geschiedenis – In de stilte

Geplaatst op 11 november 202611 november 2026 door Gmt

Oorlog, het steeds ontstaan van nodeloze leegte

Michelangelo Buonarroti (Caprese 1475-Rome 1564) Archers Shooting at a Herm c.1530
Red chalk (two shades) | 21.9 x 32.3 cm (sheet of paper) | RCIN 912778(vergroot door op onderschrift te klikken.)

De scène is een onbepaald rotsachtig platform waarop een groep figuren, mannen en vrouwen, staan alsof ze pijlen afvuren op een schild dat aan een kariatide (een vrijstaande zuil met de bovenste helft in menselijke vorm) is bevestigd. Sommige figuren, het duidelijkst de vrouw achterin de groep, staan in de lucht en de meesten dragen geen boog, hoewel er pijlen te zien zijn die in het doel en elders op de kariatide zijn gestoken.
Rechts op de voorgrond slaapt een gevleugelde Cupido, god van de liefde, met zijn boog en pijlen, terwijl helemaal links twee kinderen op een vuur blazen (met pijlen die uit de basis steken) en het voeden met bundels stokken.

The scene is an indeterminate rocky platform upon which a group of figures, male and female, are posed as if firing arrows at a shield fixed to a herm (a freestanding column with the upper half in human form). Some of the figures, most clearly the woman at the back of the group, are airborne, and most do not bear bows, though arrows are seen stuck into the target and elsewhere on the herm – their aim has been conspicuously awry. At the front of the group two figures sprawl on the ground, and two infants can be seen among the main group. In the right foreground a winged Cupid, god of love, is sleeping with his bow and arrows, while to the far left two children blow on a fire (with arrows protruding from its base) and feed it with bundles of sticks. Michelangelo plays with the contrast between the high polish of the central group and the looser finish of the sleeping Cupid and the herm. (Royal Trust Collection)

Deze prachtige tekening van Michelangelo koos ik als tijdsbeeld. De menselijke meute die met de onzichtbare bogen op een doel schieten dat aan de vrouwelijke kariatide is bevestigd. Gemaakt rond 1530 en voor mij helemaal actueel in 2024-2026. Mannen en alvast één zichtbare vrouw op hetzelfde doel terwijl beneden Cupido, zijn boog in zijn armen, in slaap is gevallen en twee vurige soortgenootjes het strijdvuurtje aanblazen.
Plaats in de hedendaagse armen moderne wapens, vermenselijk het doel. En begrijp de diepe slaap van de liefdesgod.


I chose this beautiful drawing by Michelangelo as a period image. The human mob shooting with the invisible bows at a target attached to the female caryatid. Made around 1530 and for me entirely relevant in 2024. Men and at least one visible woman on the same target while below Cupid, his bow in his arms, has fallen asleep and two fiery peers are fanning the fires of battle. 
Place in today's arms modern weapons, humanise the target. And understand the love god's deep sleep.

Een mij onbekende straatartiest in Lyon drukt het, ‘Place de la Paix (!)’ op zijn hedendaagse manier zo uit:

Zelf nog in de tweede wereldoorlog geboren, een grootvader als jongeman verminkt thuisgekomen na de ontploffing van het Naamse fort dat hij moest verdedigen, augustus 1914. en bij het einde van de reis, zijn kind en kleinkind, door oorlogen omringd en bedreigd. Een kring van vuur op de wereldkaart. Waarin komen je eigen kind en kleinkind met hun leeftijdsgenoten terecht?

Still born in the war himself, a grandfather as a young man maimed coming home after the explosion of the Namur fort he had to defend, August 1914. and at the end of the journey, his grandchild, surrounded and threatened by wars. A circle of fire on the world map. Where does that leave your own child and grandchild with their peers?

Self-portrait as a Prisoner of War by Otto Dix, 1947, via Otto Dix organization

Dix was conscripted into Volkssturm, the last resort of the Nazi party to halt the refraction of coalition troops on the territory of Germany. Men from 16 to 60 years old were forced to join the German Army. Otto Dix was captured by French troops as the Reich collapsed and imprisoned in a camp. Eventually, he was released in February 1946 and returned to Dresden.

His own contribution to highlighting the horrors of the war, along with those of other artists who had also lived through it, did not prevent the outbreak of World War II, unfortunately. After WWII, Dix gained recognition in both East and West Germany. His works act as a poignant reminder about the importance of artistic expression through hard times in history. Otto Dix continued to work until his death in 1969.



Brian Turner's (1967-) gedicht " The Hurt Locker " beschrijft huiveringwekkende lessen uit Irak:   

Niets dan pijn bleef hier over.
Niets dan kogels en pijn...
Geloof het als je het ziet.
Geloof het als een twaalfjarige
een granaat de kamer in rolt.

Henri Rousseau ‘La Guerre’. 1894 Klik op titel om te vergroten


'Dacht niet'
“Ik dacht niet aan mijn moeder toen ik de stengun plaatste in het open raam
Ik dacht ook niet aan haar toen ik vermoedde dat aan de overkant iemand geraakt was
Ik dacht pas weer aan haar toen ik die avond het geweer naar binnenhaalde
hoe zij met de hoek van haar schort de tafel veegde als ik weer had gemorst
en hoe ze dan zei: Pas op, de vensterbank is net geverfd, dat daar geen kras op komt. “

- Judith Herzberg

Wat is hybride oorlog?

Een militaire strategie die de conventionele oorlogsvoering mengt met niet-militaire middelen zoals desinformatie, propaganda en politieke intimidatie.


Oorlog is ontbinding. Hij maakt
van vrolijke mensen bange mensen
van sportvelden begraafplaatsen. Hij maakt
van benzinetanks gevangenissen. Van granaathulzen
vazen. Van voedsel stront, en van stront voedsel
Hij maakt van parket kachelhout, van een badkuip
een moestuin. Hij maakt van kinderwagens karretjes
om water mee te zeulen. Niets blijft wat het is,
of waar het voor bedoeld is
Oorlogen zijn de maden in het vlees
van de beschaving

(Van Duijnhoven 1996)

Het is voor het Westen even wennen dat in deze multipolaire wereld niet meer iedereen achter ons aanloopt. Als je die relaties goed wilt krijgen, moet je je echt minder moralistisch opstellen.

Rob de Wijk: Europa heeft niet de capaciteiten om een oorlog te voeren. (The Hague Centre for Strategic Studies)

Geconfronteerd met wat hij typeert als ‘een Europese oorlog’ stelt de Franse filosoof Étienne Balibar zich voor wat Poetin zou kunnen doen terugdeinzen. Steun aan het verzet van het Oekraïense volk. Maar ook steun aan de Russische dissidente bevolking. Het is, denkt hij, de enige manier om een ‘wederopbouw van de blokken’ te vermijden. Als voorvechter van een Europees federalisme op democratische grondslagen, zoals ooit gedefinieerd door de Italiaanse communist en verzetsstrijder Altiero Spinelli, had hij niet voorzien dat Europa zich nog eens op het hellende vlak van militarisering zou bevinden – iets wat nu opeens onontkoombaar lijkt. Hij pleit voor een internationalisme dat tot stand komt via steun aan het verzet van het Oekraïense volk maar ook aan dat van het dissidente Russische volk. Want, zo denkt hij, het gaat hier uiteindelijk om een Europese oorlog. En in dat opzicht moet tegen elke prijs worden voorkomen dat er ‘een moreel ijzeren gordijn tussen “hen” en “ons” wordt opgetrokken’.

(Mathieu Dejan in De Groene Amsterdammer 11 maart 2022)


Faced with what he characterises as ‘a European war’, French philosopher Étienne Balibar imagines what might make Putin recoil. Support for the resistance of the Ukrainian people. But also support for the Russian dissident population. It is, he believes, the only way to avoid a ‘reconstruction of the blocs’. As an advocate of a European federalism on democratic foundations, as once defined by Italian communist and resistance fighter Altiero Spinelli, he did not foresee that Europe would once again find itself on the slippery slope of militarisation - something that now suddenly seems inescapable. He advocates an internationalism achieved through support not only for the resistance of the Ukrainian people but also for that of the dissident Russian people. Because, he believes, this is ultimately a European war. And in that respect, ‘a moral iron curtain between “them” and “us” must be avoided at all costs’.

Mei 1940
 
De geur van as en van seringen
 komt in de warme nacht van Mei
 beklemmend door het venster dringen,
 krimpt terug, en golft opnieuw nabij.
 
 In 't donker staat achter de ogen
 het beeld: seringen in een tuin,
 naast dode vensters, wreed verbogen
 binten van staal en walmend puin.
 
 Alles wat men geen naam kan geven,
 het meest het denken, wrang en zoet,
 aan wie ons lief zijn, schijnt te leven
 in deze geur: een smaak van roet
 
 ligt op de lippen. Hoeveel jaren
 gaan langs ons in dit machteloos uur?
 Men peilt vertwijfeld wat zij waren
 en keert zich dichter naar de muur.
 
 
 Ida Gerhardt Rotterdam 1940

Lees:

Fotografe Sarah Blesener: ‘…how beliefs are formed.’

Voor de verdwenen jongens in Flanders Fields

Nog in augustuszon zo onbezorgd gevlogen
prikt u de minnaar in zijn kleurenkast
de schoonheid telkens weer bedrogen
heeft uw naam in steen gekrast.

In Flanders Fields de tuinen en ’t getoeter
dat het een vaderland was dat u als jongen at
en niet de wanhoop van een verre moeder
of een kind dat snel uw beeld vergat.

Uw honger naar de nieuwe tijd bekend
aan oude mannen in hun oorlogstooi
gooide u in ’t slijk en aan hun firmament
schitterde jouw jongensster als prooi.

In deze vlakten is geen plaats voor vredig slapen,
geen krans of heldensteen mag u bedekken.
Ook zal geen god de scherven van u samenrapen
slechts machteloze woorden proberen u te wekken.

En voetjes van al die ongeboren bleven, lopen
onder de Leoniden-sterrenregens naar u toe,
die door uw dood nooit naar buiten kropen
en willen dat ik even voor hen opendoe.

Zo scheur ik uit uw dood de niet-nakomelingen,
uw kinderen en zij die weer hun kinderen wilden zijn,
en daarvan weer de kinderen, en allen die ontspringen
maar zonder sprong stierven in uw levenslijn.

In Flanders Fields bevolken zij de nodeloze leegte,
de nooit gekusten, en zij die nooit zijn thuisgekomen.
Wie jou gedenkt, gedenkt meteen de uitgeveegden,
en droomt met hen de nooit gedroomde jongensdromen.

Gmt

Geplaatst op 29 oktober 202629 oktober 2026 door Gmt

William Merrit Chase, een intro (1849-1916)

Dora Wheeler kijkt peinzend terwijl ze achterover leunt in een stoel met hoge rugleuning en rode kussens op de zitting en armleuningen. Ze draagt een blauwe jurk, afgezet met bont, en laat haar kin op haar linkerhand rusten, terwijl naast haar een tafel staat met daarop een grote blauw-witte vaas vol gele bloemen. Volgens Hirshler heeft de kunstenaar „naam gemaakt door vrouwen af te beelden in allerlei rollen, zowel actief als meditatief, in het openbaar en thuis, en in professionele en huiselijke gedaanten“.

Chase William Merritt Portrait of Miss Dora Wheeler 1883.Oil on canvas – Collection of The Cleveland Museum of Art, Cleveland, Ohio

Sommige van zijn vrouwelijke modellen waren zijn studentes, die later op eigen kracht een gevestigde naam werden. Zoals het Cleveland Museum of Art op zijn website uitlegt, werd de jonge „Wheeler de eerste studente van Chase toen hij terugkeerde van zijn studie in München en een atelier opende in New York. In die tijd waren er maar weinig Amerikaanse kunstenaars die vrouwen als privéleerlingen accepteerden. Na haar opleiding richtte Wheeler samen met haar moeder een succesvol interieurontwerpbureau op, een van de eerste bedrijven in het land dat volledig door vrouwen werd gerund. Voor het bedrijf ontwierp ze luxueuze stoffen, en het geborduurde zijden wandtapijt dat de achtergrond van haar portret vult, verwijst naar haar professionele interesse”.

Zelfportret 1916, een jaar voor zijn dood William Merritt Chase (1849–1916), Self Portrait in 4th Avenue Studio (1915-16), oil on canvas, 133.4 x 161.3 cm, The Richmond Art Museum, Richmond, IN. Wikimedia Commons.

Hierboven zie je zijn laatste onvoltooide doek ‘Late Zelfportret in de 4th Avenue Studio‘. Hij draagt een schort en houdt een palet, penselen en vodden vast. In een keramische kom zit terpentijn die uit de flessen op de tafel is gegoten. Er liggen nog meer vodden opgestapeld om de penselen schoon te maken. Net als in The Inner Studio, Tenth Street vormen de sporen op het onafgewerkte doek geen samenhangend geheel. Ella Bond Johnston, een museummedewerkster bij de Art Association of Richmond in Indiana, was verantwoordelijk voor de onderhandelingen over de opdracht met Chase. In de jaren 1930 herinnerde ze zich dat Chase haar had verteld dat hij het werk eigenlijk My Masterpiece had willen noemen, maar dat niet had gedaan omdat „mensen niet zouden begrijpen dat de titel verwijst naar het lege doek.” Het lege doek was bedoeld om „het verleidelijke, prikkelende meesterwerk” weer te geven „dat ik altijd had gehoopt te schilderen, maar nooit heb weten te creëren.”(panorama Journal of the association of american arts)

*The Inner Studio, Tenth Street*. 1882. (112 x 82.2cm)

William Merrit Chase was een veelzijdig kunstenaar; een man die bereid (en in staat) was om moderne en traditionele stilistische ideeën te verkennen via stadsgezichten, atelierinterieurs, societyportretten en stillevens. Hij toont zich een intuïtieve waarnemer van zijn tijd en omgeving, en gebruikt zijn palet om indrukken vast te leggen van het New Yorkse vrijetijdsleven bij het begin van de negentiende eeuw. Zijn stads- en parktaferelen werden weergegeven met losse penseelstreken en een licht kleurenpalet waarmee hij de invloed van het Franse impressionisme in de New Yorkse kunstscène introduceerde.

Hij verwierf ook erkenning door impressionistische technieken te verkennen via een heropleving van pastelcomposities. Tegelijkertijd putte hij in zijn portretten, en met name in een reeks opmerkelijke stillevens uit zijn late carrière, veel meer uit de sombere toonwaarden die hij had overgenomen uit zijn academische opleiding in München. Naast zijn eigen artistieke oeuvre bouwde Chase een carrière op als een van Amerika’s meest gewaardeerde kunstdocenten, waarbij hij lesgaf aan verschillende toekomstige Amerikaanse grootheden, waaronder Edward Hopper, Georgia O’Keeffe, Charles Sheeler en Rockwell Kent. (The Art Story)

“De titel van dit schilderij vat het afgebeelde thema perfect samen. Twee vrouwen en twee jonge meisjes zitten ontspannen in het gras, terwijl we op de achtergrond een stuk strand zien dat grenst aan een rustige blauwe oceaan. Dit schilderij illustreert hoe Chase zijn familie als model gebruikte: zijn vrouw Alice, twee van zijn dochters en zijn schoonzus. Zoals Hirshler het beschrijft: „Alice leest, terwijl een van de meisjes omhoog kijkt naar de voorbijtrekkende wolken; haar achtergelaten bessenmandje voegt een vleugje felrood toe dat past bij de hoed van haar moeder en de decoratieve rand van de dikke kussens”.

Shinecock Hills [c.1893-97]
c.1893-97; Oil on panel; Thyssen-Bornemisza Museum, Madrid

Vanaf 1891 bracht Chase de zomers door in zijn ouderlijk huis in Shinnecock Hills. Het huis deed tevens dienst als zomercursus, waar hij aspirant-kunstenaars lesgaf. Net zoals Claude Monet inspiratie putte uit de prachtige omgeving van zijn tuinen in Giverny, zo inspireerde Shinnecock Hills Chase tot het maken van enkele van zijn beste landschapsschilderijen. De losse penseelstreek die hier duidelijk zichtbaar is, werd kenmerkend voor de Amerikaanse impressionistische stijl waarvan Chase een voorvechter was. Zijn meesterschap over het penseel is hier duidelijk te zien; een punt dat wordt benadrukt door de auteur Katherine Metcalf Roof, die verklaarde: „Chase tekende altijd met het penseel. Dat was voor hem de meest natuurlijke manier en de methode waarvan hij geloofde dat die het beste middel was om het doel te bereiken. Hij moedigde zijn studenten [zelfs] aan om te gaan schilderen vrijwel zodra ze hadden getekend”. (The art story)

Chease at the seaside (vergroot door op titel te klikken)

‘The storytelling picture, of course, is an absolute impossibility, the picture that depends for its interest alone on the story. Imagine how impossible! We who have ever told a story, seek not to tell the same story to the same person the second time.’

—William Merritt Chase, 1916

“Het ‘verhalende’ beeld is natuurlijk volstrekt onmogelijk: het beeld dat uitsluitend zijn belangstelling ontleent aan het verhaal. Stel je eens voor hoe onmogelijk dat is! Wij die ooit een verhaal hebben verteld, proberen niet hetzelfde verhaal een tweede keer aan dezelfde persoon te vertellen.”

William Merritt Chase (1849–1916)
The Young Orphan (An Idle Moment), by 1884
Oil on canvas, 44 x 42 inches
National Academy Museum, New York; courtesy, Museum of Fine Arts, Boston

Het is de blik van de jonge vrouw die in een rode fluwelen stoel zit die als eerste de aandacht trekt in het schilderij van Chase. Ze draagt een lange zwarte jurk, laat haar hoofd tegen de rugleuning van de stoel rusten en kijkt afwezig naar de toeschouwer. Tegen een rode muur, in dezelfde tint als de stoel, is de enige andere kleuraccent het witte zakdoekje dat de jonge wees in haar rechterhand vasthoudt.

Hoewel Chase bekend stond om zijn portretten van vrouwen uit de hogere kringen, is dit een schilderij waarin de geportretteerde in een zekere mysterie is gehuld. Zoals Hirshler opmerkt: „Als ze als wees wordt geïdentificeerd, lijkt ze duidelijk in rouw te zijn; haar zwarte jurk en het zakdoekje dat ze stevig vasthoudt, duiden op haar verdriet”. Chase presenteerde het werk echter aanvankelijk onder de titel At Her Ease en als we het werk onder die titel beschouwen, dan, zoals Hirshler betoogt, „wordt haar zware last verlicht, wat een positievere interpretatie van haar dagdromen mogelijk maakt“. Aangezien het thema van in gedachten verzonken vrouwen een onderwerp was dat Chase vaak verkende, is het onduidelijk waarom hij ervoor koos de titel te wijzigen, maar toen hij dat deed, maakte dit een geheel andere interpretatie van het onderwerp mogelijk. (the art story)

In ‘Did You speak to me?’ (ca 1887) zijn we in de studio in Shinecock. Zijn oudste dochter Alice Dieudonnée is dan tien en kijkt ons aan met de vraag of wij het waren die haar aanspraken.

William Merritt Chase (1849–1916), Did You Speak to Me? (c 1897), oil on canvas, 96.5 × 109.2 cm, Butler Institute of American Art, Youngstown, OH. Wikimedia Commons.

William Merritt Chase werd in 1849 in Indiana geboren als de oudste van zes kinderen van een redelijk succesvolle schoenenhandelaar en zijn vrouw. In 1872, na zijn studie in Indianapolis en aan de National Academy of Design in New York, werd Chase door een groep zakenlieden uit St. Louis gevraagd of hij met hun steun in Europa wilde gaan studeren. Naar verluidt zou hij hebben geantwoord: „Mijn God, ik ga nog liever naar Europa dan naar de hemel.“ Chase besloot in München in plaats van in Parijs te gaan werken – de trekpleister voor de meeste ambitieuze Amerikaanse kunstenaars aan het einde van de negentiende eeuw – omdat hij dacht dat de Duitse stad minder “afleidend” zou zijn. Hoewel hij zich inschreef aan de Academie van München, was hij meer geïnteresseerd in de flamboyante penseelvoering en het dramatische clair-obscur van Wilhelm Leibl, de Duitse vriend en stilistische alter ego van Gustave Courbet. Chase voelde zich ook aangetrokken tot het schilderachtige realisme van oude meesters zoals Peter Paul Rubens en Frans Hals. (Yale University Press)

I Think I Am Ready Now. c. 1883 private collection

“Darkness surrounds her suggestive form conjured out of thick brush strokes that mesmerize us as they reach a dramatic flourish in the abstract train of her dress. With her back turned, we encounter the subject from behind, glimpsing her face only through its reflection in the mirror. Through the title, Chase conjures an imagined dialogue between the subject and the unseen protagonist (the artist) who hovers outside the frame.” (Yale University Press)

“Duister omhult haar suggestieve gestalte, opgeroepen door dikke penseelstreken die ons betoveren terwijl ze uitmonden in een dramatische zwier in de abstracte sleep van haar jurk. Met haar rug naar ons toe zien we het model van achteren; we vangen slechts een glimp van haar gezicht op via de weerspiegeling in de spiegel. Via de titel roept Chase een ingebeelde dialoog op tussen het model en de onzichtbare hoofdpersoon (de kunstenaar) die buiten het kader zweeft.”

In een ander, even boeiend werk, getiteld May I Come In? (ca. 1883; privécollectie), nodigt Chase ons uit het schilderij binnen te treden met de titel zelf, zo niet visueel met de vrouw die achter een halfopen deur gluurt. Er is ruimte gelaten voor de (onzichtbare) gastheer-vrouw, degene die nu dit beeld bekijkt of bekeken heeft. Lees ook:

https://nl.wikipedia.org/wiki/I_Think_I%27m_Ready_Now

In William Merritt Chase’s Studio: insights and informal portraits

In 1878 keerde Chase terug naar New York om les te geven aan de pas opgerichte Art Students League. Dit was de eerste van vele functies die hem tot een van de meest gewaardeerde kunstdocenten van zijn tijd maakten. Hij huurde een klein atelier in het Tenth Street Studio Building in Greenwich Village. Dit gebouw, ontworpen door Richard Morris Hunt en geopend in 1856, was het eerste in New York – en mogelijk zelfs het eerste ter wereld – dat speciaal voor kunstenaars was neergezet. Het bestaan ervan duidde op de groeiende professionaliteit van Amerikaanse kunstenaars en de centralisatie van de Amerikaanse kunst in New York. Chase nam al snel de grote galerij over die oorspronkelijk bedoeld was als tentoonstellingsruimte voor alle huurders van het gebouw. Hij creëerde daar een prachtig atelier dat de perfecte omgeving vormde voor het elegante, vriendelijke imago dat hij voor zichzelf had gecreëerd. (Wikipedia)

Chase William Merrit. The Blue Kimono 1888

Werken van Chase zijn ook te v!nden in Fotki Honda 1992

https://public.fotki.com/honda1992/american_art/c_-_d/william_merritt_chase-1

Studio Interior c. 1882. Brooklyn Museum

The Inner Studio, Tenth Street [c.1881 – 1882]

Bezoek ook:

Reisgezel(4). J. Ottis Adams (1851-1927)

Sommige prenten kun je vergroten door op de gekleurde ondertitel te drukken

Geplaatst op 22 oktober 2026 door Gmt

Broer(s) en zus(sen) verwoord en verbeeld

Five Children of the Budd Family, unknown artist, circa 1818.

Dadelijk zou AI verwijzen naar ‘hartverwarmende en mooie citaten’, en inderdaad, zelfs Godfried Bomans wordt geciteerd: “Men is wel eens moe van familie.'” Terwijl ik even Homer Simpson als aanvulling gebruik: “Onthoud, voor zover iemand weet, zijn wij een leuke, normale familie.” Zelfs Leo Tolstoj wordt los gelaten: ‘Alle gelukkige gezinnen zijn hetzelfde; elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen manier.” Maar kijk naar de vijf hierboven, the Budd family. Bekijk hun gezichtjes en de 2O8 jaar tussen hen en ons verdampen tot een aardig wolkje boven onze gemeenschappelijke hoofden. En zie je het vingertje dat de kleinste met het lieftallige poesje op schoot, aanwijst? Daarover schreef P.A. de Génestet in ‘Dichtwerken’ (1869) al een aardig veel betekenend herkenbaar gedicht.

Benjamin–af

Haast ben je niet meer Benjamin, 
Dan neemt een ander je plaatsje in, 
Mijn lieve, kleine jongen! 
Dan zet je moeder je neer op de grond, 
Dan zegt je vader: loop heen, loop rond – 
Je wordt door een aapje verdrongen.  

Haast ben je niet meer Benjamin 
Dan krijg je niet altoos meer je zin, 
En moogt je fortuin gaan zoeken, 
Dan eet er een ander de kaas van je brood, 
Dan heerst er een ander op moeders schoot – 
Een koninkje in linnen doeken.  

Dan sta je gelijk, jij, met je andere broers, 
En maak je spektakel, men noemt u jaloers, 
Men lacht om uw gramschap, klein wichtje! 
Dan, wie er je soms nog beschermen moog – 
Een ander heeft ieders hart en oog, 
In spijt van je lieve gezichtje!

  Ja, haast ben je niet meer Benjamin,
 Je rijk heeft uit en een nieuw neemt begin, 
Zo gaat het met de aardse rijken!
 ’t Is goed dat je dit nu maar vroeg ondervindt: 
Het loopt in de wereld niet anders, lief kind! 
Dat zal je licht later blijken.  

Eerst word je vertroeteld, eerst ben je de man! 
Maar denk je, dat het lang duren kan? 
Wel neen, slechts een poosje, mijn baasje! 
Dan komt er een wolkje in ’t verschiet... 
Dan komt er een aapje, dat je eerst niet ziet... 
Hij schreeuwt en zit op je plaatsje!

Auguste, Eugénie, and Marie of Württenberg, the daughters of Count Wilhelm of Württenberg, later Duke of Urach, by his first wife, unknown artist, circa 1852.

Zussen zijn? P.K. Page schets een emotioneel beeld in haar gedicht ‘Sisters’.

Sisters 
 by P. K. Page (Canadian poet)

They split each other open like nuts, 
break and crack in the small house,
 are doors slamming; 
are gentle for their mother still and take 
her simple comfort like a drink of milk.

Fierce on the street, 
they own the sun and spin 
on separate axes and attract about them
 the shrieking neighborhood of little earths. 
In violence, hold hatred in their mouths.

With evening their joint gentle laughter leads 
them into pastures of each other’s eyes. 
Beyond, the world is barren. They contract 
tenderness from each other like disease 
and talk as if each word had just been born– 
a butterfly, and soft from its cocoon.

Source: Poetry (December 1946) © Poetry Foundation

‘De Hortensia’ of ‘De twee zussen’. Berthe Morisot. 1895

Zussen

Ze breken elkaar open als noten, 
breken en kraken in het kleine huis,
zijn dichtslaande deuren; 
zijn nog steeds teder voor hun moeder en nemen 
haar eenvoudige troost aan als een slok melk.

Woest op straat
zijn ze de baas over de zon en draaien
 om afzonderlijke assen en trekken om zich heen
de gillende buurt van kleine aarden wereldjes. 
In geweld houden ze haat in hun mond.

Met de avond leidt hun gezamenlijke zachte gelach 
hen naar weiden in elkaars ogen. 
Daarbuiten is de wereld dor. Ze lopen 
tederheid van elkaar op als een ziekte 
en praten alsof elk woord net geboren is – 
een vlinder, zacht uit zijn cocon.

Siblings, by George Romney, circa 1772-73.

Vanuit een persoonlijke ervaring schrijft George Eliot, schrijfster en dichteres, zus met broer te zijn.

Brother and Sister

I cannot choose but think upon the time
 When our two lives grew like two buds that kiss 
At lightest thrill from the bee's swinging chime, 
Because the one so near the other is.

He was the elder and a little man 
Of forty inches, bound to show no dread, 
And I the girl that puppy-like now ran, 
Now lagged behind my brother's larger tread.

I held him wise, and when he talked to me
Of snakes and birds, and which God loved the best, 
I thought his knowledge marked the boundary
Where men grew blind, though angels knew the rest.

If he said Hush! I tried to hold my breath; 
Wherever he said Come! I stepped in faith

Broer en zus

Ik kan niet anders dan terugdenken aan de tijd 
Toen onze twee levens groeiden als twee knoppen die elkaar kussen 
Bij de lichtste trilling van het zingende bijengeluid, 
Omdat de een zo dicht bij de ander is.

Hij was de oudste en een kleine man
 Van veertig inch, vastbesloten om geen angst te tonen, 
En ik het meisje dat nu als een puppy vooruit rende, 
Nu achterbleef bij de grotere passen van mijn broer.

Ik vond hem wijs, en wanneer hij met mij sprak 
Over slangen en vogels, en welke
God het meest liefhad,  dacht ik dat zijn kennis de grens markeerde 
Waar mensen blind werden, hoewel engelen de rest wisten.

Als hij zei: „Stil!”, probeerde ik mijn adem in te houden; 
Waar hij ook zei: „Kom!”, stapte ik vol vertrouwen.

George Eliot

John Oscar Kent and Sarah Eliza Kent, by S. L. Gerry, 1844.

Je neemt hem mee, je broertje. Bleef het in het begin bij kijken en voorzichtig de schommel duwen- niet te hoog, roept je moeder- daarna is het handje geven, speelgoed oprapen en zijn richting uitduwen, tot hij bij jou op de zetel in slaap valt en je ‘ssst!’ zegt als je moeder druk doend binnenkomt en jij ‘hij slaapt’ fluistert, fier op je nieuwe rol waarin je de indringer en je moeder weer als bondgenoten kunt beschouwen. Nu ben jij de oudste, dat klinkt niet zo sterk als de enige maar als troost voor de verlaten troon kan het best dienen. Hij blijft immers niet de jongste, denk je, maar de oudste dat ben jij en voor altijd! (Gmt)

The siblings Anders and Margaret Eek, by Knut Ekwall.

Geplaatst op 15 oktober 202615 oktober 2026 door Gmt

Uniformering en werkelijkheid, een oude vraag.

The battle-painter, Jørgen Sonne, in his studio, by Ditlev Blunck, circa 1826.

Boven zie je een schilderij van de Duits-Deense schilder Ditlev Blunk (1798_1854) omstreeks 1826 gemaakt. Hij schilderde hier een voor zijn tijd bekende ‘battle-painter’, Jørgen Sonne, (1801-1890) een Deense schilder van genrestukken, veldslagen en militaire geplogenheden dus. Tot meerdere eer van de overwinnaars. (meestal) Jørgen was zelf even militair geweest maar verkoos vanuit die ervaring het soldatenleven en de veldslagen van het Deense leger als militair-schilder in beeld te brengen, vaak aanwezig midden in de actie of onderaan, de morgen na de veldslag.

*Scene from the Battle of Dybbøl* (1871)https://en.wikipedia.org/wiki/J%C3%B8rgen_Sonne_(painter)#/media/File:Dybbol_Skanse.jpg

Jørgen Sonne, Danish painter (1801 – 1890)
The Morning After the Battle of Isted 25 July 1850

De werkelijkheid benaderd:

(Klik op onderschriften om te vergroten)

In hoe ver kun je naast het krijgshaftig geraamte, de mens invullen die menselijkheid blijft hanteren ook in de atmosfeer van een hybride oorlog?

Wat is hybride oorlog?

Een militaire strategie die de conventionele oorlogsvoering mengt met niet-militaire middelen zoals desinformatie, propaganda en politieke intimidatie.

Jeanron 1830 “les petits patriots” Let op de achtergrond.

Martijn Kitzen, bijzonder hoogleraar Krijgswetenschappen, waarschuwt dat Europa niet langer te maken heeft met afzonderlijke hybride dreigingen, maar met een hybride oorlog. Volgens hem passen sabotage, cyberaanvallen, verstoringen van vliegverkeer en andere moeilijk herleidbare acties in een bredere campagne tegen het Westen.

Kitzen benadrukt dat moderne militaire middelen hierdoor kwetsbaarder zijn geworden en dat Europese landen zich daarop moeten voorbereiden. Tegelijkertijd pleit hij voor een zorgvuldige reactie, waarbij diplomatieke en economische maatregelen vooropstaan. (BNR Universiteit Nijmegen)

Kun je al vroeg leren ‘onderhandelen’?

Rembrandt van Rijn ‘Oude man in een militair kostuum’. 1630-31

De kunst van het oorlogvoeren (Sūn Zǐ Bīng Fǎ) is het klassieke Chinese strategische werk uit de 5e eeuw v.Chr. van generaal Sun Tzu, waarin de nadruk ligt op winnen zonder te vechten en het kennen van jezelf en de tegenstander. Daarnaast verwijst de titel naar het gelijknamige werk van Niccolò Machiavelli uit 1520, dat via dialogen pleit voor een gedisciplineerd staatsleger in plaats van huurlingen. Beide invloedrijke klassiekers worden nog steeds geprezen om hun strategische inzichten.

In dertien korte hoofdstukken worden de verschillende factoren in het oorlog voeren beschreven, op een manier die nog steeds actueel is. Het boek heeft een grote invloed gehad op militaire strategieën zowel in het Azië als in Europa. De principes zijn ook op andere gebieden van toepassing, zoals in het management en de advocatuur.

Hij die de mensen kent, is verstandig,

maar hij die zichzelf kent, is verlicht.

Hij die andere mensen overwint is sterk,

maar hij die zichzelf overwint, is almachtig.

知人者智，自知者明。

胜人者有力，自胜者强。

(Aards maar bevlogen)

silhouette of person walking dog at twilight — Photo by Toni Seyfert on Pexels.com

Geplaatst op 8 oktober 202612 oktober 2026 door Gmt

Anne Carson: Sappho Drives Upstate

Sappho Drives Upstate

I saw two old white horses in a field,
in the corner of a field,
in the shade,
who had sought the shade,
thoughtfully.
glancing not quite at each other but past,
holding their heads close, their heads aligned,
standing
as they had stood many times,
a thousand times,
standing so,
weak moments, strong moments,
shivering slightly,
a cool breeze sliding down the apple branches or
All this—
you tore a hole, pushed your arm through, hit the switch.

‘Sappho rijdt de stad uit

Ik zag twee oude witte paarden op een veld,
in de hoek van een veld,
in de schaduw,
die de schaduw hadden opgezocht,
bedachtzaam.
niet dadelijk naar maar langs elkaar kijkend,
hun hoofden dichtbij elkaar, hun hoofden in dezelfde lijn,
staande
zoals ze vaak stonden,
een duizend keer,
zo staande,
zwakke momenten, sterke momenten,
lichtelijk rillend,
een koel briesje daalt langs de de appel -takken of
Dit alles –
je maakte een holte, stak er je arm door, drukte op de schakelaar.

Anne Carson (1950-) is a Canadian poet, essayist, translator and professor of Classics. She is the recipient of a Guggenheim Fellowship, a MacArthur Fellowship, and the PEN Award for Poetry in Translation. Her most recent book is Iphigenia among the Taurians.
A professor of the classics, with background in classical languages, comparative literature, anthropology, history, and commercial art, Carson blends ideas and themes from many fields in her writing. She is influenced by Ancient Greek literature, Sappho, Simone Weil, Homer, Virginia Woolf, Emily Brontë, and Thucydides. She frequently references, modernizes, and translates Ancient Greek literature. She has published twenty books as of 2016, most of which blend the forms of poetry, essay, prose, criticism, translation, dramatic dialogue, fiction, and non-fiction.

In 1986, Carson published her first book, Eros the Bittersweet. Named one of the 100 best nonfiction books of all time by the Modern Library, the book traces the concept of “eros” in ancient Greece through its representations in poetry of the time. Carson considers seriously how triangular and mimetic desires have been represented in the poetry of Sappho, as well as the relationship of eros to solitude. Famously, Carson analyzes Sappho’s Fragment 31 as representing “eros as deferred, defied, obstructed, hungry, organized around a radiant absence – to represent eros as lack.”

‘Autobiography of red‘, verschenen in 1998, is een uit zevenenveertig episodes bestaande roman in verzen. Voor haar hoofdpersoon liet Carson zich inspireren door een Griekse mythe: Geryon was een gevleugeld rood monster, hij hoedde een kudde rood vee en werd door Herakles gedood. In de roman is Geryon een jongen met een rode huid, een rode schaduw en vleugels op zijn rug, en is Herakles zijn minnaar. Vertaald ook naar het Nederlands. Een fragment als kennismaking: de woordzetting is van de auteur.

Virgil and Dante Riding Geryon, Divine Comedy

‘Geryon vond het als kind fijn om te slapen maar wakker worden vond hij nog fijner.
Dan rende hij in pyjama
naar buiten. De ochtendwind bestormde de lucht met levensflitsen zo blauw dat
elk een eigen wereld beginnen kon.
Het woord elk waaide zijn kant op en viel op de wind uiteen. Geryon had daar altijd
moeite mee – een woord als elk
viel, als hij ernaar staarde, in aparte letters uiteen en was dan weg. De ruimte voor
betekenis bleef maar was leeg.
Je kon de losse letters zien hangen aan takken of meubels in de buurt.
Wat betekent elk?
had Geryon aan zijn moeder gevraagd. Ze loog nooit tegen hem. Als zij de betekenis zei
ging die niet weg.
Ze antwoordde: Het betekent dat jij en je broer elk een eigen kamer hebben bijvoorbeeld.
Hij hulde zich in dit sterke woord elk.
Hij schreef het op school met rood zijdezacht krijt (foutloos) op het bord.
Hij dacht zachtjes aan andere
woorden die hij nu bij zich kon houden zoals kelk en welk. Toen moest Geryon
verhuizen naar de kamer van zijn broer.
Een ongelukkige samenloop. Geryons oma kwam op bezoek en viel van de treeplank
van de bus. De dokters maakten haar weer
met een grote zilveren pen aan elkaar. Erna moesten zij en haar pen vele maanden stil
in Geryons kamer liggen. Zo begon zijn nachtbestaan.
Voordien had Geryon ’s nachts niet geleefd alleen overdag en in de rode tijden ertussen.
Wat stinkt er hier in je kamer zo? vroeg Geryon.
Geryon en zijn broer lagen in het donker in hun stapelbed Geryon boven.
Als Geryon zijn armen of benen bewoog
klonk uit de veren een prettig ge-PING TJONK-TJONK PING dat hem van beneden omsloot als een dik schoon verband.
Het stinkt hier niet, zei Geryons broer. Misschien zijn het je sokken,
of de kikker heb je
de kikker mee naar binnen genomen? vroeg Geryon. Jij stinkt hier zo Geryon.
Geryon zweeg.
Hij eerbiedigde feiten misschien was dit er één. Hij hoorde nu van beneden
een ander geluid.

TJONK-TJONK PING PING PING PING PING PING PING PING PING PING PING PING
PING PING PING PING PING PING PING PING PING.’

(vertaling Marijke Emeis, het boek verscheen in 2000 Autobiografie van rood, Meulenhoff Boekerij)

Apostle Town – Poem by Anne Carson

After your death.
It was windy every day.
Every day.
Opposed us like a wall.
We went.
Shouting sideways at one another.
Along the road.
It was useless.
The spaces between us.
Got hard.
They are empty spaces.
And yet they are solid.
And black and grievous.
As gaps between the teeth.
Of an old woman.
You knew years ago.
When she was.
Beautiful the nerves pouring around in her like palace fire.

Short Talk on Major and Minor

Major things are wind, evil, a good fighting horse,
prepositions, inexhaustible love, the way people
choose their king. Minor things include dirt,
the names of schools of philosophy, mood and
not having a mood, the correct time. There
are more major things than minor things
overall, yet there are more minor things
than I have written here, but it is
disheartening to list them. When I
think of you reading this I do not
want you to be taken captive,
separated by a wire mesh lined with glass
from your life itself, like some Elektra.

japanese-beauty-soaking-in-the-onsen-all-things-japan-gallery

“We know from childhood that play can be serious. And it requires the freedom to play. Writing, like play, is an exercise of the imagination, and as such an exercise of desire that, Carson writes, teaches us “something about edges.” As does her work, which peers over precipices into error with error’s breath also on the back of its neck. Her brinkmanship addresses the point at which language’s tools are no longer adequate to the job—to death, heartbreak, betrayal, physical and mental trauma, absence, untranslatability—yet remain “an unfortunate necessity.” In the work’s desire to analyze what it knows defies analysis, to use its logic on the illogical, is felt the life force of curiosity. Curiosity and its procedures do not allow contingency to harden into a last word, and so are not much appreciated by systems that prefer power remain stable. As Ilhan Inan has noted, curiosity “can only take place in the absence of certainty.” (Karen Solie)

Deze aflevering publiceerden we in 2019, even dus vooruit gelopen. Zij was al enkele jaren kandidaat. Terecht!

“De dichteres krijgt de Nobelprijs “voor haar gedurfde en inventieve oeuvre dat, in speelse dialoog met de klassieke traditie, nieuwe vormen voor de hedendaagse literatuur heeft gecreëerd”.

O Small Sad Ectasy of Love

I like being with you all night with closed eyes.
 What luck—here you are
 coming
 along the stars!
 I did a roadtrip
 all over my mind and heart
 and
 there you were
 kneeling by the roadside
 with your little toolkit
 fixing something.
 Give me a world, you have taken the world I was.

Anne Carson


O kleine trieste extase van liefde

 Zalig om de hele nacht bij jou te zijn met gesloten ogen.
 Wat een geluk-hier 
 kom jij
 langs de sterren!
 Ik maakte een roadtrip
 dwars doorheen mijn hart en ziel
 en
 daar was jij
 knielend langs de wegkant
 met je kleine werkkist
 een klus aan 't klaren.
 Geef mij een wereld, jij hebt de wereld genomen die ik was.

Mijn Anne Carson bibliotheekje:

-Eros, the bittersweet, Dalkey Archive Press McLean/Dublin 7de uitgave 2014
-Eros, Bitterzoet, vertaald door Jip Lemmens, Octavo publicaties Amsterdam 2022
-Autobiografie van Rood, vertaald door Marijke Emeis Meulenhof editie 2000
-The beauty of the Husband, a fictional essay in 29 tangos Jonathan Cape 2001 (Cape poetry)
-Decreation, Poetry, Essays, Opera Jonathan Cape, London 2006
-Nox, een lang uitvouwblad (in box) nagedachtenis bij de dood van haar broer (an epitaph in the form of a book, this is a replica.) Nw Direction New York 2010

serene winter sunset with red berries — Photo by Valentyna Ivanova on Pexels.com

Dit overzicht wordt begeleid door een ‘automatische Nederlands sprekende stem’ die de begeleidende tekst leest op een afschuwelijke automatische gecomputeriseerde wijze. Zet dus de klank af, de Nederlandse tekst immers wordt volledig onder het beeld geprojecteerd. Draai zelf zachte muziek indien nodig.

Maar dan tot slot, Anne Carson zelf. Je kunt hier een mooie lezing meemaken met als onderwerp ‘Stillness’. Zit op de eerste rij van het ‘Centre for Comperative Literature University of Toronto 2020 met Northrop Fry Professor Anne Carson , duurtijd een uurtje.

minimalist reflection of wooden poles on water — Photo by JACQUES BARBARY on Pexels.com

Geplaatst op 4 september 20266 september 2026 door Gmt

Zwervend tussen Leonardo en Giorgione: Giovanni Agostino da Lodi

Giovanni Agostino de Lodi ‘Engel van de Boodschap’ (uit Johannes de evangelist, schrijvend)

John Augustine uit Lodi als je het hedendaagser wil laten klinken. Of zoals hij gekend was: Giovanni Agostino da Lodi. Begin maar in de kring van Bramante en Bramantino in Milaan; verhuisde daarna naar Venetië, waar hij meer dan een decennium werkte aan het absorberen van de beeldende talen eigen aan de grote meesters. In 1510 is hij terug in Milaan waar hij bijdrages schilderde voor toonaangevende bouwplaatsen zoals Sante Maria della Pace en de Certosa di Pavia.

Het eerste schilderij waarin ‘Leonardeske’ elementen de overhand krijgen, is De voetwassing, in de Galleria dell’Accademia in Venetië. Hieruit blijkt een diepgaande kennis van de stijl van de Toscaanse meester, die hij tijdens een verblijf in Milaan in 1499 had leren kennen; bij zijn terugkeer in Venetië (na de val van Ludovico Sforza in datzelfde jaar) liet hij zich door hem inspireren en met ‘De voetwassing’ maakte Leonardo zijn intrede in Venetië.

Jezus was de voeten van de apostelen, hier is Petrus aan de beurt 1500 Giovanni Agostino da Lodi, *Lavanda dei piedi*, 1500, Venezia, Gallerie dell’Accademia

“Hij stond van de tafel op, legde zijn mantel af en deed een linnendoek om zijn middel. Daarna goot Hij water in een kom en begon de voeten van zijn leerlingen te wassen. Hij droogde ze af met de doek die Hij om zijn middel had.”
(Johannes 13: 4-5, HTB)

Kijk hoe de schilder de jongste apostel, Johannes, laat oplichten : Johannes vindt het maar niets dat Petrus eerst aan de beurt is, en of dat nu echt nodig was, een activiteit die meestal aan het dienstpersoneel was toevertrouwd? Of kijk naar de kleuren van hun kledij, hoe de verschillende tinten personages en atmosfeer duiden. Ze staan nog netjes op twee rijen, maar de sfeer van de bewonderde meester is zichtbaar. De enige ontspannen figuur is de naamloze schenker met krullend haar, die al de handdoek klaar legt om de voeten van Petrus af te drogen.

De Milanese opleiding van Giovanni Agostino komt tot uiting in de bijzondere aandacht voor de weergave van de gelaatstrekken en de gemoedstoestanden van de personages, die doen denken aan de stijl van Leonardo da Vinci in Het Laatste Avondmaal in het klooster van Santa Maria delle Grazie, met name in de combinatie, aan de rechterkant, van de gezichten van een peinzende jongen met krullend haar (de schenker) en een bejaarde man getekend door rimpels en melancholie. Het werk is het enige gedateerde uit het oeuvre van de kunstenaar uit Lodi – op de marmeren bank is namelijk het jaar 1500 gegraveerd – en behoort tot zijn vroege werk, dat nog beïnvloed is door de weergave van lichamen en stereometrische elementen die kenmerkend zijn voor Bramantino, maar tegelijkertijd oog heeft voor de Venetiaanse vernieuwingen, die Giovanni Agostino omarmt door de warme, vloeiende tinten van Giorgione over te nemen.

In dit kleine schilderij ’Sint-Petrus en Sint-Johannes de Evangelist’, dat wordt bewaard in de Pinacoteca di Brera (zijn enige gesigneerde werk), zijn Lombardische elementen te herkennen, afkomstig van Bramantino en Leonardo da Vinci, maar ook Duitse invloeden in de details (men veronderstelt dat hij Jacques de Barbary zou hebben ontmoet en dat deze hem kennis zou hebben laten maken met de kunst van Dürer, die in 1494 en 1506 in Venetië verbleef). Kunsthistoricus Giulio Bora betwijfelde of het onderwerp van het schilderij deze twee heiligen was, maar na een restauratie in 2007 is men er nu van overtuigd dat dit werk een andere titel zou moeten hebben. De volgende inscriptie in het Latijn en het Italiaans werd ontdekt: „Il maestro non vietava minimamente che il giovane pittore lo superasse.” oftewel „De meester verbood de jonge schilder geenszins om hem te overtreffen”. Het gaat dus om een eerbetoon van Giovanni Agostino aan de meester Leonardo da Vinci.

De heilige Maagd en Kind omgeven door heiligen (1492) (Kerk van de heilge Kristoffel Murano, San Michele eiland Venetiaanse omgeving

Zijn kunst kenmerkt zich door een unieke vormentaal en een bijzondere aandacht voor de natuur en het landschap, die hij weergeeft met penseelvoeringen vol harde effecten en spanning. Zijn stijl is onmiddellijk extravagant en anti-klassiek en komt duidelijk tot uiting in werken zoals de Pala dei Barcaioli in de kerk van San Pietro Martire in Murano, die kan worden gedateerd in het midden van het laatste decennium van de 15e eeuw: naar het voorbeeld van andere Venetiaanse kunstenaars, sacrale voorstellingen met een bewuste durf in het gebruik van het perspectief. (zie hierboven)

Kijk naar het schilderij hierboven. Het blauw van Maria’s mantel is een aloude traditie. In de tijd van Lodi was het ook al gebruikelijk geworden om het kind naakt af te beelden en Sint-Joris in een harnas te tonen. De draak is echter ongebruikelijk: een gedrongen wezen met een uiterst berouwvolle blik op zijn gezicht. (aan de voeten van de geharnaste Sint- Joris)

Ook het portret van Johannes de Doper wijkt enigszins af van het gebruikelijke. Het onderkleed is met de harige kant naar binnen gedraaid. Het rood van zijn mantel is een veelvoorkomend kenmerk in zijn portretten, maar het is wellicht veelzeggend dat het zo levendig is en dat het terugkomt in de linten van Sint-Joris, de mantel van de Madonna, het hemd van de putto op de sokkel en sommige delen van het gewaad van de bisschop links. Zelfs de putti boven de Madonna hebben rode vleugels. Het wijzende gebaar van Johannes leidt de aandacht gewoonlijk naar Christus, maar hier lijkt hij naar Sint-Joris te wijzen, met zijn rode kruis. Het rondel op de kleine sokkel tussen de bisschoppen toont Sint-Christoffel die het Christuskind draagt. Christoffel was de naamgever van de kerk waarvoor dit schilderij werd gemaakt.

Accademia – Madonna con il Bambino e SS.Simeone e Girolamo Cat.605

Giovanni Agostino onderscheidt zich door de eigenheid van zijn stijl en zijn bewegingen tussen Lombardije en Veneto, en wordt zo een van de belangrijkste bronnen voor de verspreiding van de Milanese vernieuwingen in Venetië. Zo ontstond zijn persoonlijkheid onder de naam Pseudo-Boccaccino, een anonieme schilder uit de Lombardische cultuur die in het laatste decennium van de 15e eeuw actief was.

Madonna met kind met de heilige Catherina en een andere heilige

Met de donkerende dagen en de net zo donkere wereld is het verlangen naar zacht licht bijna vanzelfsprekend. Ook in de rumoerige eeuw van Giovanni Agostino da Lodi was dat heimwee voelbaar en kreeg het gestalte in dit mooie doek. Twee herders (-je vindt de schapen en andere herders op de achterliggende heuvel-), een engel met instrument, een vrouw en een man en waar aller ogen op gericht zijn, bijna op de kille grond liggend, een kind. Het is nog vroeg in de morgen, of zou het een zachte avond zijn?

Giovanni Agostino da Lodi. ‘Johannes de evangelist; schrijvend. 1550

Nog even
en je voelt
hun adem
terwijl je kijkt.
Ook muziek
komt los van blad en beeld
vijfhonderd jaar is een zuchtje ver

Geplaatst op 21 augustus 202625 augustus 2026 door Gmt

Alles verhaalt: werk en wereld van Daniela Danz (°1976)

close up shot of a butterfly on a lavender — Photo by David Fantin on Pexels.com

Mythos

Die Erzählungen der Ameisen auf ihren Pheromon Gleisen,
die Erzählungen der Bienen in ihren Schwänzeltänzen,
die Erzählungen der abgeknickten Zweige eines Wildwechsels,
die Erzählung der Entwurzelten, der morschen, der von Kerfe durchfurchten Buchenstämme,
die Erzählung der Wolken und des Lichts,
die Erzählung der wandernden Schatten im Sand,
die Erzählung des Nieselregens im Wasser,
die Erzählung der Falten, meiner Hand, der Tonlage meiner Stimme,
die Erzählung des Blicks, mit dem du die Welt betrachtet,
die Erzählung der Welt, ohne dass du sie anschaust.
Weiter und weiter erzählt sich die Welt noch lange, nachdem du und ich und keiner, den wir kannten, mehr zuhört.

Daniela Danz. “Wildnis”

Mythe

De verhalen van de mieren op hun feromoonpaden,
de verhalen van de bijen in hun kwispeldansen,
de verhalen van de afgebroken takken langs een wildpad,
het verhaal van de ontwortelde, de verrotte, de met inkepingen doorboorde beukenstammen,
het verhaal van de wolken en van het licht,
het verhaal van de ronddwalende schaduwen in het zand,
het verhaal van de motregen in het water,
het verhaal van de rimpels, van mijn hand, de toon van mijn stem,
het verhaal van de blik waarmee je naar de wereld kijkt,
het verhaal van de wereld, zonder dat je ernaar kijkt.
De wereld blijft zich maar doorvertellen, lang nadat jij en ik en niemand die we kenden- er nog naar luistert.

shards of a broken mirror held by a young woman — Photo by Kağan Karatay on Pexels.com

Uur Nul: Loop

De lindeboom heeft al zijn bladeren verloren
en van de zomer is niets meer over dan
de wens om het hoofd van het Oude Duitsland
nog één keer de kop te kroelen
en te beloven dat zijn kleinkinderen
het beter zullen onthouden – wat heb je aan een gedicht
wanneer de steeds hoger wordende berg van dingen
ons dwingt om een signaal te geven door te jodelen.

Zero Hour: Loop
The linden tree has lost all its leaves
and nothing is left of the summer but
the wish to stroke Old Germany’s
head one more time
and to promise that its grandchildren
will remember better—what is the use of a poem
when the increasing mountain of things
compels us to signal by yodeling.

vertaling naar het Engels: Monika Cassel

traditional bavarian musicians performing at oktoberfest — Photo by Bastian Riccardi on Pexels.com

Wir leben-Wir sind für alles

Wie geht anfangen wie geht
erinnern ohne zu vergessen
vor mir im Schnee ein Mann
sein Rücken einsam düster
wie geht anfangen nicht erinnern
Lichtblitze die ihm als Junge Bilder
zeigten kurz und grell sieh im Licht
die Schatten wie geht nicht erinnern
horch das Zischen sieh das Licht
und Deutschlands Leichtigkeit
wie hell ist Deutschland wie Ruß
wie Bilder kurz und grell wie geht
Anfangen riech den Schnee
er ist neu gefallen in der Nacht
im Dunkeln geht vergessen
in Bildern kurz horch den Schnee
ganz leicht liegt er wie Leinen
etwas brennt ein Zischen düster
wie Bilder nachts an Wänden horch
das Zischen riech den Brandgeruch
sieh das Ruß auf weißem Grund

Wij leven – Wij zijn voor alles

Hoe is beginnen, hoe is
herinneren zonder te vergeten
voor mij in de sneeuw een man
zijn rug eenzaam donker
hoe is beginnen niet herinneren
Lichtflitsen die hem als jongen beelden
toonden kort en fel zie in ’t licht
de schaduwen hoe is dat niet herinneren
hoor het gesis zie het licht
en Duitslands lichtheid
hoe licht is Duitsland als roet
als beelden kort en fel hoe is
beginnen riek de sneeuw
hij is ’s nachts vers gevallen
in het donker gaat vergeten
in beelden vlug luister naar de sneeuw
heel licht ligt hij als linnen
iets brandt een duister sissen
als beelden ’s nachts op muren hoor
het sissen riek de brandlucht
zie het roet op witte achtergrond.

crumbling brick wall ruin in lush greenery — Photo by Mariia Stepanova on Pexels.com

Masada

Als je dan staat waar het stil is, zodat je
het merkt wanneer het denken ophoudt en
het horen begint, wanneer het horen ophoudt
en het zien begint, wanneer een vogel
vliegt, wanneer je als een zwarte vogel zweeft
en schreeuwt, wanneer je begint te spreken
in de heldere lucht en over niets anders
kunt spreken dan over het licht, alsof dit het eerste
licht was, wanneer je een schaduw op de rots
werpt en zegt: mijn schaduw blijft
en de rots verdwijnt, wanneer het voor nu waar is
dat het goed is om alles op het spel te zetten,
dan kun je de woestijn bij naam noemen.

Masada

Wenn du dann stehst wo es still ist dass du 
es merkst, wenn das Denken aufhört und 
das Hören anfängt wenn das Hören aufhört 
und das Sehen anfängt wenn ein Vogel 
fliegt wenn du als schwarzer Vogel gleitest
 und schreist wenn du zu sprechen ansetzt
 in der klaren Luft und von nichts sprechen
 kannst als dem Licht so als wäre es das erste
 Licht wenn du einen Schatten auf den Fels 
wirfst und sagst mein Schatten bleibt 
und der Fels vergeht wenn für jetzt wahr ist 
dass es gut ist den ganzen Einsatz zu wagen 
kannst du die Wüste mit Namen nennen
``

Masada komt van het Hebreeuwse woord metsada en betekent "vesting" of "burcht". Het verwijst naar een historische rotsfort in Israël bij de Dode Zee, dat bekend staat als symbool van moed en de laatste Joodse opstand tegen de Romeinen.

photo of man on the dessert during daylight — Photo by FAICAL Zaramod on Pexels.com

Bio:

Zij werd in 1976 in Eisenach geboren en woont in Kranichfeld. Ze studeerde kunstgeschiedenis en Duitse taal- en letterkunde in Tübingen, Praag, Berlijn, Leipzig en Halle en promoveerde op een proefschrift over de bouw van ziekenhuiskerken tijdens de Weimarrepubliek. Sinds 2002 is ze freelance schrijfster en kunsthistorica. Ze werkte meerdere jaren als inventarisatrice van kunstcollecties voor de Evangelische Kerk in Midden-Duitsland. Van 2013 tot 2020 stond zij aan het hoofd van het Schillerhaus in Rudolstadt. Sinds 2021 is zij directeur van de nationale wedstrijd „Demokratisch Handeln“, vicevoorzitter van de Academie voor Wetenschappen en Literatuur in Mainz en sinds 2022 lid van de Beierse Academie voor Schone Kunsten.

Bezoek haar website:

chiragon.de

“Mijn inspiratiebron is nog steeds de fundamentele vraag die ik als tiener had: in welke samenleving wil ik leven en in welke samenleving leef ik? Daaruit vloeien alle vragen voort die mij echt bezighouden. Dat is voor mij ook het meest persoonlijke. Niet zozeer liefdesgedichten, waarvan ik er nauwelijks heb geschreven, maar echt deze vraag over de samenleving en hoe die zou moeten zijn; daaruit komen alle thema’s voort. In mijn eerste bundel (= Serimunt, 2004) ging het over Oost- en West-Duitsland, in de tweede bundel (= Pontus, 2009) ging het over Europa, waar de grenzen van Europa eigenlijk liggen en wat dit Europa nu is. In de derde (= V., 2014) ging het om wat thuis, vaderland en grenzen überhaupt betekenen en in de vierde (= Wildniß, 2020) om hoe een samenleving zowel met haar natuur omgaat – met wat ze daar aan natuurlijke omgeving heeft – als met zichzelf. In Wildniß rijst ook de vraag hoe de samenleving omgaat met de wildernis tussen de mensen, met de spanning tussen beschaving en wildernis. In het proza heeft het meer te maken met politieke zaken.” (Rezensöhnchen 2024)

“Alexius” is een gedicht van Daniela Danz uit haar dichtbundel Portolan. Het is gewijd aan de legendarische figuur van de heilige Alexius (Alexius van Edessa) uit het oude Turkije en belicht zijn radicale vervreemding van de wereld en zijn pijnlijke terugkeer naar huis.

Hier staat de ‘drift’ symbool voor de drukte van het leven binnen de conventies, in overvloed en in blindheid. De rondrennende ‘bewoners’ – dat zijn de familie van Alexius en zijn vrouw – lopen dwars door hem heen.

Daarna gaat de zin zonder komma en als het ware ademloos verder. Alexius wil snel verder. Want op dit punt loert een pijn die zelfs de heilige niet zomaar wegstopt. Zijn vroegere dierbaren herkennen hem niet meer. En dat niet alleen vanwege zijn baard of de bedelaarskleren. Ze kunnen hem niet herkennen, de heilige die uit hun wereld is verdwenen.

En zo raakt de heilige Alexius, die 17 jaar in eenzaamheid heeft doorgebracht, in een onrustige overpeinzing. Hij is terug en toch niet echt aanwezig. Was hij er dan überhaupt ooit? Heeft hij er misschien nog nooit echt bij gehoord? Of is hij vandaag de dag iemand anders dan degene die hier ooit opgroeide? Hoe dan ook, de thuisgekomen man is hier niet thuis, want de heilige is niet de zoon, erfgenaam en bruidegom, en hij kan dat ook niet ‘nog eens worden’. Of dit toch de stille hoop was die Alexius terugbracht, blijft in het gedicht even open als in de verschillende versies van zijn legende.

Alexius

op de muur nog een restje zon van gisteren
en vandaag al sneeuw
ik was zo lang niet thuis
en toen ik eindelijk terugkwam kraakte de deur
alsof zij het mij niet vergeven kon

de vork viel op de grond
de wind bladerde de boeken alleen door
het kussen droomde zich de wereld uit

in de stroom van de dag lopen de bewoners
door mij heen, ik moet verder
misschien was ik nooit daar
misschien moet er tijd verstrijken
voordat ik weer word wie ik was

Daniela Danz

cozy interior with sunlit window curtains — Photo by Anna Danilina on Pexels.com

Geplaatst op 16 augustus 202616 augustus 2026 door Gmt

De zonnewagen, verteld door Ovidius Naso (slot)

close up of wheat at sunset — Photo by Viktoria Emilia on Pexels.com

Maar Moeder Aarde-ingesloten door de Oceaan,
terwijl veel zeeën en rondom geslonken waterstromen
reeds waren terug gekropen in haar donkere moederschoot-
hief dorstig haar tot aan de hals geschroeid gelaat ten hemel,
beschermde met een hand haar blik en deed haar lichaam met
een zware trilling schudden, toen bedarend, lag ze dieper
dan ze normaal lag, en haar stem klonk plechtig, toen ze sprak:

‘Als dit dan moet, als ik dit heb verdiend, waarom dan niet door
uw bliksems, Jupiter? Als ik moet sterven door het vuur,
laat mij dan sterven in uw vuur dat zou mijn dood verzachten.
Maar ik… ik krijg nauwelijks deze klanken uit mijn keel…!”
-haar stem werd door de rook verstikt- ‘zie mijn verschroeide haren,
zie in mijn ogen al die as, as tot in mijn mond!
Is dit de prijs die gij mij gunt, het loon voor al mijn zwoegen
en vruchtbaarheid? Voor ’t feit dat ik voortdurend wonden voel
van en en kromme ploeg, en dat ik ieder jaar bewerkt word,
groenvoer laat groeien voor het vee en voor het mensenras
het milde graan? En dat ik u, de goden wierook lever?
En stel dat ik zo’n ondergang verdiend heb -wat dan nog,
wat heeft de zee, uw broer, misdreven? Waarom wijkt het water
dat hem door’t lot werd toegedacht, steeds verder van de hemel?
Maar als u zich niet om uw broer bekommert noch om mij,
denk dan toch aan uw eigen hemel, kijk toch om u heen!
De beide polen branden al! Als zij door ’t vuur verzwakt zijn,
stort ook uw hemelwoning in! Zie Atlas, hoe hij zwoegt!
Als alles wordt vernietigd, aarde, zee en hemelrijk,
zijn wij weer terug bij Chaos, in de oertijd. Red wat nu nog
uit ’t vuur te redden valt, en denk toch om uw koninkrijk!’

Hier zweeg de Aarde want zij kon de hete lucht niet langer
verdragen en niet verder spreken. Ze verborg haar hoofd
binnen zichzelf, in diepe grotten, dichtbij de doden.

Gustave Moreau (1826-1898), De val van Phaëthon (1878), aquarel, hoogtepunt en potlood op papier, 99 x 65 cm, Musée du Louvre, Parijs. Wikimedia Commons.

In Gustave Moreau’s schitterende aquarel The Fall of Phaëthon (1878) is alles oranje aan het schroeien. De zonnewagen staat net op het punt neer te storten, Phaëthon is in nood in de strijdwagen, en de paarden trappelen in totale wanorde. Phoebus Apollo, getoond in een van zijn voorstellingen als een leeuw, achtervolgt de strijdwagen in paniek, en een enorme slangachtige basilisk of draak stijgt op van de aarde. Links wordt de maan getoond die net over de horizon gluurt, en de bliksemschicht van Jupiter vliegt naar beneden om Phaëthon te treffen. (Het Eclectische Lichtbedrijf geen AI)

Terwijl ik deze slotaflevering samenstel woeden in eigen land moeilijk blusbare branden in de Hoge Venen. Dichterbij de werkelijkheid kan ik je niet brengen.

Je voelt het bij elke zin. De ‘grote Baas’, Jupiter moet ingrijpen. En zeg nooit meer dat Latijn een ‘dode taal’ zou zijn!

-hij klom naar ’t punt
vanwaar hij altijd wolken uitzendt over wijde landen
vanwaar hij donder dreunen laat en bliksemschichten richt.
Maar nu ontbraken wolken om de aarde te bedekken,
nu kon hij ook geen regen sturen uit de lucht, maar wel
gaf hij een donderslag en met één goedgerichte bliksem,
dicht langs zijn rechteroor, schoot hij de wagenmenner van
zijn wagen af, het leven uit, en deed met felle vuurschicht
het andere vuur vergaan…

Phaëton zelf stort neer, terwijl het vuur nog rondraast in
zijn rosse haardos; in een grote boog , dwars door de lucht,
schiet hij omlaag, zoals een ster uit onbewolkte hemel
niet echt omlaag valt, maar de schijn kan wekken dat zij valt;
en ver van huis vangt de Erdanus, hoofdstroom in’t westen
hem in zijn water op en wast het roet van zijn gezicht.
De waternimfen van het Avondland leggen zijn lichaam,
nog smeulend van de bliksem, in een graf. Het grafschrift luidt:
‘Dit is het graf van Phaëton, de Zonnewagenmenner,
hij was te klein en stortte neer, zijn waagstuk was te groot.

Jacopo Tintoretto (c 1518-1594), Fall of Phaëthon (1541-42) (E&I 18), olieverf op paneel, afmetingen niet bekend, Galleria Estense, Modena, Italië. Afbeelding door Sailko, via Wikimedia Commons.

De vader, fel gepijnigd door verdriet, had met een sluier
zijn hoofd bedekt, en als het waar is wat men zegt, dan is
er één dag zonder zon geweest. Die dag hebben de branden
voor licht gezorgd. Zo had de hele ramp nog enig nut.
Nadat zijn moeder Clymene alles wat men bij zulke
rampen kan zeggen had gezegd, ging zij bedroefd, verdwaasd
haar kleed gescheurd in rouwbeklag, de hele wereld door,
eerst zoekend naar het dode lichaam, toen naar beenderen
en vond de beenderen, maar wel op een verre kust begraven.
Zij knielde bij die plek, plengde haar tranen op de steen,
waar zij zijn naam in las en die zij aan haar boezem drukte.

Wood Engraving, 19Th Century, After The Painting By Cornelisz Van Haarlem.

En verder? Vertellen we nog dat de zussen van Phaëton in barnsteen-bomen werden veranderd, een vrij pijnlijk gebeuren. De boomschors overdekte hun laatste woorden en sindsdien vloeien hun tranen als een vocht dat tot barnsteen stolt en als sieraad voor Latijnse meisjes wordt meegenomen.
Zijn vriend Cycnus verandert al rouwend in een soort vogel die zich ver van Jupiters hemel houdt, denkend aan zijn snelle vuur, zijn hals rekt uit en hij kiest zijn nest bij stromen die vuur-vijandig zijn. Een zwaan dus.
Daarna wil de zon niet meer schijnen.
’t Is genoeg, zegt hij van in het begin heb ik geen rust gekend.
Hij biedt de hemel zijn ontslag aan.
En als niemand nog met de zonnewagen wil of durft moet Jupiter het maar zelf doen.
(en je hoeft daarom nog niet te sterven als je de wagen slecht ment!)

Aldus zijn woorden. Alle goden vormen om de zon
een kring en smeken hem om asjeblief niet alles duister
te maken. Jupiter biedt zelf excuus aan voor het werpen
van bliksems, maar als opperheerser weet hij ook te dreigen.
Dan spant de Zon zijn dolle en nog steeds spichtige
paarden weer in en zweept er fel op los, bedroefd en razend
want in zijn razernij verwijt hij hen Phaëtons dood.

Een bekende redenering. Jupiter inspecteert de wereld en als hij ziet dat alles nog stevig en hecht is onderzoekt hij ook de aarde en de bouwsels van de mensen.

…Maar zijn grootste zorg geldt toch zijn eigen landstreek, Arcadië: bronnen, rivieren, zelf nog angstig om te stromen brengt hij weer op gang. En hij geeft het land weer grassen, bomen, loof, het aangetaste bos weer nieuwe kracht. Er komt nog een avontuurtje van Jupiter met Callisto maar zij wordt na het gedoe met ‘de grote dondergod’ door zijn ega in een beer veranderd.
Bijna wordt ze door haar eigen zoon Arcas gedood, maar zo ver laat Jupiter het niet komen. Hij laat hen beiden ‘vervoeren’ door de wind en geeft ze voor altijd een plaats aan de sterrenhemel. De Grote en de Kleine Beer. (Zij kan zich wel nooit meer baden want de Grote Beer gaat nooit onder in de zee!)

Vertaling van Ovidius Metamorphosen, M/ d’Hane-Scheltema. Atheneum Polak A’dam. 27-28ste druk. 2026

Muzikaal ook vertaald door Camille Saint-Saëns Opus 39 Phaéton 8’24”

Geplaatst op 11 augustus 202612 augustus 2026 door Gmt

De zonnewagen, verteld door Ovidius Naso (2)

golden sunset with silhouetted grass blades — Photo by Alban Mehmeti on Pexels.com

Ver moet je haar niet zoeken, de zon. Zij is deze dagen duidelijk aanwezig. (geweest)

In het Nederlands is zij vrouwelijk: De zomerzon is in het Nederlands een vrouwelijk zelfstandig naamwoord. Het is een de-woord, en hoewel het in het dagelijks spraakgebruik vaak wordt verward of onzijdig lijkt, wordt het traditioneel en in woordenboeken aangeduid als vrouwelijk. ANW (Algemeen Nederlands Woordenboek)

In Ovidius’ verhaal is de zon mannelijk. Hij is een God. Helios. En zijn zoon Phaëton wil hoe dan ook met de zonnewagen rijden die dagelijks gemend zijn pa Helios van de morgen naar de avond brengt. De gevleugelde paarden wachten ongeduldig onwetend dat Phaëton de zonnewagen zal besturen.

Intussen blazen Pyroïs en Eoüs en Aethon,
de vleugelpaarden van de Zon met Phlegon, nummer vier,
vlammend gehinnik uit, hun hoeven beuken aan het hek.
Als Thetys dat geopend heeft -niets wetend van het lot
van Phaëthon, haar kleinzoon -, als het wijde luchtruim lokt
kiezen zij snel hun pad; hun benen trappend door de lucht
en dwars door ’t hangend wolkendek, omhoog gevoerd op vleugels
jagen ze langs de wind die uit hetzelfde oosten blaast.
Maar het gewicht was licht. Het Zonnespan kon niet herkennen
wat het gewoonlijk voelde en het juk kreeg minder druk.
Zoals gewelfde schepen zonder juist gestuwde ballast
onzeker over zee gaan bij gebrek aan stevigheid,
zo mist de wagen zijn gewoon gewicht en gaat met sprongen
de lucht door, schokte omhoog, omlaag en lijkt wel onbemand.
Het vierspan voelt het, maar stuift voort, het laat de karrensporen
voor wat zij zijn, en loopt niet met de oude regelmaat.
De jongen schrikt, niet wetend wat hij met de teugels aan moet
noch waar de weg loopt, en dan nog…hoe stuwt hij hen daarheen?
Dit was nog nooit gebeurd.

Ovidius heeft niet dadelijk een extra breed filmscherm nodig om ongeziene rampen in beeld te brengen. Het is ons allen bekend: ach was ik maar…En had ik maar nooit…Ook tweeduizend jaar geleden beseften stervelingen dat tussen willen en kunnen vaak onoverbrugbare afstanden liggen. Dat wat ons moet gidsen spookgestalten blijken en wat wij vreesden gebeurt: ‘Ook de aarde brandt, grasvlakten worden as, geboomte vlamt met loof en al, het droge veldgewas zorgt brandend voor zijn eigen brandstof.’

Ja toen…had hij maar nooit de Zonnepaarden aangeraakt,
nooit naar zijn afkomst willen vragen, nooit zijn zin gekregen!
Hij wil weer Menops zoon zijn, maar nu wordt hij meegesleurd
gelijk bij snelle noorderstorm een schip waarvan de stuurman
het roer laat gaan; goden en bidden zijn zijn laatste hoop…
Wat moet hij doen? Een groot stuk lucht ligt achter hem, maar voor hem ligt nog veel meer.

Hij schat de afstand van elk werelddeel,
kijkt naar het westen voor zich uit- hij zal het door het noodlot
niet meer bereiken-, kijkt ook naar het oosten achter zich.
Verlamd , niet wetend wat te doen, kan hij geen teugels vieren
noch strakker houden en de paardennamen kent hij niet.
Ook ziet hij rondom in de sterrennacht vreemde gestalten,
angstig ontwaart hij diergedaanten van enorm formaat.

Hij komt vlak langs de Schorpioen die daar zijn beide scharen
in holle bochten uitzet om met kromme armen én
zijn staart een breedte van twee sterrenbeelden in te nemen.
De jongen ziet hoe hij een sap met donker gif uitzweet
en zich gereedmaakt met zijn kromme angel toe te steken,
en laat, verstijfd van angst, geheel van streek, de teugels gaan.
Als die de paardenruggen raken en daar blijven liggen,
schieten de dieren opzij; nu zonder mensenhand,
gaan ze door onbekende luchtstreek, stuiven zonder richtlijn
waarlangs hun vaart hen meeneemt, botsend tegen de sterren aan,
hoog aan het hemeldak, sleuren de wagen waar geen weg is,
rennen nu eens omhoog, storten zich dan weer steil omlaag,
afgronden in die steeds meer dichter bij de aarde liggen,
zodat de Maan verbaasd is dat de paarden van haar broer
onder de hare langsgaan, en de wolken zwart geschroeid
gaan roken. Ook de aarde brandt, althans haar hoogste toppen,
de grond splijt scheurend open, door dat het vocht verdampt,
grasvlakten worden as, geboomte vlamt met loof en al,
het droge veldgewas zorgt brandend voor zijn eigen brandstof.

John Gibson Reliëf van Phaëton die de zonnewagen bestuurt. (marmer)

En, schrijft Ovidius, dit zijn dan nog de kleine klachten.
‘Grote steden gaan met muur en al teloor.
Het vuur doet landen met hun volken geheel tot as vergaan.
Bergen met bossen branden kaal.’
Hij noemt ze dan met naam, zelfs de berg der Muzen, de wieg van Orpheus.

Zo ziet Phaëton een aarde die langs alle kanten in brand staat. Tegen zoveel hitte is hij niet bestand. En zelfs de rivieren waren niet veilig, want de rook steeg uit de Don omhoog, en ook zij worden met naam en/of toenaam genoemd.
‘De Nijl was in paniek en is naar ’t eind der wereld weggevlucht, waar hij zijn hoofd tot heden toe verborgen houdt;’ (de bronnen van de Nijl bleven tot in de 19de eeuw onvindbaar)
Ook de zeeën trekken zich terug, een vlakte van droog zand vervangt wat water was.

‘Het hele aardvlak splijt uiteen, het licht dringt door de spleten
de Hades binnen en verschrikt het koningspaar der doden.’

Tijd voor moeder Aarde! Lees haar tussenkomst in een volgende aflevering om deze metamorfose af te ronden.

De zonnewagen van Trundholm (CC BY-SA 3.0 – Nationalmuseet – wiki)

Geplaatst op 6 augustus 2026 door Gmt

De zonnewagen, verteld door Ovidius Naso (1)

silhouette of grass against the sunset — Photo by San Photography on Pexels.com

In de luwte, dat wel, de tweede metamorfose van Publius Ovidius Naso (43 voor Chr.-17 na Chr.) gelezen, “Het huis van de Zon”.

“De heerserswoning van de Zon stond op gestrekte zuilen,
hoog, schitterend door goud en vuuruitstralend koperwerk.
glanzend ivoor bedekte tot de top de gevelvelden
en dubbele zilveren deurpanelen straalden in het licht..”

…volgt dan de beschrijving van wat de goden-smid Vulcanus in zijn vurige smidse had gehamerd tot na al dat moois de zoon van de Zon (Helios) thuiskomt, Phaëton. Niet te dichtbij want daar was de lichtgloed niet te verdragen.

“…Daar, gehuld in purperrode mantel
en op een zetel stralend van smaragden zat de Zon.
En links en rechts stonden de Dag, de Maand, het Jaar, de Eeuwen,
de Uren met gelijke tussenruimten opgesteld.’

Ja, Phaëton was een beetje bang, schrijft Ovidius, een vader met allesziende ogen en op de vraag wat hij kwam doen brengt de sluwe jongen dadelijk zijn afkomst in het midden. Hij wil een bewijs van Helios’ vaderschap., Verlos mij asjeblief van elke twijfel. Dus mag hij vragen wat hij wil, en inderdaad, het kind vraagt een ritje met vaders Zonnewagen te mogen rijden.

Helios en zijn zonnewagen (CC BY-SA 4.0 – British Museum – wiki)

Helios kan niet weigeren, maar wel waarschuwen.

‘Je bent een mens maar wat jij wenst in niet meer menselijk.
Je reikt in je onnozelheid naar meer dan wat zelfs goden
ooit kunnen krijgen. Iedereen mag doen naar eigen dunk,
maar niemand heeft de kracht de Zonnewagen te besturen
behalve ik! Zelfs onze heerser op de Olympus berg,
die zo vervaarlijk woest met bliksems slingert, kan mijn wagen
niet mennen, en wie is nu machtiger dan Jupiter?”

De bezorgde vader beschrijft zelfs het traject, het eerste stuk, dan het midden en tenslotte het laatste dat snel daalt.

Bedenk ook dat hemel in constante wenteling
rondjaagt en hoge sterren meevoert naar een snelle draaiing.
Ik zwoeg daarentegen , die maalstroom overheerst mij niet
gelijk de rest, ik rijd mijn baan dwars door hun snelle omgang.
Nu stel, jij krijgt mijn wagen. Wat te doen ? Kun jij de draai
der polen langsgaan zonder dat de snelle as je meesleurt?
Dacht je dat daar het lustoord van de goden is
en heilig bosgebied met tempels rijk aan offeranden?
Het is een weg vol hinderlagen tussen monsters door
en zelfs al blijf je in de baan en hou je goede richting
toch zul je een gehoornd tegenstander als de Stier
ontmoeten, en de Schutter, en de Leeuw met felle kaken;
en ook de Schorpioen die wijd zijn scherpe scharen kromt;
daarna de Kreeft, heel anders maar met even scherpe scharen…
En dan mijn snelle dravers, vurig door die vlammengloed
die ze vanbinnen kweken en uit mond en neusgat blazen,
kun jij nooit teugelen: wanneer hun fel gemoed echt kookt,
dulden ze mij al niet en rukken koppig aan de teugels.

Helios op zijn zonnewagen – Hans Adam Weissenkircher

En ja, Phaëton krijgt de zonnewagen. Elk uitstel is tevergeefs, elke vaderlijke raad nutteloos. De wagen door Vulcanus zelf gemaakt, met gouden as en gouden distel, en rondom de wielen velgen van goud waarin een rij van zilveren spaken blinkt, topazen langs het juk en lange rijen edelstenen. Mooi hoe dan de noodlottige morgen wordt beschreven.

Als Phaëton heel zelf verzekerd, vol bewondering
dit pronkstuk aanziet, heeft Aurora -altijd vroeg ontwaakt-
de purperen poorten van de rozenzaal in’t lichtend oosten
opengezet. De sterren vluchten heen, met Lucifer
als achterhoededrijver, als ook hij, de laatste ster,
naar de aarde afdaalt en de zon hem ziet , en ziet hoe rood
de wereld kleurt en hoe de bleke Maan haar sikkel kwijtraakt
-zo lijkt het- , geeft hij aan de snelle Horae opdracht om
de paarden in te spannen. De godinnen halen schielijk
de vuurspuwende dieren, die zich bij de hoge ruif
voeden met ambrozijn, en doen het rinkelende tuig om.
De vader heeft zijn zoons gelaat met goddelijke zalf
bestreken om het te beschermen tegen felle hitte,
heeft hem de stralenkrans op’t hoofd gezet en diep bezorgd
met zuchten die verdriet voorspellen, eenmaal nog gesproken.
‘Misschien dat je nu toch luistert naar dit wederwoord…
Wees zuinig met de zweep, gebruik je krachten voor de teugels

Weldra deel 2 en slot

Bust of the sun-god Helios, second century AD; the holes were used for the attachment of a sun ray crown, Ancient Agora Museum, Athens, Greece.
George E. Koronaios – Own workhttps://en.wikipedia.org/wiki/Helios#/media/File:Bust_of_the_sun-god_Helios._2nd_cent._A.D.jpg

De vertaling van deze ‘metamorfose’ is van M’ d’Hane-Scheltema ‘Ovidius Metamorphosen’ Atheneum Amsterdam 27-28ste druk 2026

Lees over dit onderwerp onze aflevering:

Aspecten van de ‘metamorfose’(3) ‘Ovidius Naso’

Geplaatst op 23 juli 202624 juli 2026 door Gmt

Reisgezel (5) Carl Wilhelmson 1866-1928

‘Kerkgangers in een boot (1909) Stockholm National Museum Klik op onderschrift om e vergroten

Leek het even dat hij de weg van de lithografie zou opgaan toen hij in 1881 als leerling-lithograaf begon bij Meyer & Köster in Göteborg waar hij als tekenaar werkte, maar het was met dat salaris dat hij ook nog eens vier semesters lang avond- en weekendlessen kon volgen bij de school voor Design en Ambacht. Later werd Wilhelmson fulltime student aan de Valand Academie onder de vooraanstaande schilder Carl Larsson. Op aanbeveling van Larsson en het bedrijf Meyer & Köster ontving Wilhelmson in 1888 een reisbeurs van de Handels- academie om zijn blik te verruimen. Hij gebruikte deze voor een uitgebreide studiereis naar Leipzig.

Met zijn eigen spaargeld reisde hij vlak voor het Nieuwjaar van 1890 vervolgens naar Parijs, waar hij een aantal jaren woonde en atelier volgde bij Paul Sérusier en Maurice Denis in de Julian Académie. met uitzondering van de zomermaanden, dan keerde hij steevast terug naar zijn ouderlijk dorp, het vissersdorpje Fiskebäckskil.

Dat Wilhelmson al op jonge leeftijd artistieke aanleg toonde, was niet zo vreemd, want zijn vader tekende graag boten en kustlandschappen. Hij overleed echter bij een schipbreuk toen Wilhelmson slechts negen was. Zijn moeder opende een winkeltje om in het dagelijks onderhoud te voorzien.

In Parijs werkte hij als reclame-illustrator, zoals blijkt uit enkele bewaard gebleven schetsboeken. Maar er is weinig bekend over zijn jaren tot 1896, toen hij definitief naar Zweden terugkeerde. Nadat hij in 1896 naar Göteborg was verhuisd, werd hij door Pontus Fürstenberg, de financier van de Valand Schilderschool, uitgenodigd om directeur van de school te worden. Hij hield die functie tot 1910, daarna richtte Wilhelmson zijn eigen kunstacademie op in Stockholm en gaf daar zeventien jaar les, van 1911 tot aan zijn dood.
De route die Carl Wilhelmson aflegde, is vergelijkbaar met die van andere artistieke landgenoten. Veel kunstenaars kozen ervoor om Zweden in hun jonge jaren te verlaten om op het continent te studeren, te werken en inspiratie op te doen. Geleidelijk aan nam heimwee de overhand, net als de fascinatie voor alles wat het Zweedse thuisland te bieden had.

”Vermoeid’. 1898. 1898; Oil on canvas; Nationalmuseum, Stockholm; 115 x 90 cm.

In de Studio. 1912. Private Collection. 118 x 128cm

Op de kunstacademie van Carl Wilhelmson werd Mollie Faustman de „massière” van de school, degene die de orde handhaafde, en zij werkte jarenlang nauw samen met Wilhelmson. In de monografie van Axel Romdahl over Carl Wilhelmson beschrijft Mollie Faustman hem als volgt: „ Het meest kenmerkende aan Carl Wilhelmson als docent was misschien wel zijn voorzichtigheid, zijn angst om de leerling in diepere zin te beïnvloeden. Hij was er vast van overtuigd dat ieder mens iets unieks heeft dat hem of haar van alle anderen onderscheidt en dat hij of zij daarom, als hij of zij als kunstenaar in staat is om deze eigenheid tot uitdrukking te brengen, ook iets te bieden heeft dat niemand anders kan bieden.”

Het Paar (1910). 1910;
Oil on canvas; Finnish National Gallery, Helsinki; 80.5 x 54.5 cm.

In 1901 huwde hij met kunsrenares-schilder Albertina Kerfstedt. Een van hun kinderen, Ana Wilhelmson-Lagerlan werd ook schilder.

De nationale romantiek was een beweging die tot uiting kwam in de kunsten. Op dat moment maakte Zweden een periode van snelle veranderingen door, die gepaard gingen met industriële en sociale onrust. Tussen 1879 en 1893 zorgden een economische recessie in Zweden en een economische bloei in de VS ervoor dat jaarlijks ongeveer 34 000 Zweden naar Noord-Amerika emigreerden. Rond de eeuwwisseling transformeerde Zweden van een agrarische economie tot een industriële natie. Het aantal arbeidskrachten in de landbouw bereikte rond 1880 een hoogtepunt en werd begin jaren 1930 overtroffen door het aantal arbeidskrachten in de industrie. Landbouw en industrie werden onderling afhankelijk: de landbouw vertrouwde in toenemende mate op machines en kunstmest, terwijl de industrie profiteerde van een instroom van arbeidskrachten . Tegen de achtergrond van deze sociaal-politieke factoren bloeide het nationaal-romantisme in de kunsten op. Tegen het begin van de 20e eeuw werd het de dominante ideologie. In heel Europa wilden nationaal-romantici dat verandering in overeenstemming zou zijn met cultuur, geschiedenis, tradities en waarden; de Zweden promootten echter ook het modernisme. “Het Zweedse’’ werd geassocieerd met een verbondenheid met de natuur, een geloof in gelijkheid en een bereidheid tot compromissen (Oxfard Academic)

Carl Wilhelmson: Portret van Carl Eldh, kunstenaar 1873-1954. P. 1924

Vertrek (1895). Oil on canvas; Private Collection; 90 x 90 cm.

De nationale romantiek was een stroming die in verschillende delen van Europa, zoals Bohemen en Rusland, tot uiting kwam in de kunst en de architectuur. In de muziek van de Noordse landen kwam het nationalisme sterk tot uiting. Grieg, die twee decennia eerder was geboren dan andere Scandinavische nationalistische componisten, was de eerste die volksmuziek en traditionele liederen in zijn composities verwerkte. Andere Scandinavische componisten werden binnen enkele jaren na Wilhelmson geboren. Zo werden Nielsen en Sibelius een jaar vóór Wilhelmson geboren en de Zweedse componisten Stenhammar en Alfvén respectievelijk vijf en zes jaar daarna. Hun muziek is onmiskenbaar Noord-Europees – denk maar aan Griegs Peer Gynt, gebaseerd op het toneelstuk van Ibsen, en Finlandia van Sibelius. Ook kunstenaars brachten hulde aan de cultuur, het land en de bevolking van hun land. De periode tussen ongeveer 1905 en 1920 wordt beschouwd als het ‘zilveren tijdperk van de nationale romantiek’ in Zweden. (Oxfard Academic)

**September Evening (1928)**
1928; Oil on panel; Private Collection; 41 x 32.5 cm.

ETT HEMM-ONS HUIS-CARL LARSSON

Geplaatst op 3 juli 20264 juli 2026 door Gmt

Reisgezel(2): ‘Les Jardins publiques’ Edouard Vuillard

Les Jardins Publiques. (klik op onderschrift om te vergroten)

De reeks „Jardins publics“ bestaat uit negen panelen die in 1894 door Alexandre Natanson werden besteld voor zijn herenhuis aan de Avenue du Bois in Parijs, tegenwoordig de Avenue Foch. Natanson was directeur van La revue blanche, een kunst- en literair tijdschrift dat onder meer de groep van de Nabis onder zijn vleugels had, waarvan Vuillard deel uitmaakte. De reeks was opgehangen in een grote ruimte, die zowel als salon en als eetkamer diende. Deze voorstelling van spelende kinderen, vergezeld door hun kindermeisjes, paste bijzonder goed bij de familiale sfeer van de opdrachtgevers, die ouders waren van drie kleine meisjes.

Deze panelen zijn in 1929 verspreid geraakt, maar vijf ervan worden bewaard in het Musée d’Orsay. Ze worden in een rechte hoek tentoongesteld, net als in hun oorspronkelijke opstelling. Elke compositie staat op zichzelf en heeft een ondertitel, maar ze zijn allemaal met elkaar verbonden door de continuïteit van de ruimte – aarde en hemel –, het licht en de kleuren: harmonieën van beige, groen en blauw, verlevendigd door enkele rode accenten. Zonder oog voor topografische nauwkeurigheid doen sommige panelen denken aan de Tuilerietuin, andere aan het Bois de Boulogne, dat grenst aan het Hôtel des Natanson.

Het plein-air-thema, de natuur in de stad, getuigt van de impressionistische erfenis, met name die van Monet. Het decoratieve aspect doet denken aan de middeleeuwse wandtapijten die Vuillard in het Musée de Cluny bewonderde. De schilder experimenteert hier voor het eerst op deze schaal met de effecten van lijmschilderkunst waardoor dit matte uiterlijk ontstaat, vergelijkbaar met dat van de fresco’s van Piero della Francesca, en dat hij later in al zijn decoratieve werken toepast. Tenslotte is de invloed van de Japanse prentkunst en kamerschermen merkbaar in de opstelling van vormen en leegtes, de decentreringen en de symmetriebreuken.

De techniek van lijmschilderen mengt een lijm (in plaats van olie) op basis van konijnenhuid met pigmenten, terwijl ze wordt verwarmd, daarna aangepast op het canvas.  Het is een techniek dicht bij tempera, gemaakt van eigeel, en verspreid in Europa in de 13de en 14de eeuw, veel gebruikt door Italiaanse renaissanceschilders.  

In de 19de eeuw is het een techniek die vaak wordt gebruikt voor de realisatie van theatersets. Vuillard heeft talloze sets voor Parijse theaters uitgevoerd. Hij gebruikt deze techniek van lijmschilderen om deze panelen hun matte uitstraling te geven, die aan de muurschilderingen van de Renaissance herinnert.

Lijmverf, ook wel lijmtempera genoemd, is een verfsoort die gemaakt wordt uit dierlijke lijm, bijvoorbeeld uit beenderlijm of huidenlijm. De gelatineachtige lijm wordt lang geweekt, vervolgens opgelost in warm water, waarna er pigment doorheen gewreven wordt.(La detrempe) De verf is mat van kleur, en niet watervast. Lijmverf schilderijen op doek werden Tüchlein genoemd. (Wikipedia)

Les deux écoliers Musées royaux des Beaux-Arts de Belgique, Bruxelles

‘Vuillard se montrera toujours sensible à la perception que les enfants ont de l’espace. Les Petits Écoliers, guetteurs éphémères, témoins d’un ballet fantomatique d’ombres qui peuplent, au loin, les frondaisons de ces Tuileries recomposées en sous-bois symboliste, sont un des panneaux les plus saisissants. (en meer via hieronder aangeduide bronnen)

Bezoek:

Vuillard et le regard intmiste

Vuillard et le regard intimiste

Het was vooral die ‘regard intime’ die mij aansprak. Helaas is het een beetje behelpen met de digitale reproducties. Is je bibliotheek geabonneerd op ‘Connaissance des Arts’ dan vind je een degelijke bijdrage van Frank Claustrat in de jaargang 2003, oktober nr 609. De stilte in Vuillards werk en de plaats voor het (Japanse) lege maakten deze kunstenaar een boeiende reisgezel. Het wonderlijke zoekt altijd de leegte op. Net zoals de stilte. Daar is veel mogelijk.

(mooie gedetailleerde film (28:56). over deze schilderijen; altijd via youtube terug te vinden: ‘Les allées du souvenir”

Geplaatst op 30 juni 202630 juni 2026 door Gmt

Reisgezel (1): Robert Graves (1895-1985)

teenager looking through camera lens — Photo by Gizem Gökce on Pexels.com

1915

I’ve watched the Seasons passing slow, so slow,
In the fields between La Bassée and Bethune;
Primroses and the first warm day of Spring,
Red poppy floods of June,
August, and yellowing Autumn, so
To Winter nights knee-deep in mud or snow,
And you’ve been everything.

Dear, you’ve been everything that I most lack
In these soul-deadening trenches—pictures, books,
Music, the quiet of an English wood,
Beautiful comrade-looks,
The narrow, bouldered mountain-track,
The broad, full-bosomed ocean, green and black,
And Peace, and all that’s good.

Robert Graves (1895-1985)

vibrant red poppies in a sunny field — Photo by Yakup Tuğ on Pexels.com

1915

Ik heb de seizoenen langzaam voorbij zien gaan, zo langzaam,
In de velden tussen La Bassée en Bethune;
Sleutelbloemen en de eerste warme lentedag,
Rode papavers in juni,
Augustus en de vergelende herfst, tot
De winternachten, kniediep in modder of sneeuw,
En jij was alles.

Liefste, je was alles wat ik het meest mis
In deze zielsdodende loopgraven – foto’s, boeken,
Muziek, de stilte van een Engels bos,
Vriendelijke blikken van kameraden,
Het smalle, met rotsblokken bezaaide bergpad,
De brede, weelderige oceaan, groen en zwart,
En vrede, en al het goede.

Robert Graves

sunlight between trees in forest — Photo by Bart Ros on Pexels.com

Het gedicht „1915“, dat door wetenschappers wordt beschouwd als gericht aan Robert Graves’ jeugdliefde, G. H. „Peter“ Johnstone, verscheen in de bundel Fairies and Fusiliers (William Heinemann, 1917), die Graves schreef tijdens zijn diensttijd in de Eerste Wereldoorlog. Over de dichter schrijft Dustan Ward, een gepensioneerd hoogleraar Engels aan het University of London Institute in Parijs, in zijn essay ‘Poetic Correspondence: The Verse Letters of Robert Graves’, gepubliceerd in The Robert Graves Review, nummer 3: ‘Graves’ romantische visie op Johnstone had hem door alle verschrikkingen van de oorlog heen geholpen: ‘Lieve schat, je bent alles geweest wat ik het meest mis / in deze zielsdodende loopgraven,’ schreef hij. In oktober 1915 had hij [Johnstone] in idealistische bewoordingen beschreven als ‘mijn beste vriend, een dichter lang voordat ik er ooit een zal zijn, een stralend en ongewoon wezen.’”

Nog te koop bij veschillende boeken-antiquariaten

“De problemen van Graves’ problematische leven begonnen, zoals zo vaak, op kostschool waar hij gepest werd omdat hij anders was, een dichter en een Duitse naam had (Robert von Ranke Graves). Vijftig jaar later had hij er nog nachtmerries van. De Eerste Wereldoorlog komt aanvankelijk als een welkome onderbreking, maar de andere officieren aan het front blijken al net zulke xenofobische, lompe barbaren te zijn als de jongens die hij op school had meegemaakt. Bovendien was de oorlog niet, zoals verwacht was, voor Kerstmis afgelopen. Graves werd gewond en bleef vierentwintig uur op het slagveld liggen omdat men dacht dat hij dood was (op zijn eenentwintigste verjaardag). Het verslag dat hij in Goodbye to All That (Dat hebben we gehad) van deze ervaring en de rest van zijn jonge jaren geeft, is nog steeds het beste dat er over de Graves van toen verschenen is, vooral als men het leest met de door Paul O’Prey uitgezochte brieven bij de hand. Martin Seymour-Smith vertelt ons over deze periode nauwelijks meer dan we uit Graves’ autobiografie al wisten, maar over de jaren na 1918 is hij uitvoeriger. Graves, die zijn autobiografie in 1929 schreef, was nogal terughoudend over zijn kort daarvoor mislukte huwelijk, een leemte die met dit nieuwe boek is opgevuld.”

Vrij Nederland Boekenbijlage 1982. ‘Afgrijselijk boeiend Het leven en werk van Robert Graves. Antony Paul’ (1982 ) Lees dit bio helemaal via Vrij Nederland 1982:

https://www.dbnl.org/tekst/_vri013boek02_01/_vri013boek02_01_0227.php

Robert Graves, boeiende website:

https://robertgraves.org/galleries

In “Reisgezel” stellen we u graag boeiende persoonlijkheden voor, zoals Robert Graves. Zijn levensloop en werk als reisgids. ‘Careers’ maakt de bedoelingen (of pogingen) duidelijk:

Graves’ carrière besloeg het grootste deel van de 20e eeuw. Hij was als jongeman getuige van de ontwikkeling van het zelfbewuste begrip dat deze eeuw van haar eigen moderniteit had. Hij kwam bijna om het leven terwijl hij vocht voor zijn geloof in de natie en Engeland, in een tijd waarin moderne idealen het motto ‘voor koning en vaderland’ verdrongen door soms tegenstrijdige sociaal-politieke idealen. Hij was getuige van dezelfde omwentelingen en onderging veel van dezelfde beproevingen als zijn avant-gardistische tijdgenoten (zoals Breton, Soupault en Apollinaire in Frankrijk en T.E. Hulme, David Jones en Wyndham Lewis in Groot-Brittannië) tijdens de Eerste Wereldoorlog, maar schreef er, samen met andere dichters zoals Edward Thomas, Wilfred Owen en Siegfried Sassoon, heel anders over. Hij zag dat het weer de verkeerde kant op ging en besloot toen „Goodbye to All That“ te zeggen en het leven op zijn eigen voorwaarden te proberen.

Careers

Father is quite the greatest poet
    That ever lived anywhere.
You say you’re going to write great music—
    I chose that first: it’s unfair.
Besides, now I can’t be the greatest painter and
        do Christ and angels, or lovely pears
        and apples and grapes on a green dish,
        or storms at sea, or anything lovely,
Because that’s been taken by Claire.

It’s stupid to be an engine-driver,
    And soldiers are horrible men.
I won’t be a tailor, I won’t be a sailor,
    And gardener’s taken by Ben.
It’s unfair if you say that you’ll write great
        music, you horrid, you unkind (I sim-
        ply loathe you, though you are my
        sister), you beast, cad, coward, cheat,
        bully, liar!
Well? Say what’s left for me then!

But we won’t go to your ugly music.
    (Listen!) Ben will garden and dig,
And Claire will finish her wondrous pictures
    All flaming and splendid and big.
And I’ll be a perfectly marvellous carpenter,
        and I’ll make cupboards and benches
        and tables and … and baths, and
        nice wooden boxes for studs and
        money,
And you’ll be jealous, you pig!

Robert Graves

Geboren in 1895; Anglo-Ierse vader, Duitse moeder. Soldaat-dichter in WOI met zijn vrienden Sassoon en Owen. Na een mislukt eerste huwelijk en vier kinderen schreef hij afscheid van All That en trok zich terug in Mallorca met dichter Laura Riding (1929). Daar schreef hij zijn best verkopende I, Claudius (1934). Zelden behandelend hetzelfde onderwerp twee keer, leidde zijn roman Het Gouden Vlies hem naar zijn baanbrekende stelling over oude religies De Witte Godin (1948) en naar zijn Griekse Mythen. Hij was een bijbelgeleerde, biograaf, vertaler, maar vooral een dichter. Hij publiceerde meer dan 1200 gedichten. Hij werd verkozen tot hoogleraar poëzie aan Oxford (1961) en kreeg de Queen’s Medal for Poetry (1968). Hij ligt begraven in Deià, Mallorca.

Geplaatst op 20 juni 2026 door Gmt

Aspecten van de ‘metamorfose’(3) ‘Ovidius Naso’

De val van Phaëthon naar de Metamorfosen van Ovidius. 1590 (klik op de ondertitel en daarna op prent voor vergroting)

De rit van Phaëthon in de zonnewagen van zijn vader Apollo kent een rampzalige afloop. De paarden hebben de aarde in brand gezet. Rivierbeddingen komen droog te liggen en riviernimfen beklagen hun lot. Neptunus met drietand komt uit de zee omhoog en strekt zijn arm ten hemel. Moeder aarde, met stedenkroon verbeeld als Cybele, steekt haar hoofd uit de aarde en beschermt met een hand haar blik. Atlas zwoegt om het hemelgewelf te torsen. Jupiter gooit bliksemschichten en Phaëthon valt met wagen en al uit de hemel. Een gravure bij het verhaal uit ‘Metamorfosen’ van de Romeinse auteur Publius Ovidius Naso .

“Het jaar 762 ab urbe condita (8 v.C). Publius Ovidius Naso staat op het punt zijn omvangrijke “Metamorfosen” af te sluiten. Hij heeft zes jaar gewerkt aan de vijftien boeken die samen meer dan twaalfduizend versregels bevatten. In het lange gedicht verhaalt hij over 231 gedaanteveranderingen van goden en halfgoden, beginnend bij de schepping van de wereld en eindigend bij Caesar, de goddelijke Julius die in een ster veranderde.” (Marc Holthof ‘De Witte Raaf 1995)

“Nog maar net klaar met de “Metamorfosen” of hij wordt verbannen door keizer Augustus. Reden onbekend. Paste hij met zijn frivole Grieks georiënteerde poëzie niet in de hervormingspolitiek van Augustus, of was hij betrokken bij een of andere politieke intrige? Ovidius verbrandde het manuscript van zijn “Metamorfosen”. Maar afschriften ervan waren gelukkig al bij zijn vrienden beland, zodat het werk bewaard bleef. Ovidius werd verbannen naar Tomis (het huidige Constanza in Roemenië) aan de Zwarte Zee. Hij schreef er treurzangen en zijn “Epistulae ex Ponto”, Brieven van aan de Zwarte zee – echte exilliteratuur. Hij stierf er in 17 na Christus, 60 jaar oud. Ook Augustus’ opvolger Tiberius heeft de verbanning van Romes beroemdste dichter nooit ongedaan gemaakt.” (ibidem)

Giambattista Tiepolo, Apollo en Daphne,1 74 31 74 5 . Het Louvre, Parijs © Fine Art Images/Heritage Images via Getty Images

“U kent allemaal de verhalen over Daphne die achtervolgd wordt door Apollo en veranderd wordt in een laurierboom, Echo’s ongelukkige liefde voor Narcissus, die zijn eigen spiegelbeeld prefereert en in een bloem veranderd wordt. De twee ouderlingen Philemon en Baucis, die als enigen in hun streek gastvrij zijn voor Zeus en door hem bij hun dood veranderd worden in in mekaar groeiende bomen. Er is het verhaal van Acteon de jager die per toeval de godin Diana naakt ziet baden en door haar in een hert wordt veranderd, dat dan prompt door zijn eigen honden verslonden wordt. Geniaal is de manier waarop Ovidius het moment beschrijft waarop de jager plots beseft dat hij de prooi geworden is. Er zijn Pygmalion, Midas, Ariadne, Jason en de Argonauten, Orpheus, de Centauren en vele, vele anderen. ” (ibidem)

Tegenover de proteïsche metamorfose plaatste auteur Canetti het masker. Hij meende dat het masker het definitieve einde was van de metamorfose tussen mens en dier, mens en plant: “Een eindtoestand van de metamorfose is het masker (de ‘figuur’). Eén van de eigenschappen ervan is dat het geen verdere metamorfose toelaat. Het masker (de figuur) is in al haar trekken omgrensd en duidelijk. Het is geen product van de natuur, maar een schepping van de mens. Het is een redmiddel uit het eeuwige fluïdum van de metamorfose. (…) Het masker onderscheidt zich door zijn starheid van alle andere eindtoestanden van de metamorfose (…) De betekenis van het masker is (…) juist eindtoestand te zijn. Het in mekaar vloeien van onduidelijke, half uitgeklaarde metamorfosen die eigen zijn aan de wonderlijke uitdrukkingsmogelijkheden die ieder natuurlijk menselijk gezicht bezit, mondt uit in het masker, het eindigt erin.”
Het masker, het vastleggen, vastroesten van de metamorfose is iets zeer negatiefs en gevaarlijks voor Canetti. Het heeft met macht en geweld te maken. “Masse und Macht”, zelf een zeer veelvormig metamorfisch boek, is in de eerste plaats een reflectie over het fascisme. En precies in het verstarren van een bepaald soort rationaliteit ziet Canetti (een beetje zoals Adorno en Horkheimer in hun “Dialectiek der Verlichting”) het ontstaan van het fascisme. Het fascisme, elke vorm van fundamentalisme, is niet metamorfisch, het is één, verstard en onveranderlijk. Het is, kortom, het duizendjarige rijk waar Augustus al van droomde.(ibidem)

Lees de bijdrage:

De metamorfosen van deze tijd

Andere bronnen:

Publius Ovidius Naso: Teksten in andere boeken/tijdschriften in DBNL

https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=ovid001

https://www.groene.nl/artikel/ontembare-lusten – (vrouwonvriendelijk?)

https://www.rijksmuseum.nl/nl/zien-en-doen/tentoonstellingen/afgelopen/metamorfosen

https://www.koxkollum.nl/ovidius/ovidius.htm: leven en werk van Publius Ovidius Naso (met tekstvoorbeelden)

Wie ik geweest ben, ik, de speelse dichter van de liefde -
    luister, dan weet u wie u leest, ook na mijn dood:
Sulmo was mijn geboorteplaats, omringd door koele stromen,
    zo'n tienmaal negen mijl verwijderd van de Stad.
Daar zag ik dus het levenslicht en vraagt u naar een jaartal:
    dat jaar stierven twee consuls in eenzelfde strijd.
Van ouds behoorde mijn familie tot de ridderklasse,
    wat dat ook zegt ... Ik was bepaald geen parvenu,
ook niet de oudste zoon: toen ik verscheen was er een broertje
    dat vier kwartalen voor mijn komst geboren was;
onze verjaardag mocht dezelfde Morgenster begroeten
    en één dag werd met tweemaal offerkoek gevierd
tijdens de feestweek van de wapendragende Minerva,
    en wel de eerste dag met gladiatorenbloed.

Tristia IV, 10; vert. M. d’Hane-Scheltema

Michele Tosini, Leda, ca. 1560–70. Galleria Borghese, Rome.

Daarom, omdat ik leef en zware moeilijkheden aan kan
    en dit mistroostig daglicht mij nog niet benauwt,
ben ik mijn Muze dankbaar: zij komt steeds weer met vertroosting,
    zij geeft mijn onrust rust, zij is mijn trouwe arts,
mijn leidsvrouw, mijn vriendin; zij voert mij mee, weg van de Donau
    en biedt mij 'n zetel midden op de Helicon.
Zij gaf mij zelfs al bij mijn leven - en dat is vrij zeldzaam! -
    verheven roem, zoals vaak opklinkt ná de dood;
en nooit heeft Afgunst, die de werkelijkheid kleineert, haar scherpe
    jaloerse tanden in mijn poëzie gezet,
want al mijn levensdagen - toch een tijd van grote dichters -
    is geen kwaadaardig woord gezegd over mijn werk.
Ik mag dan opzien tegen velen, maar word zelf niet lager
    geschat dan zij: de hele wereld leest mij graag.

Welaan dan, als voorspellingen van zangers waarheid zingen,
    zal ik, al sterf ik wel, niet echt begraven zijn
en of ik deze roem nu dank aan dichttalent of goodwill,
    de meest verdiende dank geldt, lieve lezer, u!

Geplaatst op 4 juni 2026 door Gmt

Licht en lommerte (2)

‘Een rustige middag’ Frans Oerder (Rotterdam 1867-1944 Pretoria)


Le jardin et la maison

Voici l'heure où le pré, les arbres et les fleurs  
Dans l'air dolent et doux soupirent leurs odeurs.

Les baies du lierre obscur où l'ombre se recueille  
Sentant venir le soir se couchent dans leurs feuilles,

Le jet d'eau du jardin, qui monte et redescend,  
Fait dans le bassin clair son bruit rafraîchissant ;

La paisible maison respire au jour qui baisse  
Les petits orangers fleurissant dans leurs caisses.

Le feuillage qui boit les vapeurs de l'étang  
Lassé des feux du jour s'apaise et se détend.

- Peu à peu la maison entr'ouvre ses fenêtres  
Où tout le soir vivant et parfumé pénètre,

Et comme elle, penché sur l'horizon, mon coeur  
S'emplit d'ombre, de paix, de rêve et de fraîcheur…

Anna de Noailles (1876-1933)

Elin Danielson Gambogi Finland 1915 40 x 51 cm, De jonge naaldwerkers (1915)

Oud(er) en jong. In de lommerte, dat mooie antieke woord voor het gefilterd zonlicht. (mon coeur s’emplit d’ombre, de paix, de rêve et de fraîcheur.) Herinner je. Het was dat soort licht dat even na het midden van de 19de eeuw voor het verbeelden van ‘des impressions’ de statige verbeelding ondermijnde en het ogen-blik zichtbaar maakte, de beweging van licht en landschap. Het voortdurend veranderen van het bestaande. En met Hans Lodeizen kunnen zeggen: “Er is niets zo zoet als ’s avonds onder de bloemen te zijn’, probeer het eens…

Er is niets zo zoet als ‘s avonds
onder de bloemen te zijn,

probeer het eens
licht het dak op en
alle sterren komen los te zitten

als de tuinman met
zijn wilde spuit vele bloemen
van hun stelen rukt en
vrolijk een deuntje fluit
denkend aan de avond

ruik de
verlichting juist boven
de aarde, glimlachend
drinkend van het water

natuurlijk zijn wij
onder het dak vandaan
de tuin ingelopen.

Hans Lodeizen
Uit: Verzamelde gedichten
G.A. van Oorschot Amsterdam 1996

garden sprinkler watering lush green lawn — Photo by Sóc Năng Động on Pexels.com

‘Altijd als ik langs de A44 van Amsterdam naar Den Haag reed en ik naderde Oegstgeest keek ik eerst naar links naar de Willebrordkerk met het door geboomte omsingelde kerkhof waar zo langzamerhand een heel cluster van mijn familieleden vredig ligt te wachten tot op de dag der opstanding, hoewel de aanvliegroute voor engelen bemoeilijkt wordt door de oprukkende nieuwbouw. Daarna, als ik het viaduct over het Oegstgeesterkanaal passeerde, ging mijn blik naar rechts. Niet om het landschap dat Monet daar schilderde in ogenschouw te nemen, daar wist ik nog niets van. Maar dwangmatig moest ik het pad langs het kanaal zien en even die zondagse voettochten herbeleven in het vreugdeloze teken van Calvijn.’

Jan Wolkers, De schuimspaan van de tijd. Verzamelde essays (Amsterdam 2001), p. 455.

Maar als Wolkers in zijn werk een bij honderdduizenden lezers bekend monument voor Oegstgeest heeft opgericht, dan heeft Klaas Heeroma (1909-1972) dat in het verborgene op zijn manier gedaan. Deze neerlandicus, geboren op Terschelling en gestorven in zijn woonplaats Groningen, is bij het Groene Kerkje begraven in het graf van zijn zoon die kort na de oorlog op jonge leeftijd in Oegstgeest was overleden.
Als Muus Jacobse schreef Heeroma meer dan eens over het Groene Kerkje. Het gedicht ‘De kinderen’, met als motto ‘Groene Kerkje, Oegstgeest’, gaat indirect in op zijn eigen verlies:

De kinderen liggen zo klein
Onder hun sprei van gras.
Zij slapen zo lang en vast
Achter het dicht gordijn.

De tuinman schoffelt het pad
En drenkt soms een dorstige plant
Of strijkt met een zorgzame hand
Van de bedjes het dorre blad.

Muus Jacobse, Het huisgezin. Gedichten (Kampen 1959), p. 27.
Bron: Jan Paul Hinrichs

Jan Paul Hinrichs (1956) publiceerde onder meer Vader van de slavistiek. Leven en werk van Nicolaas van Wijk (1880-1941) (2005; Engelse vertaling 2006) en C.C. Uhlenbeck (1866-1951): a linguist revisited (2009; bundelredactie met Inge Genee). Dit artikel over Oegstgeest is het tweede deel in een reeks van drie. (Digitale bibliotheek voor Nederlandse letteren. De Parelduiker jrg 18. (2013)

https://www.dbnl.org/tekst/_par009201301_01/_par009201301_01_0008.php