Licht en lichtend al dan niet in lood gevat: Brian Clarke (1953-2025)

Een aanloop:

Toen de nazi's Frankrijk bezetten, moest Chagall vluchten. Met hulp van Alfred Barr van het Museum of Modern Art slaagde hij erin naar de Verenigde Staten te ontsnappen. Vele jaren na de oorlog besloot hij een reeks ramen te maken voor een kerk in Mainz, Duitsland, om de verzoening tussen Joden en Duitsers te bevorderen. Hij begon in 1978 en voltooide zijn schitterende werk kort voor zijn dood op 97-jarige leeftijd.

Marc Chagall, stained glass window, 1978-1986, St Stephen church, Mainz, Germany Detail

De herkomst van de eerste mens is hier duidelijk. Een engel -met naast hem een stevige regenboog- als teken van het verbond tussen God en de mens- heeft losjes ‘de mens’ vast. (de kleuren van engel en regenboog, rood en geel, vind je ook bij de gedragen mens terug.)

 "Voor mij vertegenwoordigt glas in lood de transparante scheiding tussen mijn hart en het hart van de wereld. Glas in lood is opwindend, het heeft zwaartekracht nodig, passie. Het moet leven door het licht dat het ziet." 

Marc Chagall

Elisabeth Kübler-Ross (Zürich, 8 juli 1926Scottsdale, Arizona, 24 augustus 2004) was een ZwitsersAmerikaans psychiater. Ze studeerde als arts af in Zwitserland en werd vooral in Amerika beroemd om haar pionierswerk rond stervensbegeleiding en de verschillende fasen van rouwverwerking. Zij schreef:

"Mensen zijn als glas-in-loodramen. Ze glinsteren en stralen wanneer de zon schijnt, maar wanneer de duisternis intreedt, wordt hun ware schoonheid alleen onthuld als er een licht van binnenuit is." 

Een hedendaagse lichtkunstenaar

Dat licht van binnenuit vind je zeker terug in het werk van de hedendaagse Engelse kunstenaar Brian Clarke geboren in 1953 en overleden op 1 juli dit jaar, 2025.

Installation view, Brian Clarke: A Great Light (2023), Newport Street Gallery, London. Photographed by Prudence Cuming Associates Ltd.

Installation view, Brian Clarke: A Great Light (2023), Newport Street Gallery, London. Photographed by Prudence Cuming Associates Ltd.
Brian Clarke Manhattan, 2018. Gazelli Art House

Ontdek Concordia (2025), een monumentaal kunstwerk van ’s werelds meest vooraanstaande glas in loodkunstenaar, Sir Brian Clarke, op de internationale luchthaven van Bahrein. Met een breedte van 34 meter en een hoogte van 17 meter is het een van de grootste glas – installaties ter wereld.

Ontdek hoe, van concept tot voltooiing, verfijnd vakmanschap, gedurfd design en eeuwenoude technieken samenkomen in een unieke openbare kunstinstallatie. Concordia markeert het hoogtepunt van Clarkes decennialange praktijk en bevat in het ontwerp enkele van de meest gevierde motieven van de kunstenaar, waaronder klaprozen, narcissen en eikenbladeren, terwijl het ook verwijst naar zijn langdurige interesse in islamitische ornamentiek: ‘Alles wat ik ooit heb geleerd over glas-in-lood komt op de een of andere manier hierin tot uiting.

Concordia integreert meerdere culturele invloeden in het ontwerp en creëert zo een harmonieuze fusie van stijlen die de rol van Bahrein als ontmoetingsplaats tussen Oost en West weerspiegelen. Het werk combineert de wiskundige precisie van traditionele islamitische geometrische patronen, geïnspireerd door Clarkes bezoeken aan Marokko, met natuurlijke elementen die symbolisch zijn voor het landschap van Bahrein, zoals jasmijnbloemen, libellen en haviken. Daarnaast put het werk uit westerse artistieke tradities, met verwijzingen naar middeleeuwse Europese wandtapijten en verluchte manuscripten uit het Getijdenboek. (Heni Talks)

Bekijk op groot scherm!

While in primary school, Brian went on a day trip to York Minster, a medieval cathedral, where he encountered the stained-glass window, which was completed in the 15th century, at the church’s east end. He had some sort of epiphany.

On the HENI website, he recalled that a choir was rehearsing: “I ceased to be aware of my friends. I even ceased to be aware of location because something beyond location replaced it. And that was the feeling of being immersed entirely in art.”

And, he said, light “transilluminated through the window.”

Feeling overwhelmed, he passed out.

(NY Times July 11, 2025 Richard Sandomir)



“Almost everything I do has got some link to death and to our, you know, our impermanence, our mortality.”



Kerk

De kerken ochtend bouwt
ramen tegen het licht.
In gouden medeplicht
opent de kamer zich.
De droom wordt rond en oud. 
Je houdt je oogen dicht
tot op een nauwe spleet
en weet wat je vergeet
voor wat je weer aanschouwt.

Gerrit Achterberg (1945)
Early in the 21st century, Mr. Clarke began what could be called his skull period. The apotheosis of his skull motif is the stained-glass “Stroud Ossuary,” a commission from the artist and gallery owner Damien Hirst.Credit…Guy Bell/Alamy NY Times

Bezoek:

https://brianclarke.co.uk/

https://brianclarke.co.uk/art/stained-glass

Brian Clarke in his Studio. photo of Brian Clarke in 2007

“Without us”: Wang Mansheng (1962)

Artist Wang Mansheng crafts his own brushes from found natural materials. In this short film, Mansheng reflects on the value of imperfection and the beauty of the handmade as he prepares for his exhibition “Wang Mansheng: Without Us." The video captures the artist at work and in conversation, revealing how years of experimentation have shaped his distinctive practice.

Na zijn afstuderen in 1985 aan de Chinese afdeling van de Fudan-universiteit in Shanghai, waar hij klassieke literatuur studeerde, werkte Wang meer dan tien jaar als redacteur, regisseur en producent bij China Central Television in Peking. Sinds zijn verhuis naar New York in 1996 heeft hij zich volledig toegelegd op schilderen en kalligrafie. De imaginaire landschappen die Wang creëert met behulp van experimentele technieken, gereedschappen en media in combinatie met traditionele penseelvoering, zijn vaak samengesteld in dialoog met Chinese klassieke thema’s.

De kunstenaar aan het werk voor zijn tentoonstelling ‘Without us’ (USA)

“When I paint a single piece, I usually use four or five brushes. For Without Us, the scale is much larger, so I needed bigger and more varied brushes. Over the course of the year I spent on this project, I used around 30 different brushes. They come in all shapes and sizes. I make one type myself from reeds that grow in the Hudson River near my home. There are hundreds of acres of reeds there—it’s very convenient. I’ve been using this kind of brush for about 15 years.” (The Huntington. Miranda Claxon)

https://www.huntington.org/news/interview-artist-wang-mansheng

Wang Mansheng’s collection of brushes, including a handmade brush created using reed flowers from the Hudson River. Photo by Andrew Shewell.
| The Huntington.
Gazing at Mt. Lu’s Waterfall Springs from Hukou, 2013

Wangs werken zijn voornamelijk gebaseerd op zijn verbeelding, gevoed door zijn diepe liefde voor de natuur, met name bergen, een favoriete bestemming voor de schetsen en foto's die als bron dienen. Zijn gevoelens en stemming leiden hem naar zijn onderwerp; hij begint vaak met een abstract monotype-beeld en zet dan een stap terug om te zien waar de ‘aders’ van de formaties en de stroming van het water zich openbaren. Door de gelaagdheid van gedurfde penseelstreken, inktwasbeurten en onconventionele technieken die drukwerk en schilderkunst combineren, voelen zijn werken meer driedimensionaal aan dan klassieke Chinese schilderijen. (fuquiumeng)

Detail uit ‘Without Us

“I love California for its variety of landscapes and its incredible diversity of plants. When I first walked into The Huntington, I thought, “This is heaven on Earth.” The exhibition is in the heart of the Chinese Garden, so by the time visitors reach the gallery, they’ve already experienced half a mile of trees, flowers, and bamboo—it’s the perfect setting.

I hope people will take a moment to think about the Earth: what it looks like with us, shaped by human hands, and what it might look like without us. We should all keep this in mind so we can preserve and enjoy our planet for as long as possible. That’s my hope.” “(The Huntington)

Late Autumn. 2009


Op basis van zijn ervaringen in de bergen legt Wang Mansheng het transformerende effect vast van het veranderende zonlicht op het landschap. Zijn afbeelding van bergen weerspiegelt deze dynamische verschuiving, met een subtiele waas die ontstaat wanneer het licht weerkaatst op de rotsen. Dit schilderij suggereert een zonsondergang, waarbij de nadruk ligt op de manier waarop het vervagende licht het uiterlijk van de berg verandert en het tafereel een diep gevoel van stilte en rust geeft.

In autumn, the reed flowers bloom. I comb out the seeds and trim the flowers. Depending on their size, I use one or tie several together to make a brush. Some are for fine lines; others cover larger areas, like the surface of a rock.



On a Cold New Year’s Eve
- Poetry of Yu Qian
《除夜太原寒甚》

I tell those who roam
To make light of cold.
Spring wind will soon come
Eastwards as foretold.

中文原文(
寄语天涯客,轻寒底用愁。
春风来不远,只在屋东头。

Te bekijken:

https://manshengwang.com/

https://fuqiumeng.com/artists/33-wang-mansheng/

Memory of Autumn
2016
Ink, Walnut Ink and Color on Paper
29 x 31 in.
Installation view of Without Us at The Huntington

Wat hang ik aan de muren van de kamer?

Walt Whitman (1819-1892). Library of Congress

Het was deze historische foto van de Amerikaanse dichter Walt Whitman die het artikel van Elisa New in de New York Times van 6 juli ll. opende. (‘Walt Whitman would have hated this’). Onder de foto een vers uit 1865 van de dichter uit “When Lilacs last in the Dooryard Bloom’d “

 "O what shall I hang on the chamber walls?
And what shall the pictures be that I hang on the walls,
To adorn the burial-house of him I love?"
"Wat zal ik aan de muren van de kamer hangen?
En welke schilderijen zal ik aan de muren hangen?
Om het graf van hem die ik liefheb te versieren?"
"Ik moest dit voorjaar aan Whitman denken toen we zagen hoe de regering Trump en haar ministerie van Overheidsefficiëntie de culturele infrastructuur van de natie afbraken. Deze roekeloze en kortzichtige bezuinigingen hebben onze bibliotheken en musea getroffen, onze publieke media-instellingen, onze lokale raden voor de kunsten en geesteswetenschappen en de langdurige schenkingen - waaronder de National Endowment for the Arts en de National Endowment for the Humanities - die de afgelopen 60 jaar voor financiering hebben gezorgd. 

Deze instellingen zijn de entiteiten die we hebben belast met het ophangen van foto's aan de muren van de nationale vergaderzaal; ze zijn opgericht om het principe te vertegenwoordigen en uit te voeren dat een groot land en een grote beschaving zelfbegrip nodig heeft en dat een dergelijk begrip niet voortkomt uit politici of toewijzingen van het Congres, maar uit blijvende werken van reflectie die verleden, heden en toekomst met elkaar verbinden."
(NY Times ibidem)

Als alternatief voor de brede financiering voor de kunsten en geesteswetenschappen heeft de heer Trump opdracht gegeven om een project te financieren, een beeldentuin uit te voeren , “Garden of Heroes” waarbij hij de namen van 250 mensen die hij levensgroot afgebeeld wil zien, evenals de materialen waarin ze mogen gegoten worden en de uitvoeringsstijlen die realistisch of klassiek maar niet abstract mogen zijn. Ook Walt Whitman komt in aanmerking. (NY Times ibidem)

Walt Whitman

Whitman werkte als verpleeghulp in Washington tijdens de Burgeroorlog en nadat hij ’s avonds laat de ziekenzalen had verlaten, liep hij soms achter de koets waarin een slapeloze Abraham Lincoln langzaam door de straten reed. De dichter hield van Lincoln en toch onthielden de “foto’s” die hij aanbood in antwoord op zijn eigen verzoek zich van schetsen of zelfs maar het noemen van Lincoln en vermeden ze elke vorm van heldenverering of portrettering. Whitman gaf de voorkeur aan een breder panorama en schreef over “foto’s” van groeiende lente en boerderijen en huizen” en “alle scènes van het leven en de werkplaatsen en de werklieden die huiswaarts keerden”.(ibidem)

Abrham Lincoln. 1865
The poet argued, above all, for American memory, and he knew that in the many years hence we would need songs and pictures of our history in all its variety, in all its ups and downs, its eras of heroism and its lesser moments, too. “What shall I hang on the chamber walls?” leads toward a beautiful abstraction, the ideal of a more perfect union. It’s an ideal that has always informed our greatest cultural institutions, the ones now being hobbled and slashed — an ideal for which many of the heroes who might reside in the proposed sculpture garden struggled, and for which we must continue to struggle together." (NY Times ibidem)

Foto door Mark Direen op Pexels.com
Lied van mezelf
(Vertaling: Jules Grandgagnage)

1.

Ik vier mezelf, bejubel mezelf,
en wat ik ontvang, ontvang jij ook,
want elk atoom in mij is ook van jou.

Ik slenter, en nodig mijn ziel uit,
Ik buig over een halm zomergras die ik op mijn gemak observeer.

Mijn tong, al de atomen van mijn bloed, gevormd door de aarde hier,
de lucht hier, mijn geboorte, hier, van ouders die hier zelf zijn geboren,
zoals de ouders van hun ouders voor hen,
Zevenendertig op deze dag, volmaakt gezond, begin ik,
In de hoop pas op te houden tot ik sterf.

Alle geloof verworpen, de scholen verworpen,
Afgezonderd van hen, ken ik nu hun juiste waarde, zonder te vergeten,
Ik verwelkom al het goede en het slechte,
laat het zich uiten, onbeperkt in pure energie.

Walt Whitman (uit de bundel 'Leaves of Grass', 1855)

Foto door Alex P op Pexels.com

De dichter pleitte bovenal voor het Amerikaanse geheugen, en hij wist dat we in de vele jaren daarna liederen en beelden nodig zouden hebben van onze geschiedenis in al haar verscheidenheid, in al haar ups en downs, haar heroïsche tijdperken en ook haar mindere momenten. “Wat zal ik aan de muren van de kamer hangen?” leidt naar een prachtige abstractie, het ideaal van een meer perfecte unie. (Elisa New NY Times)
Toen ik luisterde naar de geleerde astronoom

Toen ik luisterde naar de geleerde astronoom,
Toen de bewijzen, grafieken, tabellen voor mijn neus verschenen,
Toen hij me z’n kaarten, diagrammen toonde om ze te plussen, te minnen en te waarderen,
Toen ik daar zat te luisteren naar de astronoom terwijl hij onder veel applaus sprak achter zijn spreekgestoelte,
Werd ik al snel zo ellendig, moe en afwezig,
Dat ik ten slotte afgemat opstond en wegliep
In de mystieke, klamme nacht, en zo nu en dan
Opkeek in volmaakte stilte naar de sterren
Foto door brenoanp op Pexels.com

Lees ook: (en volgenden)





Foto door Pixabay op Pexels.com

Het gedroomde schaap, een kortverhaal

Bij schaap 247 gebeurde het. Neen, Johanna viel niet in slaap ook al telde zij elke avond geduldig schaapjes die over een hek sprongen. Schaap 247 sprong maar bleef boven het hek hangen, draaide zijn hoofd met rechteroog richting Johanna, knikte vriendelijk, keek weer vooruit en verdween daarna in de diepte waarin de vorig getelde schapen verdwenen waren.

Klaar wakker was ze. Neen, het was geen droom. De helderheid van het gebeuren, dat diep doordringend kijken, Een boodschap was het. Een voorteken. Probeerde zij zichzelf van het tegenovergestelde te overtuigen: een toeval, een verborgen verlangen, een ondergesneeuwde liefde, een schrijnend tekort aan tederheid, de kortstondige maar diepe schapenblik oversteeg die bekende noden.

Wetenschappers ondersteunden haar ervaring. Schapen kunnen na twee jaar 50 gezichten herinneren, schreven knappe koppen van de Cambridge Universiteit, zelfs op foto’s. Schapen, geiten en herten kunnen dankzij hun horizontale pupillen opzij kijken zonder hun kop te bewegen. Onderzoeker Ruseler: “Hun blikveld bestrijkt bijna 310 graden. Ze kunnen zelfs zien wat er achter ze gebeurt. Het is een soort van ingebouwde ‘achteruitkijkspiegel.”

Het duurde wel even die vroege nacht voor zij het beste ritme bij de over-het-hek-springers had gevonden. Schaapje 79 bleef zelfs ook even in lucht hangen maar gunde haar geen blik, terwijl schaap 214 tot in de lage bewolking sprong en hoofdschuddend in de onbekende leegte verdween. En 247? Schaap 247 sprong, bleef boven het hek hangen en keek opnieuw richting Johanna -langer en liever dan de eerste keer, dacht zij- voor het in de diepte verdween.

Flirten met de ogen‘, zei AI, ‘De verliefde blik kan ook een vorm van flirten zijn. Door oogcontact te zoeken en vast te houden, kan men interesse tonen en een connectie creëren.’ Er was volgens AI duidelijk een verschil met de ‘normale’ blik: ‘Een normale blik is vaak korter en minder intens. De verliefde blik is specifiek gericht op de persoon en duurt langer dan een normale oogopslag.’

‘Belachelijk!’ zei zij luidop. Deze ‘ontmoeting’ had niets met wat men verliefdheid noemt te maken! Dit was de blik uit een andere wereld. En opnieuw AI citerend: ‘Het schaap, en vooral ooien en lammeren, wordt geassocieerd met zachtheid, onschuld, sociale verbondenheid en volgzaamheid..’

Dat klonk heel mooi, maar noch haar zgn. onschuld en vermeende sociale verbondenheid laat staan een zekere volgzaamheid waren met haar dagelijkse werkelijkheid, zelfs niet met haar diepste verlangens te verbinden. Ze zou zich herkennen in ‘een schaap in wolfskleren’ en sympathie opbrengen voor ‘het schaap met vijf poten’, rollen die naar haar overtuiging in ieders mensenleven wel eens, al dan niet gedwongen, werden opgevoerd. De ontmoeting met schaap 247 echter bleek van een ander gehalte, een ontmoeting uit een spelletje om vlugger te kunnen slapen maar nog onbekende vragen en emoties in haar ziel had wakker gemaakt.

Foto door Vanessa Cardui op Pexels.com

‘Laten we afspreken dat ik geen 246 schapen over dat verdomde hek moet laten springen voor jij aan de beurt bent.’ zei zij, vrij gebiedend. Zij wist dadelijk dat het de verkeerde toonaard was en zij beter met ‘Zou het kunnen dat jij…’ was begonnen. De ogen gesloten zag zij vrijwel onmiddellijk de weide met het hek. Tot haar verbazing bleek de nachtelijke hemel boven het springtuig met sterrennevels bezaaid.
‘Als het niet anders kan, vooruit dan maar…’ paaide zij haar onzichtbare kudde.


Ervaren dromers weten dat verlanglijstjes zelden worden vervuld. Je gelooft levenslang dromen te kunnen lokken maar zij blijven eigenzinnige verschijningen verwant met het dansende onvoorspelbare Noorderlicht, verraden door miljoenen verbeelde schermverhalen.
Teleurgesteld opende ze haar ogen.
‘Ik had nog net de laatste trein, dus ik dacht…’
Dezelfde ogen. Minder vacht. Bekend gemekker van lang geleden. De warme tederheid van een verloren schaap.

The dreamed sheep, a short story

At sheep 247, it happened. No, Johanna did not fall asleep even though she patiently counted sheep jumping over a fence every night. Sheep 247 jumped but lingered above the fence, turned his head with right eye towards Johanna, nodded kindly, looked ahead again and then disappeared into the depths into which the previously counted sheep had disappeared.

Ready awake she was. No, it was not a dream. The clarity of the event, that deep penetrating look, A message it was. An omen.

Scientists backed up her experience. Sheep can remember 50 faces after two years, wrote clever minds at Cambridge University, even in photographs. Sheep, goats and deer can look sideways without moving their heads thanks to their horizontal pupils. Researcher Ruseler: “Their field of vision covers almost 310 degrees. They can even see what is happening behind them. It’s a kind of built-in “rear-view mirror.”

It took some time that early night for her to find the best rhythm with the over-the-hill jumpers. Sheep 79 even lingered in air for a while too but did not grant her a glance, while sheep 214 jumped into the low clouds and disappeared into the unknown void shaking her head. And 247? Sheep 247 jumped, lingered above the fence and looked towards Johanna again -longer and rather than the first time, she thought- before disappearing into the depths.

‘Flirting with the eyes,’ AI said, ‘The infatuated gaze can also be a form of flirting. By seeking and holding eye contact, one can show interest and create a connection.’ There was a clear difference from the “normal” gaze, according to AI: ‘A normal gaze is often shorter and less intense. The infatuated gaze is focused specifically on the person and lasts longer than a normal gaze.’

‘Ridiculous!” she said aloud. This “encounter” had nothing to do with what is called infatuation! This was the gaze from another world. And again quoting AI: ‘The sheep, and especially ewes and lambs, are associated with gentleness, innocence, social connection and

That sounded very nice, but neither her so-called innocence and supposed social connection let alone a certain docility could be connected to her everyday reality, not even to her deepest desires. She would recognise herself in “a sheep in wolf’s clothing” and sympathise with “the five-legged sheep”, roles that she believed were performed at one time or another in everyone’s human life, whether forced or not. The encounter with Sheep 247, however, proved to be of a different kind, an encounter from a game to sleep faster but had awakened as yet unknown questions and emotions in her soul.

‘Let’s agree that I don’t have to make 246 sheep jump that damn fence before it’s your turn,’ she said, rather commandingly. She knew immediately that it was the wrong key and she would have been better off starting with “Could it be you…”. Eyes closed, she almost immediately saw the meadow with the fence. To her surprise, the night sky above the jumping rig appeared to be dotted with starry mists.
‘If nothing else, onward then…’ she spawned to her invisible flock.

Experienced dreamers know that wish lists are rarely fulfilled. One believes to lure lifelong dreams but they remain idiosyncratic apparitions akin to the dancing unpredictable Northern Lights, betrayed by millions of imagined screen stories.
Disappointed, she opened her eyes.
‘I just got the last train, so I thought…’
Same eyes. Less fur. Familiar mewling from long ago. The warm tenderness of a lost sheep.

(Vertaald met Deepl)

Foto door Pixabay op Pexels.com

Het geheim van de slak in middeleeuwse handschriften

Foto door cassius cardoso op Pexels.com


De slak
Draag ik mijn huis en ben ik nergens thuis

en kan ik nergens voor de regen schuilen,

dan in de schelp, die ik niet om kan ruilen

voor ooit een ander, niet mijn eigen huis.

Ken ik de aarde, maar de hemel niet,

de groene haag, maar niet de bloesemknoppen,

de helling wel, maar nooit de heuveltoppen.

Laat ik geen sporen na dan van verdriet.

Ben ik maar voor eenzelvigheid geschapen

en voor de regen, die mij buiten drijft

en voor de weg, die zonder einde blijft.

En voor de kinderen, die slakken rapen,

maar ’s avonds thuis en bij elkander slapen.

Harriët Laurey (1924-2004)

uit: Loreley (1952)
Foto door Carla op Pexels.com

Het begint al met een duidelijke ‘waardering’ in psalm 58. In niet mis te verstane woorden wordt er over de van de God vervreemde gepraat met de opdracht hem ‘de tanden uit de mond te slaan’. en even verder (9)

(9) als een slak die kruipend oplost in slijm,
als een misgeboorte die nooit de zon ziet,
(10) als een doorntak die in de storm verwaait,
nog voor hij de pot kan verhitten.

In dezelfde atmosfeer kun je in verschillende middeleeuwse handschriften illustraties vinden waarin afbeeldingen voorkomen van ridders die in vol ornaat de strijd aangaan met slakken. Jelmar Huggen, universiteit Utrecht beschrijft dit fenomeen in ‘Een onverwachte vijand’:

"Deze afbeeldingen zijn doorgaans te vinden in de marges van handschriften en daar met veel detail aangebracht door rubricators. Ze komen in handschriften van over heel Europa voor, dus het gaat beslist niet om de creatieve uitspattingen van een enkele kopiist. Maar waarom er nu juist met slakken gevochten wordt, is nog altijd een mysterie."

Boekverluchters uit de dertiende, veertiende eeuw houden blijkbaar van het thema. De slakken-bevechters verschijnen eerst in het Noorden van Frankrijk (Parijs is op dat ogenblik het centrum van de boekproductie). Ook de graaf van Vlaanderen, Gwijde van Dampierre, bezit een brevarium waar een aantal van deze koldereske afbeeldingen worden gebruikt (nu in Koninklijke Bibliotheek van Brussel). Je ziet dus die slakken vooral vechten in ‘dure’ boeken. (Bijbels, Psalmenboeken). Te midden van de vrij ernstige teksten duiken daarin deze humoristische afbeeldingen op. Was het om de lezer van al deze ‘ernstige stuf’ te belonen met een grapje? Maar je vindt ze ook op kapitelen van Franse kathedralen. Hun betekenis??

Bréviaire dit de Marguerite de Bar, 1302-1303, VERDUN, Bibliothèque Municipale, ms. 107, fol. 89r

Was volgens sommigen de slak een symbool van goddeloosheid, zie bovenstaande psalm, ze kon ook een positief symbool zijn van Christus’ verrijzenis. Het schijnbaar lege huisje krijgt zijn betekenis als de slak levend en wel in volle glorie verschijnt. Anderen zien er een symbool in van de maagdelijkheid van Maria. In die middeleeuwse tijd wist men nog niet hoe slakken zich voortplanten.

“Als slakken al zwanger kunnen worden van de dauw van de lucht dan is het toch geen mirakel dat God een maagd zwanger kan maken.” Een tekst uit dat tijdperk.

Kijk ook naar de mooie ‘visitatie’ van de Italiaanse schilder Francesco del Cosa. Midden op de gepolijste vloer zie je een kruipende huisjesslak, een duidelijke link met het gegeven.

De Boodschap aan Maria. Francesco del Cosa (-1477). ,Klik op onderschrift om te vergroten.

En er zijn nog tal van interpretaties al dan niet seksueel getint, tot en met een symbool van een opstand waar de lagere klassen de heersers bevechten. Waarom echter deze illustraties eind dertiende, begin veertiende eeuw plots zo’n rage werden blijft een raadsel.

A Knight losing against a giant snail (Ormesby Psalter, England, c. 1300).


Ook in de heraldiek kunnen slakken gevonden worden. In Guillim (1724: 203) wordt een Engels familiewapen genoemd waarin slakken voorkomen. Als betekenis wordt vermeld: “The Bearing of the Snail doth signify, that much deliberation must be used in Matters of great Difficulty and Importance”. We vonden verschillende gemeentewapens uit de Franse Pyreneeën met daarop één of drie slakken; sommige slakken, bijv. op het wapen van de gemeente Saléchan, zijn verwijzingen gevonden (Bram Breure)

Psautier dit de Gorleston, 1320-1325, LONDRES, BL, Add. Ms. 49622, fol. 162v

Historica Lilian Randall heeft gesuggereerd dat de slakken de Longobarden voorstellen, een Germaans volk dat van 568 tot 774 na Christus over het grootste deel van het Italiaanse schiereiland heerste. Tegen de tijd dat de slakken-marginalia frequent begonnen te worden (rond de 13e eeuw), waren de Longobarden een impopulaire groep in Europa, met de opvatting dat ze banen monopoliseerden, geld leenden tegen onredelijke tarieven en in het algemeen een verraderlijke, zondige, ridderloze bende waren. Hen in de marge plaatsen dient als een soort xenofobische grap en zou verklaren waarom ze vaak worden afgebeeld terwijl ze vechten met ridderlijke ridders – een soort ‘goede idealen vs. slechte idealen’. Velen hebben deze theorie echter in twijfel getrokken, zoals de British Library uitlegt: dit “verklaart niet waarom de ridder vaak aan de verliezende hand wordt afgebeeld, of waarom deze specifieke afbeelding zo populair werd in de marge van niet-historische teksten zoals Psalters of getijdenboeken”.

This time the snails are being ridden by naked jousters (Lectura super Institutionibus, France, 1480 – 1481).

Een aantal bronnen zijn hier al vermeld. Een voorname bron was VRT-1, ‘De wereld van Sofie’ een podcast waar Jonas Roelens, historicus aan de UGent, op een amusante en begrijpelijke manier de verschillende verhalen onderzoekt.

Aan te raden:

https://www.vrt.be/vrtmax/luister/radio/d/de-wereld-van-sofie~11-65/de-wereld-van-sofie~11-27258-0/fragment~5044cc6c-1859-4a42-a2eb-0157bfa5fc3d/?ndl=true

En pdf:Op slakkenjacht: oude afbeeldingen van (land)slakken in de kunsthistorie en letterkunde
Susan de Heer & Bram Breure

Psautier dit de Gorleston, 1320-1325, LONDRES, BL, Add. Ms. 49622, fol. 162v

Je kunt het ook op een amusante grafische manier vertellen zoals in onderstaand YouTube gebeurt. Prettige vakantiedagen gewenst!