Plotinos.jpg


Vandaag wil ik je in contact brengen met Plotinus omdat zijn ideeënwereld onmiskenbaar in mijn geschriften met de naam ‘Spiritus’ aanwezig is en zelfs aanwezig blijkt in het boek van Roth Gerhard ‘Wie das Gehirn die Seele macht’ (2014) maar dat is dan weer enkele stappen verder.

Op zoek naar ‘de geest’ al dan niet ‘sanctus’ kwam ik terecht bij de wijsgeer Plotinus (205-270) die in Alexandrië had gestudeerd en zich later aansloot bij een expeditie van het Romeinse leger om op die manier India te bereiken om daar verder te studeren.  De expeditie leed helaas schipbreuk en zo kwam hij in Antiochië terecht. Later stichtte hij in Rome een prestigieuze filosofenschool maar veel over zijn persoon kom je niet te weten want hij was een erg terughoudend man die nooit over zichzelf sprak en zelfs nooit zijn verjaardag vierde.
Plotinus vond het Christendom maar niks, een zeer afkeuringswaardig geloof schrijft Karen Armstrong uit wiens boek ‘Een geschiedenis van God’ ik deze bio put.
Toch blijkt zijn invloed op de drie monotheïstische godsdiensten erg groot te zijn.
Men heeft Plotinus wel eens gekenschetst als een waterscheiding:  hij had de hoofdstromen van zo’n achthonderd jaar Griekse speculatie in zich opgenomen en ze vervolgens in een vorm gegoten die zelfs sleutelfiguren van onze eeuw, zoals T.S. Eliot en Henri Bergson heeft beïnvloed.’ (ibidem p 122-123)

Giorgione - Three Ages of Man.jpg


Natuurlijk was Plato de bron en een beter inzicht in je eigen persoon een einddoel. Hij had geen wetenschappelijke bedoelingen om bv. het universum te verklaren, integendeel hij spoorde zijn volgelingen aan om niet in de buitenwereldse werkelijkheid een verklaring te zoeken, maar juist om de blik naar binnen te richten en hun onderzoek te beginnen in de diepte van hun eigen psyche.

‘De mens is zich ervan bewust dat er iets mis is met zijn bestaan; hij leeft in onmin met zichzelf en de anderen, heeft het contact met zijn innerlijk verloren en is gedesoriënteerd.’
Conflicten genoeg in ons leven.  De enkelvoudigheid ontbreekt. Toch proberen we voortdurend de veelheid van verschijningsvormen met elkaar te verbinden en er een geordend samenhangend geheel van te maken. Dat streven naar eenwording is fundamenteel voor de manier waarop onze geest werkt en het kan niet anders zei Plotinus, of eenwording moest de afspiegeling zijn van de wezenheid van de dingen in het algemeen. Wil de ziel de onderliggende waarheid van de werkelijkheid vinden dan moet ze, zoals Plato had geadviseerd, zichzelf opnieuw vormen, een periode van zuivering (katharsis) doormaken en zich aan schouwing(theoria) overgeven.

800px-Toft-spirit-of-contemplation-statue-vbig.jpg


‘Om in het hart van de werkelijkheid te kunnen schouwen moet ze verder kijken dan de kosmos, verder dan de zintuigelijke wereld en zelfs verder dan de beperkingen van het verstand. Dat zal echter geen opgang naar een werkelijkheid buiten onszelf worden, maar een afdaling naar de diepten van de geest.  Het is bij wijze van spreken een klim naar binnen.’ (ibidem 123)
Plotinus noemt de oer-eenheid ‘het Ene’ waaruit alle dingen als uit een krachtbron voortkomen. Maar ‘het Ene’ is de enkelvoudigheid zelf dus kun je er niets over zeggen, we zijn niet in staat om het met mensenwoorden te beschrijven. Het dichtst bij de waarheid zou je volgens Plotinus komen met de term ‘Stilzwijgen’.
Maar hiermee kun de hele waarheid van het Ene niet bedekken, schreef hij. ‘Aangezien we immers in staat zijn, ‘iets’ van het goddelijke te weten. Dat Ene moet dus uit zijn ekelvoudigheid zijn getreden, heeft zich begrijpelijk gemaakt voor onvolmaakte wezens zoals wij.
Deze goddelijke transcendentie kan een ‘extase’ in de ware zin van het woord worden genoemd want ze is een ‘uittreding buiten zichzelf’, een vorm van pure edelmoedigheid.

Dat idee grijpt terug op de oude mythe van de emanatie, namelijk dat al het zijnde een uitstraling van die zuivere enkelvoudige Oorsprong was.
Een van Plotinus’ favoriete paralellen was de vergelijking van het Ene met het middelpunt van een cirkel, dat de mogelijkheid draagt  er alle toekomstige cirkels van af te leiden.  Denk aan het rimpeleffect wanneer je een steen in het water gooit.
Net als in de gnostische mythen werd een zijnde zwakker naarmate het verder van zijn bron in het Ene was verwijderd.
Plotinus beschouwde de eerste twee emanaties die van het Ene uitstraalde als goddelijk, aangezien die ons in staat stelden het leven van God te kennen en eraan deel te hebben.  ‘Samen met het Ene vormden ze een goddelijke triade die in sommige opzichten dicht bij de definitieve christelijke oplossing van de Drieëenheid kwam.’
Dat ‘kennen’ was intuïtief en direct, geen moeizaam onderzoek via logische denkprocessen verkregen, op vrijwel dezelfde manier waarop onze zintuigen de voorwerpen die ze waarnemen indrinken.

Cardigan Kate - flickr.jpg


De Ziel (psuchè) die op dezelfde manier uit de Geest emaneert als de Geest uit het Ene, staat een stukje verder van de volmaaktheid af, en op dat vlak kan kennis alleen maar discursief worden verkregen en ontbreekt er absolute enklvoudigheid en samenhang aan.  De Ziel correspondeert met de werkelijkheid die we kennen; alles wat er verder nog aan fysieke en geestelijke existentie rest, zijn emanaties van de Ziel; zij geeft onze wereld enkelvoudigheid en coherentie.
Op te merken is dat Plotinus zich de drieëenheid, bestaande uit het Ene, de Geest en de Ziel, niet voorstelde als een god ‘ergens daarginds’. Het goddelijke omvatte het hele bestaan.  God was alles in alles en de lage zijnden bestonden slechts voor zover ze deel hadden aan het absolute zijn van het Ene.

De uitvloeing van emanaties werd een halt toegeroepen door een corresponderende tegenbeweging terug naar het Ene. Dat is een verlangen dat diep in ons leeft: onze afkeer van conflicten en veelvormigheid drijft ons naar eenwording met het Ene.
Ook hier is geen sprake van een opgang naar een externe werkelijkheid, maar een innerlijke afdaling naar de diepten van de geest.

Dat Ene is absoluut onpersoonlijk.  Het heeft geen geslacht en is zich totaal niet van ons bewust. Maar tegelijkertijd is ‘Geest’ (nous) grammaticaal mannelijk en ‘Ziel’ (psuchè) vrouwelijk, wat zou kunnen wijzen op een verlangen van Plotinus om de oude heidense opvatting van seksueel evenwicht en harmonie intact te houden.
In tegenstelling tot de Bijbelse God komt het Ene niet naar ons toe om ons te ontmoeten en naar huis te leiden.  Het verlangt niet naar ons, houdt niet van ons, openbaart zich niet aan ons.  Het heeft geen weet van wat buiten zichzelf is.  Toch werd de menselijke ziel nu en dan overweldigd door een extatisch begrijpen van het Ene. 

In deze wereld begon het Christendom een plaats te zoeken.

Intussentijd hoop ik dat jij ook weer je plaats in Berlijn hebt gevonden. 

 

Bella von Einsiedel - flickr.jpg