgestelde man zijn meester verkopen voor dertig zilverstukken? Omgerekend naar hedendaagse valuta zijn die zilverstukken samen ongeveer zeshonderd euro waard. Als hij zijn meester al verraadde, deze landeigenaar met bezittingen en slaven, waarom hing hij zich dan naderhand op? Nog zo’n vraag: wie had er dertig zilverstukken voor over, of zelfs maar vijftig cent, voor een kus die Jezus zou verraden zodat Hij opgepakt zou kunnen worden? Heel Jeruzalem kende Hem. (Nederlands Dagblad)
Met de nasmaak van Valentijn? Of toch, eerlijk, geënt op hetzelfde verlangen -maar in de diepte of de hoogte, deze klassieker, dit surrealistisch doorvoelen van wat vrijwel niet in taal of beeld is uit te drukken, geschreven door een man die in 1945 in het concentratiekamp van Terezin, Theresienstadt aan tyfus sterft: dichter, schrijver Robert Desnos. (1900-1945)
'Ainsi Robert Desnos sortait-il de l'anonymat d'un simple numéro de matricule tatoué sur son bras. À peine la nouvelle de sa mort était-elle connue qu'une légende prit naissance. D'un poème qu'il avait écrit en 1926 J'ai tant rêvé de toi, la dernière strophe, à travers des traductions en tchèque et en français, devint pour la conscience collective l'ultime message du poète à la femme aimée sous le titre Le Dernier Poème. La voix de Robert Desnos résonne désormais dans un poème qui a cessé de lui appartenir pour devenir la voix de tous.' (Robert Desnos Association)
'J' ai tant rêvé de toi.'
J’ai tant rêvé de toi que tu perds ta réalité. Est-il encore temps d’atteindre ce corps vivant et de baiser sur cette bouche la naissance de la voix qui m’est chère ? J’ai tant rêvé de toi que mes bras habitués en étreignant ton ombre à se croiser sur ma poitrine ne se plieraient pas au contour de ton corps, peut-être. Et que, devant l’apparence réelle de ce qui me hante et me gouverne depuis des jours et des années je deviendrais une ombre sans doute, Ô balances sentimentales.
J’ai tant rêvé de toi qu’il n’est plus temps sans doute que je m’éveille. Je dors debout, le corps exposé à toutes les apparences de la vie et de l’amour et toi, la seule qui compte aujourd’hui pour moi, je pourrais moins toucher ton front et tes lèvres que les premières lèvres et le premier front venu.
J’ai tant rêvé de toi, tant marché, parlé, couché avec ton fantôme qu’il ne me reste plus peut-être, et pourtant, qu’à être fantôme parmi les fantômes et plus ombre cent fois que l’ombre qui se promène et se promènera allègrement sur le cadran solaire de ta vie.
Robert Desnos “A la mystérieuse”, in Corps et Biens, 1930
Kijk naar de geanimeerde kortfilm, groot scherm aangeraden:
Ik heb zoveel van je gedroomd dat je je realiteit aan het verliezen bent. Is er nog tijd om dit levende lichaam te bereiken en op deze mond de geboorte te kussen van de stem die mij dierbaar is? Ik heb zoveel van je gedroomd dat mijn armen, gewend om je schaduw te omarmen te kruisen over mijn borst, niet wilden buigen naar de contouren van je lichaam, misschien. En dat, geconfronteerd met de echte verschijning van wat me heeft achtervolgd en me al dagen en jaren beheerst Ik ongetwijfeld een schaduw zou worden, Oh sentimentele weegschaal.
Ik heb zoveel van je gedroomd dat er waarschijnlijk geen tijd meer voor me is om wakker te worden. Ik slaap rechtop, mijn lichaam blootgesteld aan alle verschijningen van het leven en van de liefde en jij, de enige die er vandaag voor mij toe doet, Ik zal je voorhoofd en lippen minder snel aanraken dan de eerste lippen en het eerste voorhoofd dat voorbij komt.
Ik heb zoveel van je gedroomd, zoveel met je geest gelopen, gepraat en geslapen dat er voor mij misschien niets anders overblijft, en toch maar om een geest onder de geesten te zijn en honderd keer meer een schaduw dan de schaduw die dwaalt en gelukkig zal dwalen op de zonnewijzer van je leven.
Robert Desnos (1900-1945)
Marc Chagall, Around Her, 1945. Oil on canvas, 131 × 109.5 cm. Centre Pompidou, Paris, Musée national d’art moderne
I’ve dreamed of you so much
I’ve dreamed of you so much that you are losing your reality. Is there still time to touch this living body And to plant on this mouth the birth Of the voice that I hold dear?
I’ve dreamed of you so much that my arms accustomed In embracing your shadow to crossing over my chest would not reach Around your body, perhaps. And that, before the real semblance of what has haunted And governed me for days and years, I would become a shadow, doubtless. Oh sentimental hesitations.
I’ve dreamed of you so much that there is Doubtless not time for me to wake up now. I sleep standing up, my body exposed To all semblance of life And love and you, the only one Who matters to me now, I would be less able to touch your forehead And your lips than the first lips And first forehead to come my way.
I’ve dreamed of you so much, walked, spoken, Slept with your ghost so much That all that remains for me to do perhaps, And yet, is to be a ghost Among the ghosts and a hundred times More shadow than the shadow which strolls And will stroll blithely On the sundial of your life.
Les comptes du poète (crayon sur papier). Robert Desnos
De eerste gedichten van Desnos (onder invloed van Rimbaud) verschenen al in 1917 in La Tribune des Jeunes. Door Benjamin Péret werd hij vervolgens geïntroduceerd in het dadaïstische en surrealistische milieu van Parijs (André Breton, Louis Aragon, Paul Eluard). Het resulteert in de poëziebundel Rose Sélavy (1922-1923), waarin hij een lans breekt voor de ‘écriture automatique’ en de droomwereld gebruikt als sleutel naar het onderbewuste. Ook Corps et Biens (1930) bevat veel van dergelijke experimenten en kan gelden als typisch voor wat de surrealisten in de jaren 1920-1930 zochten en beproefden. In 1930 brak Desnos echter met Breton en zijn medestanders, stellende dat hij zich niet meer kon vinden in het tot systeem gevonden surrealisme. (Wikipedia)
De dichter Robert Desnos schreef op 8 februari 1944 in zijn dagboek: ‘Wat ik hier of elders schrijf zal in de toekomst zonder enige twijfel maar een paar nieuwsgierigen, verspreid over de jaren, interesseren.
Om de vijfentwintig of dertig jaar zal men in vertrouwelijke publicaties mijn naam en een paar fragmenten uit mijn werk, steeds dezelfde, naar voren brengen. De gedichten voor kinderen zullen iets langer overleven dan de rest. Ik behoor toe aan het hoofdstuk van de beperkte belangstelling. Maar dat zal langer duren dan veel van huidige schrijfsels’.
(Dick Broer, Robert Desnos, de onbekende)
Zeg voor mij gedag aan het meisje van de brug aan het kleine meisje dat van die mooie liedjes zingt aan mijn boezemvriend die ik verwaarloosd heb aan mijn eerste minnares aan hen die haar je weet wel hebben gekend aan mijn echte vrienden hen zal je gemakkelijk herkennen aan mijn zwaard van glas aan mijn sirene van was aan de monsters aan mijn bed Wat jou betreft waar ik meer dan wat ook ter wereld van hou Ik zeg je nog geen gedag Ik zal je weer zien Maar ik ben bang dat ik je nog maar even kan zien
(fragment uit het lange gedicht Siramour uit 1942)
Twee kleine bijlagen (3:19″): ‘The description of a dream: ook in de radiostudio was hij thuis. In 1938 maakt hij er onder de algemene noemer ‘Fantomas’ ‘The house of hidden knowledge, of de geschiedenis van een droom, een verhaal met geluiden en muziekfragmenten. In een blog waar het ‘hoorspel’ in al zijn gedaanten thuis is mag dit niet ontbreken.
Desnos was een flamboyante verschijning in het Parijs van het interbellum. Niet alleen bewoog hij zich te midden van avant-gardistische schrijvers, maar ook schreef hij scenario’s voor experimentele films, zoals Emak Bakia (1927) en L’étoile de mer (1928) van Man Ray. Hij was veelvuldig te zien in het uitgaansleven, werd zwaar verliefd op chanteuse Yvonne George en trouwde met de extravagante Youki Foujita. In de jaren dertig had Desnos ook een spraakmakend radioprogramma op de nationale, genaamd ‘Fantomas’. Hij was bevriend met artistieke grootheden als Pablo Picasso, Ernest Hemingway en John Dos Passos. (wikipedia)
Achter de titel van deze bijdrage, foto van Youki en Robert Desnos
“Que ferai-je à l’avenir? Si tous les projets ne se mesuraient à la longueur de la vie, je voudrais reprendre des études mathématiques et physiques délaissées depuis un quart de siècle, rapprendre cette belle langue. J’aurais alors l’ambition de faire de la “Poétique” un chapitre des mathématiques. Projet démesuré certes, mais dont la réussite ne porterait préjudice ni à l’inspiration, ni à l’intuition, ni à la sensualité. La Poésie n’est-elle pas aussi science des nombres?»
Robert Desnos. (Fortunes, 1942, nu Collection Poésie/Gallimard (nr 42) 1969)
‘God hath given you one face and you make yourselves another.’ William Shakespeare, Hamlet.
De beschrijving van ‘het Zelf’ zou je langs kronkelige (pseudo) filosofische paden kunnen leiden, een euvel dat beeldende kunstenaars aardig wisten te vermijden door zichzelf woordeloos te verbeelden zodat toeschouwers alle mogelijke wegen ter interpretatie kunnen debiteren. Richten we ons met deze bijdrage tot de letteren als materiaal voor het zelfbeeld, dan versmallen de wegen tot paadjes naar wat als ‘innerlijk’ kan doorgaan. Het wezen van ‘het Zelf’ beletteren vraagt alleszins meer wikken en wegen al blijft de schone schijn en het paadje van zelfbeklag ook letterkundig te bewandelen.
Wil je als intro een combinatie, dan vond ik een fraai gedicht van Ann Van Dessel die met fotograaf Joost Bataille op stap ging. Haar gedicht: ‘fotograaf zoekt sanseveria’ mag van beide betrokkenen een zelfbeeld geven. Elk portret is een zelfportret, althans volgens ‘Meander’ waar de tekst gepubliceerd werd in 2014 zonder echter de naam van de dichteres te vermelden.
fotograaf zoekt sanseveria
of hij mij op een ijskoude zondag in maart honderd keer mag nemen want ik rijm zo mooi met de troosteloze straat waarin ik woon
en inderdaad; de huizen staren uit hun ramen gordijnen vriezen in hun vouwen vast een bloempot beeldt een orchidee uit
ik mag niet lachen. hij wel. zijn ogen spreken de straat aan en af. hij lacht naar de lantaarnpaal en onder zijn blik staan de beukenhagen te blozen
hij kleeft mij midden op het kruispunt. ik versteen, verkleed als een koud meisje met te veel armen om ergens te laten en een gezicht dat pret verbijt
we ontdooien in een warm huis, snijden rug aan rug groenten en trekken een fles wijn later een ijzige lentenacht over ons heen
Ann Van Dessel. (Uit de bundel: Ik voel me verf samengesteld door fotograaf Joost Bataille) (2014)
Vijftig portretfoto’s van Nederlandse en Vlaamse stadsdichters. En hun gedichten over het maken ervan.
Te doorbladeren: (de eerste foto is Ann Van Dessel, ikzelf vond nergens een betere afdruk, excuses daarvoor.)
Ann Van Dessel (1961) is dichter en schrijfdocent aan de SchrijversAcademie in Antwerpen. In 2012 verscheen haar poëziedebuut ‘Een kei in duren’ (2012), daarna de bundels ‘Toverstroming’ (2017) en ‘Als de lucht valt’ (2021). Samen met enkele bevriende dichters schreef ze ook ‘Een kier in het rumoer: gedichten over stilte' (2015) en ‘Lopen op los zand: gedichten om kanker neer te schrijven’ (2017). Samen met Hans Claus en Nicole Van Overstraeten is zij samensteller van 'Het was de achtste dag: gedichten bij de Verklaring van 30 november' (2022). Alle uitgaven werden verzorgd door Uitgeverij P in Leuven.
Some days, everything is a machine, by which I mean remove any outer covering, and you will most likely find component parts: cogs and wheels that whirr just like an artificial heart, a girl in a red cap redacting the sky, fish that look like blimps and fish-like blimps, an indifferent lighthouse that sweeps the horizon. I wasn’t a child for long and after I wasn’t, I was something else. I was this. And that. A blast furnace, a steel maze inside, the low-level engine room of an ocean liner. My eye repeats horizontally what I by this time already know: there is no turning back to be someone I might have been. Now there will only ever be multiples of me.
Op sommige dagen is alles een machine, en dan bedoel ik dat je alle buitenste bedekkingen moet verwijderen en dan zul je waarschijnlijk onderdelen vinden: radertjes en wieltjes die zoemen als een kunsthart, een meisje met een rode pet die de lucht bewerkt, vissen die eruitzien als blimps en visachtige blimps, een onverschillige vuurtoren die de horizon schoonveegt. Ik was niet lang een kind en toen ik dat niet meer was, was ik iets anders. Ik was dit. En dat. Een hoogoven, een stalen doolhof binnenin, de lage machinekamer van een oceaanstomer. Mijn oog herhaalt horizontaal wat ik nu al weet: er is geen weg terug om iemand te zijn die ik had kunnen zijn. Nu zullen er alleen maar veelvouden van mij zijn.
Mary Jo Bang (1946-)
Mary Jo Bang was born on October 22, 1946, in Waynesville, Missouri, and grew up in Ferguson, which is now a suburb of St. Louis. She received a BA and an MA in sociology from Northwestern University, a BA in photography from the Polytechnic of Central London, and an MFA in creative writing from Columbia University.
David Hockney
En graag wil ik nog een voorbeeld van de Poolse dichter Adam Zagajewski meegeven, dichter die in ons blog meermaals aan het fraai en dichterlijke woord kwam, zie verwijzingen onderaan.
Self-Portrait
Adam Zagajewski 1945 – 2021
Between the computer, a pencil, and a typewriter half my day passes. One day it will be half a century. I live in strange cities and sometimes talk with strangers about matters strange to me. I listen to music a lot: Bach, Mahler, Chopin, Shostakovich. I see three elements in music: weakness, power, and pain. The fourth has no name. I read poets, living and dead, who teach me tenacity, faith, and pride. I try to understand the great philosophers—but usually catch just scraps of their precious thoughts. I like to take long walks on Paris streets and watch my fellow creatures, quickened by envy, anger, desire; to trace a silver coin passing from hand to hand as it slowly loses its round shape (the emperor’s profile is erased). Beside me trees expressing nothing but a green, indifferent perfection. Black birds pace the fields, waiting patiently like Spanish widows. I’m no longer young, but someone else is always older. I like deep sleep, when I cease to exist, and fast bike rides on country roads when poplars and houses dissolve like cumuli on sunny days. Sometimes in museums the paintings speak to me and irony suddenly vanishes. I love gazing at my wife’s face. Every Sunday I call my father. Every other week I meet with friends, thus proving my fidelity. My country freed itself from one evil. I wish another liberation would follow. Could I help in this? I don’t know. I’m truly not a child of the ocean, as Antonio Machado wrote about himself, but a child of air, mint and cello and not all the ways of the high world cross paths with the life that—so far— belongs to me.
Tussen de computer, een potlood en een typemachine gaat de helft van mijn dag voorbij. Op een dag zal het een halve eeuw zijn. Ik woon in vreemde steden en praat soms met vreemden over zaken die mij vreemd zijn. Ik luister veel naar muziek: Bach, Mahler, Chopin, Sjostakovitsj. Ik zie drie elementen in muziek: zwakte, kracht en pijn. Het vierde heeft geen naam. Ik lees dichters, levende en dode, die me leren vasthoudendheid, geloof en trots. Ik probeer de grote filosofen te begrijpen -maar vang meestal slechts flarden van hun kostbare gedachten op. Ik maak graag lange wandelingen door de straten van Parijs en kijk naar mijn medemensen, opgewonden door afgunst, woede, verlangen; om een zilveren munt te volgen dat van hand tot hand gaat terwijl het langzaam zijn ronde vorm verliest (het profiel van de keizer wordt uitgewist). Naast me bomen die niets anders uitdrukken dan een groene, onverschillige perfectie. Zwarte vogels lopen over de velden, geduldig wachtend als Spaanse weduwen. Ik ben niet meer jong, maar iemand anders is altijd ouder. Ik hou van diepe slaap, wanneer ik ophoud te bestaan, en snelle fietstochten over landwegen wanneer populieren en huizen oplossen als cumuli op zonnige dagen. Soms spreken de schilderijen in musea tot me en is ironie plotseling verdwenen. Ik kijk graag naar het gezicht van mijn vrouw. Elke zondag bel ik mijn vader. Om de week spreek ik af met vrienden, en bewijs zo mijn trouw. Mijn land heeft zich van een kwaad bevrijd. Ik wens dat er nog een bevrijding zou volgen. Zou ik daarbij kunnen helpen? Ik weet het niet. Ik ben echt geen kind van de oceaan, zoals Antonio Machado over zichzelf schreef, maar een kind van lucht, munt en cello en niet alle wegen van de hoge wereld kruisen paden met het leven dat – tot nu toe – mij toebehoort.
Je ziet een man in de tuin hij lijkt verzonken in zichzelf die man ben ik, ik weet het maar als je lang kijkt naar een foto van jezelf verval je in gepeins - wie je bent en wie je bedoelt als je ik zegt, enzovoort ik kijk en kijk in dat gezicht en inderdaad – ben ik dat? over het ik is veel nagedacht ook door mij, maar de meningen lopen nog steeds ver uiteen ook die van mij – zoals dat gaat met woorden die niet kunnen worden begrepen niemand heeft ooit zichzelf gezien maar het verlangen blijft naar het onzichtbare ik je zoekt in wat er van je overbleef een man in de tuin
Je neemt een stuk vuur, een stuk water, een stuk konijn of een stuk boom, of een willekeurig stukje mens, je mengt het, schudt het, kurkt het, legt het op een warme, donkere, lichte, koude plek, laat het een poos met rust - zelf niet gerust - maar dat is nu juist de grap.
Na die poos ga je kijken - en ziedaar, het groeit, een klein zeetje, klein vulkaantje, en klein boompje, klein hartje en klein kopje, zo piepklein dat je het niet eens hoort lamenteren dat het eruit wil, maar dat is nu juist de grap: niet horen.
Dan loop je weg en schrijft alles op, allemaal streepjes of allemaal kruisjes, een enkele met uitroepteken, allemaal nullen, allemaal cijfers, sommige met uitroepteken, dat is nu juist de grap: eigenlijk is een reageerbuis een toestel om nullen te veranderen in uitroeptekens.
Dat is nu juist de grap: een poos lang vergeet je dat je het eigenlijk zelf bent.
In de reageerbuis.
Miroslav Holub vertaling Kees Mercks
Miroslav Holub (Pilsen, 13 september 1923 – Praag, 14 juli 1998) was een Tsjechische dichter, arts en immunoloog.
Holub werkte als wetenschappelijk medewerker aan het biologisch instituut in Praag. Pas tijdens de dooi (van de 'verbanning' van kunst in de USSR) in de tweede helft van de jaren 50 publiceerde hij zijn gedichten. Samen met Milan Kundera en anderen stichtte hij het poëzieschrift 'Kveten' (Mei). Door zijn actieve deelname aan de Praagse Lente werd hij na de inval ontslagen aan het onderzoeksinstituut en verdwenen zijn boeken uit de rekken van bibliotheken en winkels. Pas na de publieke schuldbekentenis kreeg hij een nieuwe functie, maar zijn poëzie bleef verbannen tot 1982. (Wikipedia)
Jakup Ferri. (Pristina °1981). Untitled. 2023
Untitled (2023). In dit werk openbaart zich een andere inspiratiebron van de kunstenaar, namelijk de eigenaardige micro-organismen (schimmels, virussen, bacteriën) gezien door een elektronenmicroscoop. Met iedere nieuwe blik door de microscoop openbaart zich een nieuw micro-universum bevolkt door sprookjesachtige figuren waarvan de contouren zich continu transformeren. De naamloze man uit het laboratorium komen we vaker tegen in Jakup Ferri’s eigen micro-universums: hij rijdt, jongleert, eet, speelt instrumenten, of gaat op in alledaagse activiteiten. (Andriesse eyck galerie Amsterdam)
Jakup Ferri Kunstmuseum Luzern. ‘We, We or Me
Nullen in uitroeptekens veranderen? Een fraaie poëtische analyse van Miroslav Holub. Kun je nog de nullen achter winstcijfers kwijt, de analyse zal menselijk al te menselijk zijn, het eeuwige leven glimlacht geduldig als het onze berekeningen van zich afduwt en ons het begrip van kortstondigheid aanreikt bij gebrek aan kinderlijke dromen. Laten we de dichter in zijn volgend werk het woord aan Einstein geven, niet de eerste maar wellicht nog vaak de beste als het over denken gaat.
Korte overweging over de relativiteitstheorie
Albert Einstein, in gesprek- /Knowledge is discovering what to say/ - in gesprek dus met Paul Valéry, kreeg de vraag:
Meneer Einstein, hoe doet u dat nu met uw gedachten? Tekent u ze op zodra ze in u opkomen? Of pas de avond of ochtend erna?
Albert Einstein antwoordde meteen: Meneer Valéry, in ons métier zijn gedachten zo zeldzaam dat als je er al op eentje komt, je die beslist niet zult vergeten
Zelfs niet een jaar erna.
Miroslav Holub vertaling Kees Mercks
Paul Valéry. Yun Gee
Wat menselijker is.
-Sommigen geloven dat de levensduur van werken van hun ‘menselijkheid’ afhangt. Ze proberen waar te zijn. Maar hoe staat het dan met de langere duur van werken die met fantasie geschreven zijn?…
Het onware en het wonderbaarlijke zijn menselijker dan de ware mens.
-Angst voor het belachelijke. Terreur van het banale. Nagewezen worden met de vinger, niet opgemerkt worden. Twee afgronden.
-Een groot mens is wie de anderen in verwarring achter zich laat.
-De meest bijzondere kunstwerken, de subtiliteiten van de lijnen, het proeven van de finesses en van de overeenstemmingen met een volmaakte taal, de bijzonderheden van bepaalde mathematische dubbelzinnigheden, de precisie die men bij het onderzoek van de ziel kan bereiken - dat alles is een zaak die zich tussen een paar personen afspeelt. Neem ze weg - wie zou over zo'n groot verlies zijn twijfels hebben?
(Paul Valery, vertaling Jan Fontijn)
Biographie
Le parcours du poète et philosophe français Paul Valéry (1871-1945) est particulier. Influencé par Verlaine et Mallarmé, il écrit une centaine de poèmes symbolistes. Un bouleversement passionnel le fait renoncer à la poésie. Après vingt ans de silence, elle le rappelle. Le mécanisme de la création poétique le fascine ; en quête d’idéal de poésie pure, il crée un langage dans le langage, une union intime entre parole et esprit, une magie poétique pour des poèmes refusant toute finalité. Difficultés, contraintes, art classique et obscurité sont des conditions requises. Il est membre de l’Académie française.
Doordeweekse weemoed bracht twee dichters en een tekenaar samen bij mogelijkheden van zelfonderzoek: bleef het bij nullen die in uitroeptekens veranderden, of ervaarde je ook de clementie, het mededogen met onze beperktheden, met de schaafwonden van de droom, genade voor het bijna mogelijke, het geduld bij verwarring, een huis voor herinneringen, de stilte waarin ze openbloeien? Ons soortelijk gewicht.
Tout le malheur des hommes vient d'une seule chose, qui est de ne savoir pas demeurer en repos dans une chambre. (Blaise Pascal)
Zoek je het begrip ‘deemoedig’ op bij van Dale, dan krijg je eerst: ‘vol nederige onderworpenheid’. Of als synoniem: ’Ootmoedig: ‘nederig’. Niet dadelijk woorden om een zeker enthousiasme op te wekken. De auteur van de bovenstaande beschrijvingen, Blaise Pascal, Frans wis-en natuurkundige en filosoof (1623-1662), publiceerde o.a. in zijn ‘Pensées’ voornamelijk deze gecondenseerde wijsheden.
L'homme , qui n'aime que soi , ne hait rien tant que d'être seul avec soi. De mens die slechts zichzelf bemint, haat niets zozeer, als met zichzelf alleen te zijn.
Blaise Pascal
-deemoed zn. 'ootmoed, onderworpenheid' -categorie: leenwoord, leenvertaling in brontaal -Vnnl. demoedt 'ootmoed' [1591; WNT versiering]. -Dit woord moet zijn ontleend aan het Nederduits, vermoedelijk in de context van de Moderne Devotie; de Nederlandse ontwikkeling zou hebben geleid tot *diemoed. Kiliaan noemt het bijwoord deemoedichlick in zijn Tetraglotton van 1562 "ger.sax.sic.", d.w.z. Duits, Saksisch, Sicambrisch (= Ripuarisch). -Ohd. thiomuoti is een zeer vroege vertaling van de christelijke notie vervat in Latijn humilitas; mhd. diemuot (nhd. Demut) en mnd. demot (15e eeuw) en vnnl. demoed. Het eerste element, pgm. *þew-, drukt dienstbaarheid uit, vgl. ohd. dio, oe. þēow, got. þius, 'knecht, slaaf'; < pgm. *þewaz 'dienaar'; en -thu- in onl. underthudig 'onderhorig' [10e eeuw; W.Ps]. Zie verder deern, dienen. Het oudere Nederlandse woord is ootmoed. ◆ deemoedig bn. 'ootmoedig'. Mnl. demoedich 'id.' [1477; Teuth. ootmoedich], naast demoedelick 'id.' [1501; WNT waalsch]. Afleiding van deemoed met het achtervoegsel -ig. -Fries: deemoed◆deemoedich`(etymologisch woordenboek)
Deemoedig is in de zestiende eeuw, waarschijnlijk in christelijke kringen, ontleend aan het Duits: het Duitse woord is Demut. Dat is te herleiden tot het Oudhoogduitse thiomuoti, en uiteindelijk gaat het daarbij om een vertaling van de christelijk-Latijnse term humilitas, ‘nederigheid’. Een ander oud woord voor ‘nederig, onderdanig’ is ootmoedig. (Onze Taal)
Edv. Munch: De nachtwandelaar
Bij leven en werken heb ik zowel Blaise Pascal’ s driehonderdjarige geboortedatum (1623 Clermont) als zijn driehonderdjarige sterfdatum (1662 Parijs) mogen gedenken. Niet eens veertig is hij geworden.
Zijn onderzoekingen omtrent de luchtledige ruimte naar aanleiding van de proeven van Torricelli hielden indertijd de natuurkundigen bezig. Op technisch gebied ontwerpt hij, twintig jaar oud, een rekenmachine, die hij in de handel wil brengen. Hij wil deelnemen aan de uitvoering van het droogleggen der plassen van Poitou en aan het organiseren van een busdienst met een karos. Maar zijn belangrijkste reputatie kreeg Pascal als auteur van de Lettres Provinciales en van de Pensées. (H. Robbers. Streven jaargang 15. 1961-62)
Hannah Vandenbussche, lange afstandsloper en filosofe, schreef ‘Noch engel, noch beest’- Het bittere mensbeeld van Blaise Pascal als pleidooi voor mildheid- (Houtekiet) Een geïllustreerde intro kun je hier raadplegen:
Met Jacotte Brokken had zij een uitgebreid gesprek op radio 1 bij ‘Voorproevers’ en dat kun je via Vrt max en deze links beluisteren. Lekker warm bij het vuur. Pascal zou het hoofdschuddend gewaardeerd hebben. (25′)
"Les discours d'humilité sont matière d'orgueil aux gens glorieux, et d'humilité aux humbles."
“Betogen over ootmoed vormen stof tot trots voor de trots en en tot ootmoed voor de nederigen.”
Een “Pascaline” rekenmachine gesigneerd door Pascal in 1652
Achttien werd ik vooraan in dat jaar toen wij Pascals driehonderdste sterfdag herdachten, 1962 dus, tijdspanne dat de eerste paperbacks op de markt waren gekomen en je voor weinig geld heuse boeken kon aanschaffen. Mijn ‘Pensées’ met slappe kaft waarop de genaamde je levenslang zou aankijken werd uitgegeven door Editions du Seuil, texte établi par Louis Lafuma met Préface d’ André Dodin in de serie ‘Livres de Vie’. Eerlijkheidshalve (mooi woord, vooral wegens die ‘helft’) moet ik zeggen dat de Franse taal waarmee wij toch zeven jaar waren opgeleid van een ander gehalte was dan wat wij in de cursus Frans hadden opgedaan. (Combien de marins…-gedicht ‘Oceano nox’ van Victor Hugo waarbij je als extra tachtig onderdelen van een toenmalig zeilschip in het Frans moest van buiten leren!)
Oh ! combien de marins, combien de capitaines Qui sont partis joyeux pour des courses lointaines, Dans ce morne horizon se sont évanouis ! Combien ont disparu, dure et triste fortune ! Dans une mer sans fond, par une nuit sans lune, Sous l'aveugle océan à jamais enfouis !
Dessin de Victor Hugo pour son roman”Les Travailleurs de la mer”
Mooi, maar de eigenlijke tekst heb ik jaren later mogen ontdekken. Les pensées op goedkoop papier zag er niet dadelijk aantrekkelijk uit. Je moest op zoek. Wat sprak je op dat moment aan? Tussen toen en nu verschilde dat wel eens. De omstandigheden, zoals dat heet?
343(691) Propheties. Le grand Pan est mort.
361 Es-tu moins esclave pour être aimé et flatté de ton maitre; tu as bien de bien, esclave, ton maitre te flatte. Il te battra tantôt. Ben je minder een slaaf om geliefd en gevleid te worden door je meester; je hebt veel goeds, slaaf, je meester vleit je. Hij zal je spoedig slaan.
18. Les inventions des hommes de siècle en siècle vont de même, la bonté et la malice du monde en général en est de même. De uitvindingen der mensen gaan van eeuw tot eeuw vooruit; de goedheid en de slechtheid der wereld blijven in 't algemeen onveranderd.
Maar dan ben je toch al twintig en dertig jaar verder. En zo zijn de pensées, met hier en daar een lichtflits steeds met mee gereisd. Levenslang. Alle huizen. Soms als een tedere herinnering, soms als een zucht. Soms, zoals vandaag met deze pas ontdekte vraag:
68 Quand je considère la petite durée de ma vie absorbée dans l’ éternité précédente et suivante - le petit espace que je remplis et même que je vois abimé dans l’infinie immensité des espaces que j’ ignore et qui m’ ignorent, je m’ effraye et m’étonne de me voir ici plutôt que là, car il n’y a. point de raison pourquoi ici plutôt que la, pourquoi a présent plutôt que lors. Qui m’y a mis? Par l’ordre et la conduite de qui ce lieu et ce temps a(-t-)il été destiné à moi ?
68 Als ik denk aan de kleine duur van mijn leven geabsorbeerd in de voorafgaande en volgende eeuwigheid - de kleine ruimte die ik vul en zelfs die ik beschadigd zie in de onmetelijkheid van de ruimten die ik negeer en die mij negeren, dan ben ik bang en verbaasd om mezelf hier te zien in plaats van daar, omdat er geen reden is waarom hier in plaats van daar, waarom nu in plaats van toen. Wie heeft me daar neergezet? Door wiens bevel en leiding was deze plaats en tijd voor mij bestemd?
Een vrolijk begin is het niet, maar als einde van het verhaal door niemand te ontlopen. Händel componeerde het oratorium ‘Saul’ in de zomer van 1738. Nog geen jaar daarvoor was het door hem geleide en gefinancierde operagezelschap ten onder gegaan door de enorme concurrentie van rivaliserende operahuizen, werd hij door een beroerte getroffen, zodat hij door uitval van zijn rechterarm moeilijk kon componeren en er werd zelfs bijna luidop gefluisterd dat hij ze niet allemaal meer op een rijtje had. Een kuur in Aken zal hem echter deugd hebben gedaan want daarna zette de intussen 52-jarige Händel zich aan het componeren, ongeveer vier jaar voor hij zijn meesterwerk ‘Messiah’ zou creëren.
‘Saul’. Het is een verhaal over oorlog waarin de jonge herder David een reus van een tegenstander doodt en het leger van Saul de overwinning bezorgt. Het is een verhaal van Davids vriendschap met Jonathan, de oudste zoon van koning Saul. Was deze vorst ooit een wijze man, met de jaren verandert hij in een jaloerse gek die David naar het leven staat. In een gevecht met de de Filistijnen sneuvelt Saul en zijn drie zonen, Jonathan inbegrepen. Davids klaagzang eindigt met deze zinnen:
Dochters van Israël, weent over Saul, die u kleedde met scharlaken, met weelde, die gouden sier bracht op uw gewaden.
Hoe zijn de helden gevallen in het heetst van de strijd ! Jonathan, op uw hoogten doorboord
Het beklemt mij om u, mijn broeder Jonathan, dierbare vriend ! Wonderbaarlijker was mij uw liefde dan de liefde der vrouwen.
Hoe zijn de helden gevallen verloren gegaan, het oorlogstuig.
Lucas van Leyden, David Playing the Harp before Saul, c. 1508
En wie is de vijand? Een herdersjongen – eerst een bondgenoot, schakelt de gevaarlijke reus Goliath uit en wordt ook nog de beste vriend van ’s konings oudste zoon Jonathan. Een gedroomde opvolger. Tokkelt aardig op de lier, noem het gitaar en bedwingt daarmee de ziekelijke melancholie van de oude Saul, maar krijgt als beloning bijna een speer door zijn nog jonge lijf. Wordt ook nog eens ’s konings oudste dochter verliefd op het joch en van die gelegenheid maakt Saul gebruik om hem haar hand en bijbehoren te schenken als hij de gevaarlijke reus doodt. De afloop van die ’tweekamp’ is bekend maar ’s konings dochter wordt aan een ander uitbesteed en David mag in dienst van de vorst ten oorlog trekken maar overleeft glansrijk die boosaardige missie en keert terug als een toegejuichte held met nijdig koninklijk tandengeknars op de achtergrond. Luister hoe Händel het muzikaal verwoordt, het machteloze gevoel van de jonge David met de liefdevolle vraag: ‘…heal his wounded soul.’ Medelijden dat in medevoelen verandert.
David: O Lord, whose mercies numberless O'er all thy works prevail: Though daily man Thy law transgress, Thy patience cannot fail. If yet his sin be not too great, The busy fiend control; Yet longer for repentance wait, And heal his wounded soul.
Saul en David Rembrandt
David: O Heer, wiens barmhartigheden talloos Over al Uw werken heersen: Al overtreedt de mens dagelijks Uw wet, Uw geduld kan niet falen. Als zijn zonde niet te groot is, De drukke duivel onder controle; Wacht nog langer op berouw, En genees zijn gewonde ziel.
Guercino Saul wil David doden 1646
Bij het verzameld werk deel 3 van auteur Arthur van Schendel (1874-1946) las ik ‘Saul en David’, (Bijbelse verhalen). Vergeten wij te vlug, zijn we alleen op het allernieuwste uit? Een fragment:
“Maar hij verdroeg niet dat zijn onderdaan meer bemind en meer geprezen werd dan hijzelf, de ijverzucht begon hem weer te steken en menig keer brak zijn woede razend uit. Eens, toen hij op zijn troon zat met gebogen hoofd vol grimmige gedachten, loerend naar David, die aan de wand tegenover op zijn citer speelde, greep hij plotseling zijn speer en wierp die met sterke hand om David aan de muur vast te steken. David week al spelend terzijde, de speer drong in de wand. Toch sprong hij ijlings de zaal uit voor de razernij en van dit ogenblik begreep hij dat de koning hem naar het leven stond.”
Lees 'Saul en David' en op de volgende pagina 'David en Jonathan'
De verhaallijnen blijven actueel: een machtige man (koning) heeft met de hulp van een aankomend talent allerlei bedreigingen overwonnen. Talent huwt met (tweede) dochter van de machtige en vindt bij de bewonderende oudste zoon innige vriendschap. Maar…De jaloezie. En ’s konings donkere gedachten.
"Hij begon hem te vrezen en te haten tegelijk en wanneer David in zijn zaal de citer voor hem speelde zag hij hem aan met ogen fel van wrok. Hij had hem gemakkelijk kunnen doodslaan, maar David was bemind bij het volk. Toen Saul bemerkte dat hij zich niet langer kon beheersen verwijderde hij hem uit het koningshuis door hem het bevel over een leger te geven en hem in de oorlogen te zenden." (Arthur van Schendel Saul en David)
Maar ook in het Engeland van toen waar het oratorium ‘Saul’ van Händel werd opgevoerd bleek het niet alleen om een bijbels gebeuren te gaan:
Het verhaal van Saul riep, zoals gezegd, overduidelijk vaderlandse associaties op. Ook in Engeland verdwenen officieel gezalfde koningen van het toneel.
In 1649 was Charles I door het Parlement afgezet en terechtgesteld. Elk jaar werd deze aanslag op een wettige koning op de dag van zijn executie in kerken over het hele land en in het Parlement herdacht met een plechtige dienst. De voorgeschreven Bijbellezing tijdens deze herdenkingsdienst was de klaagzang van David bij de dood van Saul en Jonathan uit het Oude Testament.
Tijdens de zogenaamde ‘Glorious Revolution’ werd in 1688 de katholieke koning James II, de tweede zoon van Charles I en de laatste Stuart (die in eigentijdse geschriften met Saul werd vergeleken), opzijgezet voor de gezagsgetrouwe Nederlandse stadhouder en protestant Willem III van Oranje (die gehuwd was met James’ dochter Mary), ter herstel van de ‘ware religie’.
In 1739, toen Haendels Saul in première ging, was Georges II koning van Engeland, de vroegere keurvorst van Hannover bij wie Haendel enige tijd in dienst was geweest. Georges was in feite slechts de 58ste in de rij van troonpretendenten! Het gevaar voor rebellie vanuit de in ballingschap verkerende Stuarts was dan ook reëel. Enkele jaren nadien sloegen die inderdaad toe: in 1745 leidde een van de verbannen Stuarts vanuit Schotland de katholieke Jakobitische opstand, die echter fataal afliep in de slag van Culloden. De overwinning inspireerde Handel in 1746 tot het patriottische oratorium Judas Maccabaeus.
(Kunstontmoetingen 28 januari 2021)
Saul eindigt echter niet zoals in de Bijbel met de klaagzang en de daaropvolgende burgeroorlog in Israël. Zoals in de opera was in het oratorium een happy end wenselijk – en verdedigbaar – om te kunnen afsluiten met een positieve boodschap. Het slotkoor is een oproep tot de rechtmatige strijd om de natie in haar waardigheid te herstellen en te behouden. (ibidem)
David & Koning Saul ca 1891 John William Brown Glas in lood St Andrew’s Church, Ashburton, UK
Een mooie uitvoering met het Rias kamerkoor en Concerto Köln olv. Rene Jacobs. (1/46) Voor een innige avond.
Ook in het theater zichtbaar, en misschien helaas wel live in datzelfde land waar het ooit werd opgetekend, met dezelfde vragen en eerder twijfelachtige oplossingen, … voorlopig.
Laat niemand nog in eigen zwaard zijn einde vinden; elkanders armen zijn een beter plaats om eens wij de laatste reis beginnen het eeuwig licht te delen, zoals land en graan van ons allen was en wij kinderen als broers en zussen mogen achterlaten.
Saul’s zelfmoord, Engelse Bijbel 13de eeuw Angers Bibliotheque municipale
Warmte voor wie, alleen in koude dagen, vermoeid is van het jachten en het jagen.
F.E. Laszlo: Honert, Taco Hajo and his sister Henriette 1905
Gezelschap en een boek: het geraas is even zoek
Jons Jeronimus Nostalgia
Foto
Weemoed is een foto van voor twintig jaar. Familie, nog samen, nog gezond. Is toen. Met een lijst van nu errond. Het nu houdt het verleden bij elkaar. En omgekeerd. Want nu is maar even. Is opschrikken en vragen: waar waren we gebleven? Bij jou. In Die Dagen. Alles is ver. En de liefste dingen nog verder. Maar door het verleden wordt het bij elkaar gehouden, als schapen door een herder.
Herman de Coninck uit: Met een klank van hobo (1981).
Volgens van Daele zou ‘weemoed’ een zacht treurige stemming zijn. Er blijken meer betekenissen of schakeringen aanwezig, maar daar moet je voor betalen. Ik ga niet betalend op zoek naar ‘de dichtwerken van P.A. de Génestet. (auteursrechtvrij!) In 1869 schrijft hij dit mooie vers:
XCVII. Weemoed en Hope
Op den bodem van het leven, In de diepte van het hart Rust de Weemoed En de Smart; Maar de hope rijst er neven, In’t geslingerd menschenhart
Tusschen weemoed, strijd en hope Vliedt het leven snel voorbij: Waakzaam, werkzaam Wachten wij Dat het Raadsel zich ontknoope, Wat ons leven zij
Het gaat over een raadsel dat zich moet ‘ontknopen’, en ‘wat ons leven zij‘ daar ben je dus wel even zoet (weemoedig) mee. Nog een geluk dat ‘de hope rijst er neven’. Wanhoop ongewenst. Het blijft bij dat trage ‘ontknopen’, en daar zijn niet alleen kunstenaars maar ook wij allen een tijdje mee bezig, vrijwel levenslang.
Frits van den Berghe. ‘De val van de heiligen’
Misschien verwachtte je een avondlandschap, een weemoedige zonsondergang maar ‘de val van de heiligen’ van schilder Fritz van den Berghe (1883-1939) maakt duidelijk dat je toch niet in hogere sferen moet verkeren om aan de aardse zwaarte te ontsnappen. Het is hier op aarde dat het hart ‘ontknoopt’ moet worden, ‘wat ons leven zij.’ De weemoed schuwt humor niet. ‘Door het verleden wordt het (de liefste dingen) bij elkaar gehouden’ (Herman de Coninck) Al moet ik toegeven dat op 8 oktober 2014 een asteroïde (10074) naar Van den Berghe werd genoemd,. Hoe diep je ook valt, de hoogte is bereikbaar. Kijk naar zijn fantastische ‘Boom in bloei’ (jaartal onbekend) als je graag met beide voeten op de grond blijft.
‘Boom in bloei’ olieverf op doek Frits van den Berghe
Je zou denken dat weemoed vooral een beetje bedroefd zijn is om iets fijns dat voorbij ging: met weemoed terugkijken op je voorbije jeugd, om één van de beschrijvingen weer te geven. Nostalgie, melancholie, spleen. Of: wat toen belangrijk was, is het niet meer. Dichtbij de saudade huist het heimwee. Onderzoek of het voorbije juist door zijn afwezigheid overgewaardeerd is geweest, het verleden als barmhartige samaritaan; meestal vergeten we één belangrijk aspect van weemoed: de kracht erin vinden om het verlies om te zetten in het tweede deel van het woord: wee-moed. Moed om wakker te blijven, waakzaam te zijn, verder te studeren, je medemensen te waarschuwen voor wat helaas aan rampzaligheid onderweg blijkt te zijn, enz. Wee-MOED als dunamis, power, kracht. Om aan te sluiten bij kunstenaar-schilder Frits van den Berghe, bekijk een aspect van zijn werk dat niet zo bekend is gebleven:
Van 1931 tot aan zijn dood in 1939 was Frits Van den Berghe, een van de grootste Belgische expressionistische/surrealistische schilders, huistekenaar bij de krant Vooruit. Schitterend zijn de karikaturen die hij maakte voor het humoristisch weekblad Koekoek, waarin hij vooral het opkomend nazisme en fascisme op de korrel nam. Zeer volks en bijzonder grappig is de stripreeks Brieven van Pierken (in het Gents dialect) die hij samen met schrijver en redacteur Richard Minne maakte. Behalve de kranten zelf en de nummers van Koekoek bezit Amsab-ISG ook heel wat originele tekeningen. Verder ontwierp Frits Van den Berghe, die bij Vooruit signeerde met FREE, ook enkele erg sterke affiches. (Amsab ISG)
Je vindt voorbeelden van zijn 124 van zijn tekeningen bij:
Of hij bij de heiligen hoorde die uit de hemel vielen? (nvdr)
Het gloednieuwe jaartal 2024 honderd jaar terugdraaien naar 1924, dan kom je bij de bovenstaande figuratie uit bij de man die net, na de mislukte putch van november 1923, de gevangenis heeft verlaten en succesvol aan zijn (haken)kruistocht begint. 1924 als kanteljaar. (Titel van het boek van Peter Ross Range, nog bij de Slegte verkrijgbaar)
“Met zijn aanspraak op de mantel van de filosoof-politicus’ – een moderne versie van de ‘filosoof-koning’ – had Hitler de sluitsteen geplaatst in de psychologische triomfboog die hij bouwde. Zoals een van zijn helden, Napoleon, zichzelf tot keizer had gekroond in 1804, zo had Hitler zichzelf gezalfd als de grote man van zijn tijd. (…) Uit dat model groeide de Führermythe, die unieke vorm van dictatuur, waarmee hij later Duitsland overheerste en ruïneerde.” (272)
(bronnen geciteerd uit 'Historiek' online geschiedenismagazine )
Chaplin bestreed H. met zijn film The Great Dictator
Ja, weemoed en kunst? Gerard Walschap hield er een fraai betoog over in…1941. Je kunt zijn bijdrage lezen in de Nederlandse bibliotheek voor de Nederlandse letteren, maar ik wil je het citaat waarmee hij besluit niet onthouden. Het komt van Goethe: “Gefühl habt ihr alle, aber kein Geist.” De interpretatie laat ik aan de lezer over maar het is duidelijk dat weemoed ons makkelijk in haar emoties vangt zodat we eerder de moed verliezen dan haar in de veelvuldigheid van mogelijkheden als zachte kracht leren gebruiken om wat verloren dreigt te gaan weer nieuwe vorm en inhoud te geven: het voorbije met het toekomende te verbinden in het dagelijks bestaan dat zelfs 366 dagen voor ons open ligt in 2024. (schrikkeljaar)
Een onbekende meester uit het gevolg van de schilder L. Cranach schilderde in 1528 deze mooie versie van ‘Allegorie van Melancholia’
Melancholie, dat in 1983 door het Musée d'Unterlinden werd aangekocht, is ongetwijfeld geïnspireerd op een gravure over hetzelfde thema die Dürer in 1514 maakte. Melancholie, een onderwerp van reflectie sinds de Oudheid, maakt deel uit van de medische theorie van de vier humeuren, waarvan het relatieve evenwicht bepalend is voor de gezondheid van de mens. In tegenstelling tot de Middeleeuwen waardeerde de Renaissance deze toestand en associeerde het met het artistieke temperament, waardoor het de gisting van alle schepping werd. Cranach leende motieven van Dürer, maar transponeerde ze om een van Luthers preken te illustreren waarin melancholie werd gehekeld als een toestand die eigen is aan een wezen dat door Satan is beïnvloed en waartegen men moet eten en drinken. (Wikipedia)
Vlieg met de gevleugelde vrouw in deze schilderij. Laat jouw dromen en wensen voor 2024 meespelen. Wij wensen je een behouden maar durvende vaart want er schuilen meer landschappen in onze zielen dan wij vermoeden. Een mooie ontdekkingstocht gewenst.
Over ‘De Melancholie’ maakten we in 2005 enkele korte afleveringen waarin het terrein werd beschreven. De eerste aflevering vind je hier:
En alle goede werken worden wakker, haasten zich naar die van goede wille zijn terwijl het in de straten lichtjes regent en elk marktplein de zwervenden van drank en drukte wil voorzien. Winterwende. En met dat woord hoor ik het, lees ik het uitgesproken en beschreven door de dichter Albert Verwey in de bundel: ‘De figuren van de sarkofaag’. (1930) Het derde deeltje in Winterwende: ‘Een nieuw patroon’. (pagina 23)
Temidden van de drift, de jacht, de woeling,
Stil in de wereld staan, gevoelloos voor
De vormen die bekoorden, die ontroerden:
Een stilstaand oogenblik, volkomen nieuw,
Maar dat opmerkzaam is op de ongesproken
Inwendig ritselende wil. Daarna
De daad, het grijpen, of een snel gebaar,
Waarmee ge u invlecht in het weefwerk van
De Tijd, als een patroon naast andre, tevens
Saam met die andere in een vast verband.
De Tijd weeft voort. Hij is die raadselgeest
Die in u werkte en naar u greep: uw greep
Was toch de zijne: en zijn voorteekening
Bepaalde alreeds de vorm naar u genoemd.
(foto Metaal Kathedraal)
Dat is mijn eerste receptje, terugkeren, of het ontdekken van de dichter-schrijver Albert Verwey (15 mei 1865 – 8 maart 1937) We hebben al eens bij de bespreking van de schilder Jan Veth Verwey’s prachtig jeugdig portret getoond.( 19 augustus 1922) Hier met graagte bij deze winterwende:
Jan Veth. Portret van Albert Verwey. 1885
Dit portret om niet te vergeten dat, hoe ver terug ook, er steeds weer jonge mensen waren en zijn met hun eigen ideeën en eigen schriftuur, zichtbaar in hun werk, aanwezig ook in deze rumoerige tijden.
Een mooi memento met een overzicht van dit boeiende leven vind je in de tekst van Onno Blom die op 5 oktober 2011 op de Algemene Begraafplaats in Noordwijk bij de onthulling van het gerestaureerde graf van Albert Verwey deze mooie rede uitsprak. Neem je tijd. Lees ze in de stilte van de winterwende en ga op ontdekking. Hier alvast de inleiding:
‘De dood zat in u en ge wist het niet’
Als voorjaarswinden blazen / Bloeien uw tuinen / Als najaarsstormen razen / Schutten uw duinen,’ dichtte Albert Verwey over Noordwijk aan Zee, het dorp waar hij de laatste zevenenveertig jaar van zijn leven woonde. In 1890 betrok de jonge dichter samen met zijn echtgenote Kitty van Vloten Villa Nova, op de helling van een duin op de hoek van de Nieuwe Zeeweg. Het statige huis lag aan de rand van het destijds nog allerminst mondaine vissersdorpje. Er heerste volmaakte rust. Met aan de ene zijde uitzicht op de duinen en aan de andere zijde op ‘de toegedekte landen’, in de lente een waar bloementapijt. Het enige wat er te horen viel, was het fluiten van de zeewind om het huis en het knarsen en piepen van het stoomtrammetje naar Leiden, dat onder het duin doorreed.
In de KVS Brussel gaat morgen 15 november 2023 ‘Ifigeneia’ in premiere, een voorstelling van Maaike Neuville & Tessa Hall.
Maaike Neuville en Tessa Hall gaan aan de slag met het verhaal van Ifigeneia, een van de meest tragische figuren uit de Griekse mythologie. Zij wordt door haar vader geofferd opdat het Griekse leger de wind in de zeilen krijgt en zij de gekaapte Helena terug kunnen halen uit Troje, in een tien jaar durende oorlog. Zo gaat het verhaal. Maar wat als Ifigeneia zelf haar verhaal had kunnen schrijven? Wat als ze zich niét had opgeofferd voor haar vader, voor haar vaderland? Wat als ze vrouw had mogen zijn – een jonge vrouw, met een stem, met woorden. Meer woorden dan: ‘Ik bied mijn lichaam voor mijn vaderstad en voor heel Griekenland vrijwillig aan’. Wat dan? (KVS)
Voor dit blog de gelegenheid om hetzelfde thema te hernemen met een radioproductie uit 1987.
Voor Dora Van der Groen schreef ik drie radio-monologen rondom de menselijke stem. -‘Een dame speelt toneel’, tekst en uitvoering vind je al op dit blog. (titel gewoon intikken in de zoekfunctie) -‘Euredice verbreekt het stilzwijgen‘. En
‘’Ifigeneia contra Euripides’
Euripides, Grieks toneelschrijver, schreef vlak voor zijn dood een toneelstuk (406 voor Chr.) ‘Ifigeneia in Aulis’.
De Griekse vloot wacht in Aulis op gunstige wind om onder leiding van Agamemnon naar Troje te vertrekken. Maar die wind blijft uit en daar zou Agamemnon zelf de schuld van zijn omdat hij een offer aan Artemis verwaarloosd had. Alleen als hij zijn dochter Ifigeneia offert kunnen de troepen naar de oorlog. Het meisje en haar moeder Klytaimnestra worden onder voorwendsel van een huwelijk met Achilles naar Aulis gelokt. In het stuk zal de dochter zich uit intense vaderliefde als offer aanbieden. Hier, in dit radiodrama uit 1987 neemt Ifigeneia het op tegen de Griekse auteur. Ze vertelt het verhaal vanuit haar persoonlijk standpunt. Dora Van der Groen speelt de rol van Ifigeneia. Ze vertelt haar versie met de afstandelijke intensiteit haar eigen. Het blijft voor mij, ook na 36 jaar een mooie herinnering aan een actrice die vanuit de tekst haar eigenzinnigheid durfde tonen zonder ook maar één ogenblik de essentie uit het oog te verliezen. Dora ter ere. Nog steeds.
Je kunt tekst en uitvoering steeds terugvinden bij 'Radiowerk', maar degenen die dadelijk willen luisteren vinden hieronder de tekst.
Druk op pijltje, even wachten en je bent In Griekenland of…
34’16”
-Muziek, dan alleen de zee.-
Ifigeneia:
Euripides heeft mij ten hemel laten varen. Mijn spel is uit. Ik ben Ifigeneia, dochter van Agamemnon en Klytaimnestra. Ik ben geofferd door mijn vader zodat de Grieken de wind in de zeilen kregen van de goden. Over de Egeïsche zee bereikten ze Troje en daar stonden dichters en dramaschrijvers klaar om hun verdere belevenissen te vertellen.
Jaja, ik mocht nog even meespelen in de Krim. Daar moest ik als priesteres van Artemis iedere Griek doden die Taurus bezocht. Toen m’n broer Orestes en zijn vriend voet aan wal zetten, worden ze naar mij gebracht. Ikzelf, geofferd door mijn vader moest nu mijn broer offeren.
Meneer Euripides wat heeft u bezield bij het schrijven van deze stukken?
Ok. U is tweemaal getrouwd, zegt men. Al gaf uw eerste vrouw u drie zonen, nog meer zorgen kreeg u van haar. En de tweede vond vooral de andere mannen heel aantrekkelijk.
Inderdaad, al schreef U tweeënnegentig stukken, slechts vier maal was de eerste prijs voor u. Roddels in de stad bleven beweren dat uw moeder een groentevrouw was, terwijl u uit de upper class geboren werd.
U had de goden niet erg lief. De mens als maat der dingen, schreef uw vriend Protagoras. Het koste hem verbanning net zoals Anaxagoras verbannen werd toen hij de goddelijke zon degradeerde tot een vurige massa “spermata”. Een andere vriend, Sokrates, kreeg enkele jaren later de gifbeker omdat hij de jeugd bederven zou met het oprecht losmaken van de waarheid.
U had een uitgebreide bibliotheek, en kwade tongen fluisterden dat u de boeken meer liefhad dan de vrouwen.
En ook uw levenseinde kwam meer uit een saterspel dan dat het zou afkomstig zijn uit Sofocles’ pen. Wilde honden van uw hoge gastheer koning Archelaos hebben u verslonden, net vijfenzeventig geworden en uit Athene weggevlucht.
Ja, Euripides, wat op papier komt schuwt het leven niet, en vaak overtreft de kleine dramatiek de wildste fantasie. Maar waarom mij dan offeren? Een mooi meisje verruilen voor wind?
-wind hoorbaar-
We zijn bijna tweeduizend vijfhonderd jaar verder. Jij een marmeren buste en leerstof voor uitgegroeide pubers. Ik een naam, een inspiratiebron voor de heren Racine, Goethe, Gluck en goden van minder allooi. Feministen kunnen mij als slachtoffer vereren, en het duurt niet lang of er zal een schrijver zijn die mijn rituele dood als incest weet aan te grijpen. Rechtse rakkers kiezen mij als modelmeid. Zij die het vaderland verkoos boven haar eigen levensdrift. Genoeg daarvan.
Ik vertel mijn verhaal, meneer Euripides. Voor dramaschrijvers is het ongeschikt, maar dat zal mij een zorg zijn Ik gebruik uw eigen woorden, Agamemnon in de mond gelegd:
“Ik wil u eens flink de waarheid zeggen. Met korte woorden en zonder al te driest op u neer te zien, doch met mate, omdat gij mijn broeder zijt: een fatsoenlijk man immers hoeft zich niet te schamen.”
-muziek-
Helena! Mijn tante.
Uitzonderlijke schoonheid verdwaast de mannen. En ze was mooi. De perfectie. Zonder de koelheid van het volmaakte. Verder een domme meid. Maar haar borsten en haar lippen verdreven de vraag naar kunst of wetenschappen. De honger van de man vergeeft de domheid tot op ’t moment dat het bedplezier routine is geworden en ’t lijf de sporen van de hollende tijd vertoont. De leegte die dan overblijft, drijft hen naar kroegen of bordelen, waar hij opnieuw de honger stilt zonder de smaak te proeven. De gulzigheid van een man beent een vrouw uit tot op het bot.
-muziek-
Helena’s vader, Tundareos, wilde niemand voor het hoofd stoten. Gaf hij haar als bruid aan de ene held dan was de andere zwaar beledigd, en schonk hij haar aan de andere dan zwoer de eerste eeuwige vijandschap! Hij besloot dus een club op te richten van al degenen die Helena’s hand en hart bedongen .De vurige hengsten die ieder hun eigen weg wilden gaan, spande hij voor zijn eigen kar! De slimmerik baatte hun hartstochten uit om zijn rijk te verdedigen. Want wie één vinger naar de schone Helena uitstak, kon rekenen op de wraak van ’t vrijersgild.
-muziek-
Nog maar net zijn ze terug van de notaris of Menelaos, vaders broer, mag zijn aanspraak op Helena hard maken. Wat een stel! Hij, een pronkhans, zij een dwaze schoonheid. Als Menelaos naar Kreta moet, laat Tundareos de mooie meid ontvoeren, en verdwijnt met haar naar zijn weide op de Ida. Menelaos roept de bondgenoten bij elkaar. Wapens en schepen, schilden en paarden komen in de nauwe zeestraat van Aulis aan. Om Menelaos te plezieren kozen ze zijn broer , mijn vader dus, Agamemnon tot baas.
-muziek-
Als iedereen klaar is om af te varen, blijft het windstil. Hoe zijn soldaten! Ze willen zo snel mogelijk vechten om de dwingende gedachte aan een spoedige dood te verdringen. Ze beginnen te rumoeren, hebben de mond vol over een teken van de goden en besluiten Kalchas, de ziener te raadplegen. Artemis vraagt een offer, zegt deze. De godin van de jacht wil een meisje als buit. En die buit zou ikzelf zijn, Ifigeneia, de dochter van Agamemnon. Dat was natuurlijk een handige zet om mijn vader in diskrediet te brengen. De goden hebben al wel eens meer gediend om menselijke belangen te verdedigen. Achter de Olympus houdt Menelaos zich schuil. Hij wil de baas zijn. Hij weet dat Agamemnon zijn dochter niet zal slachtofferen. Hij kent het gepeupel. Ze houden aan de goden omdat ze zichzelf niet vertrouwen. Eerst wilde m’n vader het leger naar huis sturen. Maar Menelaos, niet om een woordje verlegen overhaalde hem om het staatsbelang boven zijn privé-geluk te verkiezen. Dus stuurde hij een brief en schreef daarin dat de held Achilles mij wou huwen nog voor hij naar de oorlog zou vertrekken. Mama die wist dat deze held niet alleen zijn goede naam maar ook een flinke bankrekening bezat, aarzelde geen moment. Het werd inpakken en wegwezen geblazen. Familiezaken! Geen enkele staat zou ooit slecht worden gediend als hij met de ijver van kapitaal vergarende clans omgeven werd. Vaders. Hun carrière verslindt hun eenzame kinderen. Nooit thuis dienen zij het hoger belang, en dat alles tot eer en geluk van het eigen kroost. Zo ver gaat hun verblinding dat zij ons offeren want welk kind kan aanspraak maken op een helden—verering?
Moeders. Hun bezorgdheid verlaagt de kinderen tot piepkuikens. In hun bittere angst hen tegen de vaderlijke wereld te beschermen drukken zij ze plat in een comfortabel nest waarin de toekomst tot de aspiraties van een damesblad is teruggebracht. De warmte van hun vleugels verstikt elke drang tot vliegen.
-muziek-
En vader. De martelaar. De schouders geschaafd door het gezag. Nog voor hij de aanvoerder was, ontving hij iedereen op elk moment. De boulevardpers was net zo welkom als de bourgeoiskranten. Maar eens hij benoemd werd, sloot hij zich op en kende hij niemand meer.
Je eigen officieren, vader, wilden iedereen naar huis sturen toen men mij als offer vroeg. Je had je broer niet nodig om je te laten overtuigen, want zonder mij werd je een aanvoerder zonder oorlog, een generaal die alleen nog in de wapenindustrie zijn belangen kon verdedigen. Voor de schone schijn verzon je het huwelijk met Achilles, en wellicht had je slimme plannetjes om mij en je oorlog te redden. Je projecteerde je schuld op Menelaos. Je riep dat hij de troon wilde. Er kwam een heuse broederruzie van die niet op bloedvergieten uitliep omdat men onze komst meldde. Wij dan, de vrouwen en mijn jonger broertje Orestes. Toen we aankwamen begrepen we niets van de bedrukte gezichten. Soldaten houden van feesten, en hier zag ik rijen bekenden die me hoofdschuddend aankeken, sommigen met tranen in de ogen, anderen wendden het hoofd af en keken naar de zee.
Menelaos speelde echter zijn nummertje als een volleerd politicus. Meneer Euripides laat hem spijt hebben van zijn ruzie met mijn vader. In feite echter maakte hij met honing de punt van zijn pijlen zoet zonder dat ze iets aan scherpte zouden inboeten. Wie het opneemt voor de zwakken vindt allicht genade eens de geschiedenis haar koers gelopen heeft en de nakomenden hun oordeel over onze daden vellen. Hij stelde mijn vader voor de ziener Kalchas om te brengen zodat niemand zijn droevige boodschap zou vernemen, terwijl hij natuurlijk wist dat ook Odysseus op de hoogte was. En wie Odysseus zegt, moet niet meer verder spreken want die man kan pas het volk mennen zonder dat het de littekens van de teugels herkent. Hij weet ze zo naar de mond te praten dat de bloedigste striemen als geboortevlekken worden weggewuifd.
De kleine Orestes was in slaap gevallen. Mijn moeder wuifde, vroeg vriendelijk om hulp om ons uit de koets te helpen. Ze liet de geschenken uit de wagens halen, begon heel druk te doen zodat ik niet meer wachten wilde en naar m’n vader liep. Hij was heel lief maar kon zijn verdriet natuurlijk niet verbergen.
Meneer Euripides is een man. In zijn stuk laat hij mijn vader heel listig antwoorden op mijn onschuldige meisjesvragen. Als ik hem smeek om thuis te blijven, laat hij hem zeggen: “Ook jou wacht een reis, kind. Een reis die je aan je vader zal doen denken.” Waarop ik, heel literair, nietwaar meneer Euripides, “Zal ik met moeder meevaren of alleen reizen?” En zijn antwoord: “Alleen, ver verwijderd van je vader en je moeder.” En om het helemaal fraai te maken legt meneer Euripides mijn vader deze zin in de mond eens ik gezegd heb graag bij het te brengen offer aanwezig te willen zijn: “Jij zal het dichtst bij het wijwater staan.”
Men kan de stilte in het theater horen, nietwaar. Iedereen weet immers wat er mij te wachten staat. Als ik dan, bijna een kind nog, mijzelf aanbied en mijn vader wenend de scene verlaat, is het hek van de dam. Slim gedaan, meneer Euripides. Want medelijden bevangt de toeschouwer. Medelijden voor vader EN dochter! Dat is een knap staaltje van mannen—schrijverij. De dochter gebruiken om de misdaden van de oorlog goed te praten. Hier stelt meneer Euripides het onafwendbaar lot ten toon. Mijn vader, een rasechte schurk wordt verheven tot de uitvoerder van bevelen. Heilige bevelen. Innerlijke bevelen. Zou men niet één vrouw kunnen slachten om het vaderland te redden? Laat het dan zijn eigen dochter zijn zodat de vader zichtbaar lijdt en wij als toeschouwers hem troostend op de schouders kunnen kloppen. Gelukkig komt dan mijn moeder binnen. Met haar domme praatjes verstoort ze het mannentafereel. Ze wijt Agamemnon’s verdriet aan het uithuwelijken van zijn geliefde dochter. U kent dat wel: vaders die hun dochters mishandelen en dan in tranen baden als datzelfde kind voor het altaar staat. Hij probeert haar naar huis te sturen en gebruikt daarvoor al zijn mannenmacht. Maar ze weet van geen wijken. Zelfs als ze verneemt dat het feestmaal voor de vrouwen bij de schepen zal plaatshebben, een armoedige bedoening dus, is ze vastbesloten. Ze wil het feest meemaken, zeker nu ze vernomen heeft dat Achilles van goede huize is.
-muziek-
Meneer Euripides! Ik kan begrijpen dat boeken u liever dan vrouwen waren. Maar de waarheid heeft haar rechten. We kwamen aan. Mijn moeder wist onmiddellijk dat er iets fouts ging. Haar druk gedoe was nog niet zo dom. Vaak hebben vrouwen geen andere uitweg voor hun leed dan dagelijkse beslommeringen. Ze speelde het spel van aanstaande schoonmoeder tot ze dicht genoeg bij mijn vader was om hem recht in de ogen te kijken. Weinig mannen spelen zo goed toneel dat ze daaraan kunnen ontkomen. Hij begon te stotteren, had het nog over Achilles, excuseerde zich voor de spoedbestelling, mummelde dat de bruiloft best nog wat kon wachten, informeerde naar onze gezondheid, keuvelde over het weer en liep dan de tent uit.
Achilles, door allerlei geruchten nieuwsgierig gemaakt, botst bijna tegen hem op. Hij begroet ons vriendelijk. Een zachte macho. Stoer gedoe om een marsepeinen hart te camoufleren. Mijn moeder stelt mij voor als zijn toekomstige bruid. Hij glimlacht.
Meneer Euripides laat de man verontwaardigd doen eens hij vernomen heeft dat hij, als man, zo maar is uitgehuwelijkt. Hij begint bijna te razen en neemt het dan heel lankmoedig op voor mij. In feite speelde hij het spelletje mee omdat hij van Odysseus had gehoord dat hij als lokaas dienen moest. Ook laat meneer Euripides mijn moeder Achilles knieën omvatten alsof zij het was die dit slecht scenario had geschreven. Ach, meneer Euripides. Ik weet hoe leuk het is je woede naar papieren tegenstanders om te buigen. Heel hygiënisch voor je eigen geest, maar de toeschouwers krijgen een dwaze vrouw te zien die zich voor een halfzachte superman vernedert. En dan zegt het koor der vrouwen: “Moederschap is iets wonderbaars. Allen bedeelt het gelijk met een liefde zo machtig dat men voor zijn kinderen wil lijden.” Dat ontken ik niet, meneer Euripides, maar lijden is daarom nog niet de mannenspelletjes spelen. De werkelijkheid was heel anders:
“Ik kan haar redden.” zei die slimme Achilles. En hij keek me aan. Wij vroegen hem welk gevaar ons dan wel boven het hoofd hing. Hij legde het hele spelletje uit en herhaalde dan dan hij mij redden kon. Meneer Euripides laat hem meer dan honderd verzen in de mond nemen om zijn moed te bewijzen. Hij wil haar redden, met het zwaard, niet om haar daarna te trouwen want zo zegt de held: “Duizend meisjes willen mij als echtgenoot.” Maar hij komt voor mij op omdat hij notabene beledigd is! Agamemnon heeft niet eens zijn toelating gevraagd om zijn naam te gebruiken. En dat moet gewroken worden.
Horen jullie dat allemaal goed. Al eeuwen hebben jullie de overigens fraaie tekst van meneer Euripides bewierookt en niemand heeft het ooit voor de vrouwen opgenomen en die kakjanus op zijn plaats gezet.
Ten onrechte beschuldig ik meneer Euripides, want hij heeft Achilles ten voeten uit geschilderd. Hij laat hem zelfs verklaren dat hij later nog wel eens een grote god kan worden. Wij kennen zijn lot. Maar is letterkunde dan een plaats voor onkwetsbaarheid zoals de net genoemde held onkwetsbaar was? Of heeft ook meneer Euripides een kwetsbare hiel vrijgelaten omdat hij hoopte dat iemand zijn geschriften zou doorzien? Te veel eer voor deze mooie trukendoos. Want in feite zei Achilles dit: “Ik kan haar redden als ik haar als maîtresse mag hebben. Dan zorg ik voor een fraaie verdwijn-act zodat de soldaten hun amusement hadden en ook Kalchas zijn eer niet is gekrenkt. Want wind komt er toch. Dan hebben mijn kabinetsmedewerkers mij voorspeld. En al vertrouw ik hen niet meer dan een dwaze goochelaar, ik heb al genoeg politieke spelletjes gespeeld om de afloop niet zelf in de hand te houden.”
Mijn moeder schrok. Had ze tegen een wettelijk huwelijk geen bezwaar, het vooruitzicht van een weinig winstgevende relatie redde haar moraal. Ze begon te roepen en te schelden. Achilles kon de pot op! Nog liever zou ze mij, haar oogappel, overleveren aan de ambitieuze plannen van mijn vader.
Aan mij werd niets gevraagd. Nog voor het offeren was ik al offerdier. Zonder één steek was ik al neergestoken. Zonder één klap al doodgeslagen. Mijn broertje kwam binnen en vroeg of ik met hem wilde spelen. Ze spelen nu met mij, zei ik. En hij vroeg lachend welk spel dan wel. Diefje met verlos, zei ik hem. Hij vroeg of hij mee mocht spelen. Liever niet. Het is een ernstig spel. Degene die verliest wordt geslacht. Hij begon te lachen. Tot hij de tranen in de ogen van moeder zag.
Meneer Euripides. In jouw toneelstuk laat u nu de moeder klagen. Ze verwijt haar man alles wat een vrouw een man verwijten kan. Ikzelf doe er nog een schepje boven op en smeek mijn vader als een slaaf. Bang voor de dood heeft u mij gemaakt. Ik die sterven als een verlossing zag. Natuurlijk een vrouw heeft alleen maar haar sentimenten als reddingsboei. Een man kan zich op nobele daden beroepen, of op krijgersfaam. In werkelijkheid droogden beiden hun tranen, trokken ze zich terug en kwamen dan bijna opgewekt mij troosten. Achilles was toch een knappe man, zei vader. Misschien zou hij zich bedenken en mij werkelijk als bruid kiezen, en deed hij dat niet dan bleef ik toch nog vrij om zelf een wettig huwelijk te sluiten dat voor mijn inkomsten zou zorgen Dat was moeders taal. We hebben geen andere keuze, begon mijn vader weer. De Grieken wilden een offer. Of moest hij soms zijn carrière offeren voor een ideaal vaderbeeld? Wie politiek bedrijft, moet zich aan de omstandigheden kunnen aanpassen. En ik kon beter de maîtresse van een held zijn dan de wettige vrouw van een nulliteit. Mijn moeder zei dat liefde hier niet ter sprake kwam. Mijn aandeel was het nu om zonder morren het lot te dragen. Achilles kende een bekwame vuurwerkmaker die voor spektakel zou zorgen. Ik bleef ongedeerd, net als mijn vaders reputatie en het oorlogsdoel
Meneer Euripides, hier laat jij mij kiezen voor de offerdood. Jouw fraaie zin zou nog door menig dictator worden geciteerd: “In zekere zin past het trouwens niet dat ik te veel van het leven houd. Want dit leven dat jullie mij geschonken hebben is niet van mij alleen maar is gemeengoed van alle Grieken.” Einde citaat. Ik koos de dood, inderdaad. Maar niet uit vaderlandsliefde of ouder-eer. Ik zei:”Bespaar mij het vuurwerk. Als ik dan het offer ben, laat me dan ook helemaal het offer zijn. Ik wil dood. Want nog voor de ziener mij doorsteekt ben ik al door mijn ouders geofferd.
Pieter Aertsen. circa 1555-1560
Als kind offert men zijn persoonlijkheid voor melk en liefde. En is men aangepast en ingevuld begint men op zijn beurt zijn eigen kinderen op te offeren. Verbaas je daarom niet, vader, dat je soldaten een offer vragen. Ze weten dat ze op hun beurt een offer voor jouw ambities zijn.
Mijn besluit is geen wraak, noch minder een wanhoopsdaad. Ik wil sterven omdat een leven met deze ouders geen leven is. Mijn toekomst is al opgeofferd, waarom dan niet het lichaam laten volgen? Laat de Grieken geloven dat ik voor het vaderland mijn leven geef. Voor jullie kan mijn motief ouderliefde zijn.
Ze werden boos en jammerden. Heel erg overtuigend klonk het niet. Zoals de storm vlug gaat liggen na de eerste aanval, zo veranderden hun klachten in twijfels, en die gingen over in goedkope sentimenten waardoor tenslotte hun goedkeuring klonk voor mijn besluit.
Meneer Euripides. In uw stuk klinkt de heldhaftigheid van het offer boven het innerlijk verdriet. Men blijft waardig. Ik zeg zelfs: Voedt Orestes op tot een ware man. U zult u nu verdedigen dat u de inhoud van het begrip “ware man” openlaat. Maar ook hier zal stoer gedoe boven persoonlijkheid staan. De buik van de aarde barst open: de dode geofferde mannen kijken ons aan. Ze hebben geen boodschap meer aan een bloemenhulde. Elke siersteen is tevergeefs, meneer Euripides.
-muziek-
De bode komt het verhaal vertellen van mijn wonderlijke redding. Eerst worden mijn schouders gekromd onder nationalistische gevoelens, en sta ik op de dunne lijn die het leven scheidt van de dood dan grijpen de goden in en word ik gered. Ik weet het, meneer Euripides. Dat verlangt het publiek. Iemand die zijn leven voor de staat wil geven, mag niet verdwijnen. Zij moet bij de goden eeuwig verder leven zodat de jonge mannen voor wie zij haar leven veil had zonder schroom de dood kunnen ingaan. Het voorhang valt. Gesterkt voelen de krijgers hun wapens.
–muziek verder-
Toen ik buitenkwam was er van al dat feestgedoe niet veel te zien. Soldaten lopen samen. Een grote stilte. Mijn vader stelt zich rouwend op. Hij heeft gevoel voor pathetiek. Men hoort mijn moeder krijsen in haar tent. Ook haar hysterie dient de goede zaak. Zelfs mijn broertje heeft men in het wit gekleed. Hij kijkt wat nukkig omdat hij zijn speeltjes mist. Achilles schudt zijn krullen. Zoveel heldhaftigheid staat zijn stierenlust in de weg. Odysseus buigt het hoofd. Hij bekent zijn nederlaag. De anderen zijn geil op bloed en wachten. De goden blijken voor hun sadisme een dankbaar alibi. Als Kalchas het ritueel begint, laat ik mijn wit gewaad vallen. Naakt kijk ik de mannen aan. Niemand durft dichter komen. Heel langzaam dan het mes dat ik verborgen hield. Het mes van schitterend metaal, sierlijk van lemmet schuift traagjes in mijn buik. Niet de goden, noch de herinneringen vullen mijn laatste blik Ik zie soldaten braken, net voor het donker m’n ogen bereikt.
-wind is opgestoken over grote droge vlakte-
Wie in Aulis komt, hoort geen schallende klaroenen. Noch zal het koor der dapperen tegen de bergen weerklinken. Het geluid van de oorlog is het braken van bloed. Bloed dat uit de prachtige mannen gulpt: deze steriele poging van het offer om zichzelf te bevruchten. Meneer Euripides.
-wind overstemd door zeegolven op de kust.-
augustus 1987 met Dora van der Groen 7-10 september 1987 opgenomen. Radio-3 Dienst drama
I take my basket to the brazen market,
to the gathering place,
I ask you, how much beauty
can a person bear? It is
heavier than ugliness, even the burden
of emptiness is nothing beside it.
Crates of eggs, papaya, sacks of yellow lemons —
I am not a strong woman. It isn’t easy
to want so much, to walk
with such a heavy basket,
either bent reed, or willow.
Louise Glück, een Amerikaanse dichteres wier aangrijpende, diep persoonlijke werk, vaak gefilterd door thema’s uit de klassieke mythologie, religie en de natuur, haar vrijwel alle mogelijke onderscheidingen opleverde, waaronder de Pulitzer Prize, de National Book Award en, in 2020, de Nobelprijs voor de Literatuur, is vrijdag 13 oktober in haar huis in Cambridge, Massachusetts overleden. Ze werd 80.
The Wild Iris
At the end of my suffering
there was a door.
Hear me out: that which you call death
I remember.
Overhead, noises, branches of the pine shifting.
Then nothing. The weak sun
flickered over the dry surface.
It is terrible to survive
as consciousness
buried in the dark earth.
Then it was over: that which you fear, being
a soul and unable
to speak, ending abruptly, the stiff earth
bending a little. And what I took to be
birds darting in low shrubs.
You who do not remember
passage from the other world
I tell you I could speak again: whatever
returns from oblivion returns
to find a voice:
from the center of my life came
a great fountain, deep blue
shadows on azure seawater.
Pexels Maahid Photos
De wilde Iris
Aan het einde van mijn lijden
daar was een deur.
Hoor mij aan: dat wat jij dood noemt
Herinner ik mij.
Boven mij, geluiden, dennentakken verschuivend.
Dan niets. De zwakke zon
flikkerde over het droge oppervlak.
Het is verschrikkelijk om te overleven
als bewustzijn
begraven in de donkere aarde.
Toen was het voorbij: dat waar je bang voor bent, als
een ziel en niet in staat
om te spreken, eindigde abrupt, de stijve aarde
een beetje buigend. En wat ik dacht dat het
vogels waren die in lage struiken dartelden.
Jij die je de overgang
naar de andere wereld niet herinnert
vertel ik dat ik weer kon spreken: wat er ook
terugkeert uit de vergetelheid keert terug
om een stem te vinden:
vanuit het centrum van mijn leven kwam
een grote fontein, diep blauwe
schaduwen op azuren zeewater.
(vertaling Gmt)
fragment Pexel photo Jay Antol
Glück could not have written her poems had Emily Dickinson never existed (she confessed in her Nobel acceptance speech to having devoured Dickinson’s poetry in her teens). But unlike Dickinson, Gluck’s approach is non-ecstatic: she is more undeceived than exalted, not an obvious believer in the sublime. And she is a poet not of dashes but of full stops: she comes repeatedly to a halt to consider. From the beginning, she has been concerned with endings, declaring recently in Faithful and Virtuous Night (2014):
It has come to seem
there is no perfect ending.
Indeed, there are infinite endings.
Or perhaps, once one begins,
there are only endings.
Ze schrijft over naweeën (zoals, tot op zekere hoogte, alle dichters doen), maar herleeft haar kindertijd, haar relatie met haar moeder, de dood van haar zus en ouders, het einde van haar huwelijk en ouderdom met sombere en onthullende precisie. Haar gedichten bevatten vaak een zweem van gevaar, de mogelijkheid van vernietiging. The Fire (1975) is een prachtige voorstelling, verankerd in pijn, waarin ze “van dennen- en appelhout” een mini-begrafenisbrandstapel bouwt om de dood van een relatie aan te geven.
The Fire
Had you died when we were together
I would have wanted nothing of you.
Now I think of you as dead, it is better.
Often, in the cool early evenings of the spring
when, with the first leaves,
all that is deadly enters the world,
I build a fire for us of pine and apple wood;
repeatedly
the flames flare and diminish
as the night comes on in which
we see one another so clearly—
And in the days we are contented
as formerly
in the long grass,
in the woods’ green doors and shadows.
And you never say
Leave me
since the dead do not like being alone.
Foto door Pixabay
De brand
Was je gestorven toen we samen waren
had ik niets van je gewild.
Nu ik je als dood zie, is dat beter.
Vaak, in de koele vroege avonden van de lente
wanneer, met de eerste bladeren,
al het dodelijke de wereld binnenkomt,
maak ik voor ons een vuur van dennen- en appelhout;
herhaaldelijk
laaien de vlammen op en nemen af
als de nacht komt waarin
we elkaar zo duidelijk zien-
En in de dagen zijn we tevreden
zoals vroeger
in het lange gras,
in de groene deuren en schaduwen van het bos.
En je zegt nooit
Verlaat me
omdat de doden niet graag alleen zijn
Mirror Image
Tonight I saw myself in the dark window as
the image of my father, whose life
was spent like this,
thinking of death, to the exclusion
of other sensual matters,
so in the end that life
was easy to give up, since
it contained nothing: even
my mother’s voice couldn’t make him
change or turn back
as he believed
that once you can’t love another human being
you have no place in the world.
Spiegelbeeld
Vannacht zag ik mezelf in het donkere raam als
het beeld van mijn vader, wiens leven
op deze manier werd doorgebracht,
denkend aan de dood, met uitsluiting
van andere sensuele zaken,
zodat het leven uiteindelijk
gemakkelijk op te geven was, omdat
het niets bevatte: zelfs
de stem van mijn moeder kon hem niet
veranderen of terugdraaien
omdat hij geloofde
dat als je eenmaal niet van een ander mens kunt houden
je geen plaats hebt in de wereld.
(Poems 1962-2020 by Louise Glück is published by Penguin (£30)
Album Photo Aaron Smith For My Father Apple Music
Here Are My Black Clothes
I think now it is better to love no one
than to love you. Here are my back clothes,
the tired nightgowns and robes fraying
in many places. Why should they hang useless
as though I were going naked? You liked me well enough
in black; I make you a gift of these objects.
You will want to touch them with your mouth, run
your fingers through the thin
tender underthings and I
will not need them in my new life.
Hier zijn mijn zwarte kleren
Ik denk dat het nu beter is van niemand te houden
dan van jou te houden. Hier zijn mijn zwarte kleren,
de vermoeide nachtjaponnen en jurken die rafelen
op vele plaatsen. Waarom zouden ze nutteloos hangen
alsof ik naakt zou gaan? Je vond me goed genoeg
in het zwart; ik doe je deze voorwerpen cadeau.
Je zult ze met je mond willen aanraken, loop met
vingers door het dunne
tedere ondergoed en ik
zal ze niet nodig hebben in mijn nieuwe leven.
“I assume that my struggles and joys are not unique,” said Louise Glück, who received the Nobel Prize in Literature. “I’m not interested in making the spotlight fall on myself and my particular life, but instead on the struggles and joys of humans, who are born and then forced to exit.”Credit…Katherine Wolkoff. The New York Times
I’ve written about death since I could write. Literally when I was 10, I was writing about death. Yeah, well, I was a lively girl. Aging is more complicated. It isn’t simply the fact that you’re drawn closer to your death, it’s that faculties that you counted on — physical grace and strength and mental agility — these things are being compromised or threatened. It’s been very interesting to think about and write about.
Everybody who writes draws sustenance and fuel from earliest memories, and the things that changed you or touched you or thrilled you in your childhood. I was read the Greek myths by my visionary parents, and when I could read on my own, I continued to read them. The figures of the gods and heroes were more vivid to me than the other little children on the block in Long Island. It wasn’t as though I was drawing on something acquired late in life to give my work some kind of varnish of learning. These were my bedtime stories. And certain stories particularly resonated with me, especially Persephone, and I’ve been writing about her on and off for 50 years. And I think I was as much caught up in a struggle with my mother, as ambitious girls often are. I think that particular myth gave a new aspect to those struggles. I don’t mean it was useful in my daily life. When I wrote, instead of complaining about my mother, I could complain about Demeter.
Pinax of Persephone and Hades from Locri. Reggio Calabria, National Museum of Magna Graecia.
In augustus 2021 hebben we al eens gedichten van Louise Glück voorgesteld. Ze zijn een mooie aanvulling. Bezoek dus:
October (III)
Snow had fallen. I remember
music from an open window.
Come to me, said the world.
This is not to say
it spoke in exact sentences
but that I perceived beauty in this manner.
Sunrise. A film of moisture
on each living thing. Pools of cold light
formed in the gutters.
I stood
at the doorway,
ridiculous as it now seems.
What others found in art,
I found in nature. What others found
in human love, I found in nature.
Very simple. But there was no voice there.
Winter was over. In the thawed dirt,
bits of green were showing.
Come to me, said the world. I was standing
in my wool coat at a kind of bright portal —
I can finally say
long ago; it gives me considerable pleasure. Beauty
the healer, the teacher —
death cannot harm me
more than you have harmed me,
my beloved life.
Wil je graag aansluiten bij onze eerste aflevering? Dat kan. Klik hier onder om de eerste aflevering nog even door te nemen voor je aan de tweede begint.
Stel je voor dat ze bestaan, dat is ongeveer de teneur van het geloof in kabouters. In Nederland was er in de zestig-zeventiger jaren een politieke verzameling met die naam; kinderen kun je blijkbaar stilhouden met allerlei vertellingen daaromtrent, terwijl het in werkelijkheid wel eens nare mannetjes (vrouwtjes) zouden zijn. Het feit dat ze miniatuurtjes van de alledaagse mens zijn maakt hen tegelijkertijd aantrekkelijk en roept wantrouwen op. Wij in het klein? Waarom vergroten we dan vooral onze eigen lastige kanten in een vertederende verkleining?
Vroeger liet de boer een pan spek op het veld, naast paard en ploeg. ’s Morgens was de pan leeg en het veld geploegd. Menselijk al te menselijk? (tenzij je in paarden gelooft die het voor een pan spek doen natuurlijk.) In sprookjes doen ze hand- en spandiensten, maar ze schrikken ook niet terug voor allerlei plagerijen. Als ‘aardmannetjes’ staan ze dicht bij de natuur, maar gezien onze bestemming in dezelfde materie te vinden is en zij makkelijk twee-driehonderd jaar zouden worden, ligt onze verbinding eerder bij tegelijkertijd warm- en koud blazen dan in een broederlijke hartelijkheid. Of is de kabouter er vooral om in hem te geloven, schreef Paul Biegel. Het meisje Madelief in het verhaal ‘Het wolkenschip’ zegt het nog eens glashelder: ‘Echte toverdingen gebeuren alleen maar als niemand het ziet. Daarom gelooft niemand dat ze bestaan.’
“Misschien is hij de tegenpool van alles wat je met je verstand kunt beredeneren, van wat je leert op school, waar de schrijver evenmin een gelukkig mens geweest is.” (Bregje Boonstra over Paul Biegel)
Nisse (gnome)’. Un gnome, tel que je l’ai vu dans mon jardin. Il m’a laissé quelques secondes pour le dessiner (vous me croyez ?).
Godfried Bomans schreef een prachtig verhaal over de dood van de sprookjesverteller. Diep treurig realiseert deze zich op zijn sterfbed dat de kruidenier toch gelijk had met zijn bewering dat kabouters niet bestaan. Wanneer de Dood hem aan Gods voeten legt, vraagt God wat de laatste gedachte van de sprookjesverteller was. De Dood antwoordt verlegen dat de man zo graag één keer een kabouter had willen zien. Waarop Bomans aldus eindigt: ‘God glimlachte. Dat is een zeer goede gedachte, zeide hij, laat hem derhalve binnen.’ (ibidem)
John Bauer – Illustration to Alfred Smedberg’s The trolls and the gnome boy in the childrens’ stories collection Among pixies and trolls, 1909
Kabouters worden vaak verward met dwergen. Toch hebben ze veel minder met elkaar te maken dan men op grond van hun lengte zou vermoeden. Dwergen zijn nagenoeg universeel en staan in de mythologie als tegenstelling voor iets groots. Daarmee passen ze in de polariteit van het menselijk denken: wij tegenover de anderen, het grote tegenover het kleine. De kabouter in verhalen is eerder een stijlfiguur van bijgeloof dan een uiting van werkelijkheidsbegrip of waarheidsopvatting. Het is opvallend dat de kabouter juist in Noord-West Europa wortel heeft geschoten in de volksverhalen. In dat continent vond namelijk ook het protestantisme voedingsbodem. Hierin werd serieus nagedacht over de opvatting dat de mens werd geschapen naar het evenbeeld van God. Als de mens eruit ziet als God, dan kunnen ‘de anderen’ alleen maar klein zijn en steeds kleiner worden. Sommigen beweren dat de kabouter dan wel eens het spiegelbeeld van onze eigen hoogmoed zou kunnen zijn. (Sandra van Bruinisse. febr. 2002)
Beeld van kabouter in Wroclaw, Polen
En dan vermeld ik ook graag “Gun iedere kabouter zijn eigen muts”, levenslessen waarvan je niet wist dat je ze nodig had. Auteur: Aaf Brandt Corstius, Meulenhoff
Wil je iets over 'de Kabouterbeweging' weten of alles over het begrip 'kabouter', dan kun je hier terecht
In een volgende aflevering gaan we verder met het verhaal; weten we tenminste al een klein beetje over de achtergronden van deze wonderlijke wezens. Maar…
