Cosmè Tura (Cosimo di Domenico di Bonaventura) Italian
1470s
De sympathieke zanger Will Tura heeft in de kunstgeschiedenis een hier te lande niet zo bekende Italiaanse naamgenoot: Cosmè Tura, (Cosimo di Domenico di Bonaventura) eertijds schilder aan het hof bij de hertogen van Ferrara. Dit rondel behoort bij een serie van drie die het vroege leven van Christus voorstellen.
An artist of incomparable fantasy and expressive power, Tura was court painter to the dukes of Ferrara. This scene depicts a weary Holy Family fleeing to Egypt after receiving a warning that King Herod was seeking to kill the infant Jesus. This roundel belongs to a series of three showing the early life of Christ. The series may come from the base (predella) of an altarpiece, possibly Tura’s impressive Roverella Altarpiece, the central panel of which is in the National Gallery, London. The nervous, calligraphic line and mystical-seeming landscape are typical of the artist. (The Met)
Iconische afbeeldingen van het Christuskind met zijn moeder zijn heel gebruikelijk in de Italiaanse kunst, maar andere scènes uit Jezus’ kindertijd zijn aanzienlijk zeldzamer. Een klein paneel van Cosimo Tura verbeeldt de Vlucht naar Egypte, toen Jozef, Maria en het kindje Jezus in veiligheid vluchtten voor Herodes’ massamoord op jonge kinderen dankzij de waarschuwing van een engel. De vreemde houding van het slapende kind, met zijn hand in zijn zij en zijn benen strak gekruist, loopt vooruit op het einde van zijn aardse leven en de toestand van zijn lichaam na de kruisiging. (Sorabella Jean. “The Birth and infancy of Christ in Italian Painting.”)
Hetzelfde kind, bijna in dezelfde houding. Dezelfde moeder. Het werk vertegenwoordigt een traditionele iconografie, die van het Vesperbild, enigszins herzien, waarbij de dimensie van pijn wordt gesublimeerd. Maria zit op de rand van het gewelf, in het midden van de compositie, en houdt het lichaam van haar dode zoon vast; de Calvarieberg bevindt zich op de achtergrond. De picturale kwaliteit is zeer hoog, op sommige punten is de onderliggende tekening zichtbaar die direct op de gipslaag is gemaakt, en er is een verstandig gebruik van lakken en olieglazuur te bewonderen. Het werk is rijk aan symbolen en betekenissen, waarvan de meest merkwaardige zich links van de kijker bevindt: in de hoek, bij een ruïneuze kleurval, zie je een aap op de top van een boom die herinnert aan de inferieure aard van de mens in vergelijking met het goddelijke. (hier verborgen) Stilistisch is het dus volledig in lijn met de Ferrarese schilderkunst van de late vijftiende eeuw, tussen Scandinavische invloeden en de interpretatie van de nieuwigheden die Andrea Mantegna in het nabijgelegen Padua initieerde.
Je hoort het verdriet van de engelen, hun geschilderd verdriet is van een intensiteit die al de de zintuigen inschakelt. Kijk naar de weg gedraaide rechterhand, de totale machteloosheid. Helemaal rechts de vrouwen die onder het kruis stonden. Maar ik kan je ook mee naar de tuin nemen.
Deze jonge vrouw, een madonna, haar handen niet gevouwen, maar de uiterste vingers vormen bijna een beschermend dakje boven het slapende kindje. (kijk naar zijn voetjes), rustend met het hoofdje op zijn linkerhandje. De intensiteit van de donkere mantel, het donkergroen kinderkleedje en het zichtbare deel van het felle rode kleed laten je de gesloten ogen van moeder en kindje begrijpen. Hemelse rust.
Kalliope (Grieks: Καλλιόπη) is een dochter van Zeus, en een van de negen muzen uit de Griekse mythologie. Haar naam betekent 'met de mooie stem', en ze was de muze van het heroïsch epos (heldendicht), de filosofie en de retoriek. Haar attributen zijn de schrijftafel en schrijfstift, alsmede de perkamentrol en de bazuin. Soms kan dit ook veranderd worden in een krans van goud of laurier. Kalliope had twee zonen, Linos en Orpheus. Ze komt onder andere voor in de aanhef van Vergilius' Aeneis. (Wikipedia)
Dit is duidelijk een dame die in de hemelse als in de aardse gewesten thuis hoort. Haar linkerhand bevallig maar stevig op de knie waar de binnenkant van haar mantel mooi contrasteert met de zachte tinten van haar kleed. Een schittering van goud en verfijnde edelstenen met gesneden decoratie decoreren haar marmeren troon. Ze kijkt dromerig weg van ons terwijl ze bevallig een tak kersen in haar hand houdt. Maar…Is er meer aan de hand? Waren in tijden van de beginnende Renaissance ‘de Muzen’ zo onschuldig inspiratief als ze werden voorgesteld? Kijk en luister naar deze boeiende video ‘Why were the Muses considered to be dangerous?
Misschien was ‘een veilige verbeelding’ meer bij heiligen dan bij muzen thuis? Je kon de afbeelding van een rechtschapen man, vrouw in iedere publieke ruimte thuis tonen terwijl muzen en godinnen wellicht eerder in de privésfeer van een studeerkamer hoorden?
Hij die de reiziger veilig over de diepe rivier brengt. Sint Christoffel. Hij bood zijn diensten aan om mensen over de rivier te dragen.
Op zekere dag moest hij een klein kind de rivier over tillen. Terwijl hij daarmee bezig was werd het kind echter zwaarder en zwaarder, totdat Reprobus bijna bezweek en tot zijn schouders in het water stond. Toen openbaarde het kind zich als Christus en doopte Reprobus in de rivier. Zijn doopnaam werd Christoffel, Christusdrager. Jezus liet Christoffels staf groen uitlopen en zond hem weg om het evangelie te prediken. Ook in deze legende wordt hij uiteindelijk gemarteld en onthoofd. Dit is in het Westen het bekendste verhaal. (wikipedia)
Dit mooie schilderij kun je in het Thyssen-Bornemisza Museum gaan bekijken. (Spanje)
Het schilderij toont Johannes de Evangelist op het eiland Patmos, waar hij de Apocalyps schreef. De heilige is te herkennen aan zijn adelaar, die met uitgestrekte vleugels op zijn arm rust, en aan het boek dat hij vasthoudt. Hij denkt na of rust uit in plaats van te lezen, leunend tegen een kale rots. De scène speelt zich af in een desolaat landschap van scherpe rotsen die oprijzen uit een verlaten vlakte. (Hij was door de Romeinse keizer naar het onherbergzame eiland verbannen!)
De stijl is kenmerkend voor de Ferrarese schilderkunst, die werd beïnvloed door Mantegna en Piero della Francesca. De invloed van Mantegna stimuleerde Tura’s soberheid, waardoor een strenge en hoekige stijl ontstond met harde metalen contouren en een briljant oppervlak, typische kenmerken van de Ferrarese school. (Web Gallery of Art)
Terpsichore (Grieks: Τερψιχόρη) is een van de negen muzen uit de Griekse mythologie. Haar naam betekent 'Zij die graag danst', en ze is de muze van de dans en de lyrische poëzie, en de beschermvrouwe van het koor. Haar attribuut is de lier.
Verbonden door dunne sluiers waaruit Terpsichore enkele verfrissende druppels op het hoofd van de eerste kleine danser laat vallen. De tweede loert naar ons. De derde kijkt ons aan en houdt de wijsvinger van de Muze vast. Terpsichore is een geduldige jonge vrouw. Mooie combinatie van haar feestelijke kledij en de naakte dansertjes. Het is lente. Tijd voor muziek, en…liefde!
Hier was je in het Palazo Schifanoia (“schifare la noia: ontsnappen aan de verveling!) van de Este familie, heersers in Ferrara, waar hij met schilder Francesco del Cossa, zijn vroegere leerling, een maanden-cyclus op de muren achterliet, een pracht van allegorische afbeeldingen, waarin de twaalf maanden van het jaar het decor zijn. (gedeeltelijk hersteld in de 20ste eeuw.) Kijk naar een gedeelte van de allegorie van april waar de drie gratiën op bezoek zijn.
Ongelukkig met het feit dat hij per vierkante meter werd betaald voor zijn werk voor hertog Borso en klagend dat hij hetzelfde kreeg als de “slechtste schilder van Ferrara”, verliet Cossa Ferrara in 1470 voor Bologna.
De Madonna van de dierenriem (Italiaans – Madonna dello Zodiaco) is een ca. 1459-1463 tempera op paneel schilderij van Cosmè Tura, genoemd naar de deels verdwenen gouden omtrek van een dierenriem achter de Madonna, een toespeling op de rol van Christus als “chronocrator” (heer van de kosmische tijd). Het bevindt zich nu in de Gallerie dell’Accademia in Venetië.
Behind Mary, who looks at her sleeping son with a sweet expression, we see one zodiac outlined in gold (partly lost), which alludes to Christ's role as "chronicler", that is, lord of cosmic Time. The signs of Aquarius and Pisces are particularly recognizable, while others have been lost. Mary wears a blue cloak, a red robe and a white veil on her head, embossed with metallic folds as typical of the artist's style. Everything is illustrated with a precise graphic sign and with "enameled" effect colors.
Gedurende de veertiende eeuw volgde in Europa de bedreigingen elkaar op: rampzalige oogsten, oorlogen en de pest zorgden voor lange zwarte perioden, de laatste stuiptrekkingen van de middeleeuwen. Ondanks deze tegenslagen liet Europa zich niet uit het veld slaan en wist mede dankzij de eerder opgezette handelsroutes de welvaart te herstellen. Vooral het geëmancipeerde Italië bloeide op wat ook van invloed was op de culturele interesse. Hierdoor ontstond er een nieuw wereldbeeld waarin de mens en niet langer God centraal stond. Kunstenaars vonden dat ze de geest van de klassieke oudheid vertegenwoordigden en deze een nieuw leven in moesten blazen. Met dit gedachtegoed ontstond er een herbeleving van alle kunsten en wetenschappen die in de Oudheid gebloeid hadden. Hier komt de naam wedergeboorte, renaissance, vandaan.
Quel che subiace a' ben dell'intelletto
tanto mensi subiace alla fortuna.
Et lui non e subieto
al ben o'l mal dove virtu s'aduna
non cielo non stelle o luna
non a forza o poter sopra colui
che vince se per superare altrui
The one who has gained a good intellect
is the one who gains good fortune
And he is not subject
to good or ill where virtue is concerned.
Not heaven nor stars nor moon
has power over him
who, while winning, overcomes himself.
Happy times, misery and unhappiness
for the wise one is undisturbed...
Lees ook: