1.10

Het licht waait binnen op haar schets.  Door het klassieke ‘kinderraam’ valt het licht op het doek, en mocht de schilder de schaduw vergeten zijn dan is zijn appel blijkbaar duidelijk present in de ruimte, want of hij nu al op het canvas stond of wonderlijk genoeg veroorzaakt wordt door het binnenvallende licht, het blijft een raadsel, eigen aan de magie van het wonderland.

56christ

Wie dus licht wil verbeelden zal het over schaduw moeten hebben.  Ik denk dat Caravaggio een van de eersten was die besefte dat het gracieuze waarin de schilderkunst van zijn tijd verbleef ver genoeg boven de aarde verheven was om schaduwloos te blijven, maar dat nu de tijd was aangebroken om in de mengeling van licht en donker de mens als mens voor te stellen, hoe verheven zijn status of aanwezigheid ook mocht zijn. De lichteffecten immers ontstaan door het aanbrengen van zware schaduwen zodat de tegenstellingen voor het nodige drama zorgen.  De wolkenloze hemel is open gescheurd, en Gods zoon is net zoals wij allen een mede-lijdende mens geworden.  In zijn lichtende vlekken benadrukt de schilder dit drama terwijl de beul vanuit het donker zijn ‘werk’ volbrengt. Het licht  maakt de naaktheid van de lijdende, zichtbaar en des te pijnlijker zullen de zweepslagen deze goddelijke schoonheid op een laag menselijke manier aantasten. Er worden standpunten ingenomen door de keuze van het invallende licht, van het dreigende duister.  De onderwerpen krijgen een extra dimensie die uiteraard nog versterkt wordt door opstelling, compositie en gelaatsuitdrukkingen.

Dat het licht ons omgeeft, dat het een handelende rol speelt was voor de elf in wonderland was dadelijk duidelijk.  Op de portretten die hier hangen wees ze onmiddellijk richting en atmosfeer aan.  Het verhaal van de dramatische schaduw heb ik haar bespaard, daar heeft ze nog tijd voor.  Blijven we dan nog even hangen bij Ensor die in zijn zeer aards luminisme een ander geheim duidelijk maakt:  licht dat vanuit de verf, vanuit de kleur zelf ontstaat, hoe macaber het onderwerp op zichzelf ook mag wezen. Haloween is haar lievelingsfeest al schrikt ze zich rot van het kleinste spinnetje dat de warmte opzoekt en wil ze dat ik meega als ze op mijn werkkamer iets moet ophalen.

het-schilderend-geraamte

Hier spreekt de kleur zelf, het blauw van het pak, het geel-goud van de kaders, de lichtende onderwerpen van de schilderijen in het atelier. Licht.  Licht.  Licht! De geraamten zijn hun macht verloren, ze horen bij het licht, ze veroorzaken het omdat de essentie, dat wat van ons overblijft, het licht best kan verdragen, het licht een mogelijkheid is OM het te verdragen, om er als kinderen mee te griezelen en het juist daardoor te beheersen, te plaatsen in het universum van verschijnen en verdwijnen. Spot als levenskunst.  Vanitas met de glimlach van iemand die inderdaad ‘het licht gezien heeft’.

In de kunstgeschiedenis is ten overvloede het licht verbonden met het impressionisme, maar als je de prachtige werken van Emile Claus bekijkt dan ontsnappen die aan dat -isme, net zoals het werk van Ensor het overtreft omdat de lichtvoering niet alleen op het moment is gericht zoals de Franse meesters bewezen maar een essentieel onderdeel van de verf en penseelvoering is geworden.  Het gaat niet om het momentele, het gaat daarentegen om het eeuwige, om het altijd-durende, zelfs al lijkt het onderwerp gebonden aan een seizoen of moment van de dag.

emile_claus.2

Deze uitwisselbaarheid van het moment met het tijdloze begreep ik als kind heel anders.  Toen keek ik naar het hooi-landschap, sloot ik mijn ogen en hoopte ik dat enkele seconden later de jonge vrouw de verre wandelaars achterna was gegaan.  Het vervolg. Een techniek van het stripverhaal.  Veel later begon ik te snappen dat het moment dat de schilder vastlegde zijn uitbeelding oversteeg, dat we in onze geest de verplaatsingen konden maken, maar het belangrijke juist de verstilling was, de roerloosheid waarin de kunstenaar zijn onderwerp had ondergebracht.

1b

Het licht kreeg net de functie om het moment te overstijgen daar waar ons geleerd werd dat het een moment vastlegde. Al is het licht vaak gebonden aan plaatsen, zal het Zuiderse licht in wezen verschillen van het Scandinavische licht, het licht als kracht, als medium dat ons losmaakt uit onze eigen momentele kleinheid, vervult zijn rol waar ook ter wereld het gebruikt wordt om ons te betrekken bij schoonheid of ontroering, bij onopgeloste raadsels of festijnen, bij magie of zielig vertoon.

De elf was nog onder huiswerken en Franse lessen bedolven.  Ze zat in het licht van de veranda een deel van een kunstwerk te wezen.  We legden met het fototoestel het licht vast zoals wij het toen zagen en voelden. Daarna moest ik berekenen wanneer een zwembad van x liter voor drie-vierde vol was als een kraan van 1000 liter per uur (?) het vulde.  Wie verzint het!