BRIEVEN AAN CECILIA (2)

Plotinos.jpg


Vandaag wil ik je in contact brengen met Plotinus omdat zijn ideeënwereld onmiskenbaar in mijn geschriften met de naam ‘Spiritus’ aanwezig is en zelfs aanwezig blijkt in het boek van Roth Gerhard ‘Wie das Gehirn die Seele macht’ (2014) maar dat is dan weer enkele stappen verder.

Op zoek naar ‘de geest’ al dan niet ‘sanctus’ kwam ik terecht bij de wijsgeer Plotinus (205-270) die in Alexandrië had gestudeerd en zich later aansloot bij een expeditie van het Romeinse leger om op die manier India te bereiken om daar verder te studeren.  De expeditie leed helaas schipbreuk en zo kwam hij in Antiochië terecht. Later stichtte hij in Rome een prestigieuze filosofenschool maar veel over zijn persoon kom je niet te weten want hij was een erg terughoudend man die nooit over zichzelf sprak en zelfs nooit zijn verjaardag vierde.
Plotinus vond het Christendom maar niks, een zeer afkeuringswaardig geloof schrijft Karen Armstrong uit wiens boek ‘Een geschiedenis van God’ ik deze bio put.
Toch blijkt zijn invloed op de drie monotheïstische godsdiensten erg groot te zijn.
Men heeft Plotinus wel eens gekenschetst als een waterscheiding:  hij had de hoofdstromen van zo’n achthonderd jaar Griekse speculatie in zich opgenomen en ze vervolgens in een vorm gegoten die zelfs sleutelfiguren van onze eeuw, zoals T.S. Eliot en Henri Bergson heeft beïnvloed.’ (ibidem p 122-123)

Giorgione - Three Ages of Man.jpg


Natuurlijk was Plato de bron en een beter inzicht in je eigen persoon een einddoel. Hij had geen wetenschappelijke bedoelingen om bv. het universum te verklaren, integendeel hij spoorde zijn volgelingen aan om niet in de buitenwereldse werkelijkheid een verklaring te zoeken, maar juist om de blik naar binnen te richten en hun onderzoek te beginnen in de diepte van hun eigen psyche.

‘De mens is zich ervan bewust dat er iets mis is met zijn bestaan; hij leeft in onmin met zichzelf en de anderen, heeft het contact met zijn innerlijk verloren en is gedesoriënteerd.’
Conflicten genoeg in ons leven.  De enkelvoudigheid ontbreekt. Toch proberen we voortdurend de veelheid van verschijningsvormen met elkaar te verbinden en er een geordend samenhangend geheel van te maken. Dat streven naar eenwording is fundamenteel voor de manier waarop onze geest werkt en het kan niet anders zei Plotinus, of eenwording moest de afspiegeling zijn van de wezenheid van de dingen in het algemeen. Wil de ziel de onderliggende waarheid van de werkelijkheid vinden dan moet ze, zoals Plato had geadviseerd, zichzelf opnieuw vormen, een periode van zuivering (katharsis) doormaken en zich aan schouwing(theoria) overgeven.

800px-Toft-spirit-of-contemplation-statue-vbig.jpg


‘Om in het hart van de werkelijkheid te kunnen schouwen moet ze verder kijken dan de kosmos, verder dan de zintuigelijke wereld en zelfs verder dan de beperkingen van het verstand. Dat zal echter geen opgang naar een werkelijkheid buiten onszelf worden, maar een afdaling naar de diepten van de geest.  Het is bij wijze van spreken een klim naar binnen.’ (ibidem 123)
Plotinus noemt de oer-eenheid ‘het Ene’ waaruit alle dingen als uit een krachtbron voortkomen. Maar ‘het Ene’ is de enkelvoudigheid zelf dus kun je er niets over zeggen, we zijn niet in staat om het met mensenwoorden te beschrijven. Het dichtst bij de waarheid zou je volgens Plotinus komen met de term ‘Stilzwijgen’.
Maar hiermee kun de hele waarheid van het Ene niet bedekken, schreef hij. ‘Aangezien we immers in staat zijn, ‘iets’ van het goddelijke te weten. Dat Ene moet dus uit zijn ekelvoudigheid zijn getreden, heeft zich begrijpelijk gemaakt voor onvolmaakte wezens zoals wij.
Deze goddelijke transcendentie kan een ‘extase’ in de ware zin van het woord worden genoemd want ze is een ‘uittreding buiten zichzelf’, een vorm van pure edelmoedigheid.

Dat idee grijpt terug op de oude mythe van de emanatie, namelijk dat al het zijnde een uitstraling van die zuivere enkelvoudige Oorsprong was.
Een van Plotinus’ favoriete paralellen was de vergelijking van het Ene met het middelpunt van een cirkel, dat de mogelijkheid draagt  er alle toekomstige cirkels van af te leiden.  Denk aan het rimpeleffect wanneer je een steen in het water gooit.
Net als in de gnostische mythen werd een zijnde zwakker naarmate het verder van zijn bron in het Ene was verwijderd.
Plotinus beschouwde de eerste twee emanaties die van het Ene uitstraalde als goddelijk, aangezien die ons in staat stelden het leven van God te kennen en eraan deel te hebben.  ‘Samen met het Ene vormden ze een goddelijke triade die in sommige opzichten dicht bij de definitieve christelijke oplossing van de Drieëenheid kwam.’
Dat ‘kennen’ was intuïtief en direct, geen moeizaam onderzoek via logische denkprocessen verkregen, op vrijwel dezelfde manier waarop onze zintuigen de voorwerpen die ze waarnemen indrinken.

Cardigan Kate - flickr.jpg


De Ziel (psuchè) die op dezelfde manier uit de Geest emaneert als de Geest uit het Ene, staat een stukje verder van de volmaaktheid af, en op dat vlak kan kennis alleen maar discursief worden verkregen en ontbreekt er absolute enklvoudigheid en samenhang aan.  De Ziel correspondeert met de werkelijkheid die we kennen; alles wat er verder nog aan fysieke en geestelijke existentie rest, zijn emanaties van de Ziel; zij geeft onze wereld enkelvoudigheid en coherentie.
Op te merken is dat Plotinus zich de drieëenheid, bestaande uit het Ene, de Geest en de Ziel, niet voorstelde als een god ‘ergens daarginds’. Het goddelijke omvatte het hele bestaan.  God was alles in alles en de lage zijnden bestonden slechts voor zover ze deel hadden aan het absolute zijn van het Ene.

De uitvloeing van emanaties werd een halt toegeroepen door een corresponderende tegenbeweging terug naar het Ene. Dat is een verlangen dat diep in ons leeft: onze afkeer van conflicten en veelvormigheid drijft ons naar eenwording met het Ene.
Ook hier is geen sprake van een opgang naar een externe werkelijkheid, maar een innerlijke afdaling naar de diepten van de geest.

Dat Ene is absoluut onpersoonlijk.  Het heeft geen geslacht en is zich totaal niet van ons bewust. Maar tegelijkertijd is ‘Geest’ (nous) grammaticaal mannelijk en ‘Ziel’ (psuchè) vrouwelijk, wat zou kunnen wijzen op een verlangen van Plotinus om de oude heidense opvatting van seksueel evenwicht en harmonie intact te houden.
In tegenstelling tot de Bijbelse God komt het Ene niet naar ons toe om ons te ontmoeten en naar huis te leiden.  Het verlangt niet naar ons, houdt niet van ons, openbaart zich niet aan ons.  Het heeft geen weet van wat buiten zichzelf is.  Toch werd de menselijke ziel nu en dan overweldigd door een extatisch begrijpen van het Ene. 

In deze wereld begon het Christendom een plaats te zoeken.

Intussentijd hoop ik dat jij ook weer je plaats in Berlijn hebt gevonden. 

 

Bella von Einsiedel - flickr.jpg

 

BRIEVEN AAN CECILIA (1)

 

IMG_7130.jpg

 

Lieve Cecilia,

Een jaar lang staan ze aan de deur.  De personages. In de eerste ontwerpen van ‘Spiritus’ bewogen ze zich nog ongemakkelijk. Je hoort ze wel praten, maar kunnen ze ook kreunen, of een zin beginnen die blijft hangen in de onzekerheid van het moment?  
Hebben we nu duidelijk met soixante huitards te maken, in de negentiende eeuw waren het bijvoorbeeld de quarante huitards (1848) die (tevergeefs) aan de deuren rammelden.

Er is de ‘Geest’ (spiritus) die in de gedaante van een duif carièrre heeft gemaakt.  Hij (erg genoeg is hij mannelijk in het Nederlands) overspant het verhaal van de generaties. Tegelijkertijd het voorwerp van zweverige en kleverige ideologieën is hij de exponent van wat ons zou inspireren. De adem. Maar ook aanwezig in het woord ‘luchtig’, een idee dat ik in deze vroege zomermorgen wilde onderzoeken. Het ‘luchtige’. ‘A la légère’, niet frivool maar ‘le coeur léger’.
Het gaat dan om het niet compacte, er kan nog lucht in het gebak, een idee, kledij. De kunst van het luchtige hart is niet te vinden in een gebrek aan ernst maar aan extra plaats voor adem. (aeré)
Figuurlijk: traiter quelque chose par-dessus la jambe, survoler quelque chose.

Aero_Woods.jpg

Dat ‘er overheen vliegen’ beschouwen wij te vlug als het blind zijn voor de belangrijke elementen waar het door het ‘luchtige’ perspectief ook voor een dynamiek zorgt die net zoals de vlucht van een duif de essentie herleid tot het vinden van een weg naar huis zonder in de details van de onderliggende wereld te verdwalen. Een luchtigheid in de echte betekenis van het woord: gevuld met lucht. Dat is de adem, maar ook de afstand van het ‘opgeblazene’, of dat van (pseudo)-wetenschappelijke of van twieterige aard is laten we in het midden.

Mysteries hebben met diepte te doen: Alice valt door de diepte in Wonderland, (de hoogte is haar vertrekpunt, niet het doel), tenzij deze de weg, de route verduidelijkt of zoals mijn spreekwoordelijke grootmoeder zei: ge moet alles van op een zekere hoogte bekijken. De duik in de diepte om thuis te komen is er het eindpunt van. Wij proberen te veel ‘hoogte’ te bereiken als eindpunt, terwijl de essentie om diepte schreeuwt vanuit het wezen dat we (maar) zijn.

De Geest is dus ge-aard. Vanuit de geaardheid waait hij waar hij wil. Hij ontkent het ‘wezen’ niet dat de basis is voor het wezenlijke. Nu hebben wij een superman-beeld geprojecteerd, een moraliteit vanuit de hoogste regionen daar waar het wezen van ieder levende aanwezigheid vanuit de wortels groeit en uitwaaiert. Het wezen van het kapitalisme, maar ook van het communisme (ieder -isme dus) spiegelt zich alleen maar aan de wereld maar projecteert die spiegelingen als bereikbare werkelijkheden. De algemeenheid van elke boven-menselijke moraal of ideologie vergt offers waarin de menselijkheid net ten onder gaat.  De geschiedenis barst letterlijk van de bewijzen.

ME0000058648_3.JPG

De vurige tongen die mensen in alle talen laten spreken komen uit de spreker, niet van boven.  De mens vindt de moed om de gordijnen open te trekken, hij ervaart een evenwicht tussen de beperking en de mogelijke verdieping van zijn geaardheid in een verbinding of verbindingen met  andere ge-aarden. Dat daarbij de luchtigheid de voeten op de grond kan houden hoeft niet verder bewezen te worden.

Ik heb een gietijzeren duif in mijn collectie.  Geen groot kunstwerk maar aardig als behoeder van losliggend papier bij de kunstmatige wind van een ventilator. Ze steunt op haar staart. Lief hé. De gevleugelde geest die zou omvallen zonder staartveren. Toch hebben we samen kleine reizen gemaakt in de diepten van de verbeelding.
De spiritus met de zwaarte van metaal verbeeld wiekt vaak hoog boven dit huis.  Ik zit zelfs op zijn rug. Mijn creator spiritus. In enkele seconden zijn we in Berlijn.

 

PB200007.jpg

 

UITGELICHT (14) IF EQUAL AFFECTION CANNOT BE

imp-closing-image-auden-1917-question-mark-large.jpg

‘But whenever society breaks up into classes, sects, townspeople and peasants, rich and poor, literature suffers. There is writing for the gentle and writing for the simple, for the highbrown and the lowbrow; the latter gets cruder and coarser, the former more and more refined.  And so, today, writing gets shut up in a circle of clever people writing about themselves for themselves, or ekes out an underworld existence, cheap and nasty.  Talent does not die out, but it can’t make itself understood.  Since the underlying reason for writing is to bridge the gull between one person and another, as the sense of loneliness increases, more and more books are written  by more and more people, most of them with little or no talent.  Forests are cut down, rivers of ink absorbed, but the lust tot write is still unsatisfied.  What is going to happen?  If it were only a question of writing it wouldn’t matter; but it is an index of our health.  It’s not only books, but our lives, that are to pot.’

Wystan Hughes Auden, An Outline for Boys and Girls and their parents (ed. by Naomi Mitchison; London, 1932)

De kleine Auden (kleinste van de drie) op vakantie in Rhayader, Wales, tijdens de Grote Oorlog.

ErikaMannAndWHAuden.jpg

Met Erika Mann.  Hij huwde met haar om haar een Engels paspoort te bezorgen.

Quotation-W-H-Auden-love-affection-Meetville-Quotes-88207.jpg