KLEINE GESCHRIFTEN OMTRENT EEN GROTE OORLOG (11)

 

King_Peter_I_after_coronation,_21_September_1904.jpg

Sleutelfiguur (2)

Eens de regeringswisseling een feit was (hierboven de kroning van Koning Peter I), begonnen de hoogtijdagen van Pasic’ s politieke carrière. Macht paste hem als gegoten en de titel van ‚vader van de natie’ leek hem op het lijf geschreven.
Weinig geliefd bij de elite maar op handen gedragen door de boeren.
Hij hanteerde een haperende spreekstijl, vol terzijdes en tussenwerpsels in het zware provinciale dialect van Zajecar dat de bewoners van Belgrado erg grappig vonden.
Geen grote spreker was hij, maar een uitstekende communicator in het bijzonder voor en met de boeren die de overgrote meerderheid van het Servische electoraat uitmaakten.
Zijn directe manier van aanspreken, zijn droge humor en zijn bijna patriarchale baard maakten de nodige indruk en gaven hem de bijnaam ‚Baja’, man van formaat, niet alleen gerespecteerd maar ook geliefd bij zijn tijdgenoten.

Kenmerken als extreme voorzichtigheid, geheimzinnigheid en slinksheid maakte hem tot een niet dadelijk te duiden persoonlijkheid.  Hij zette zin besluiten niet op papier, sprak ze zelfs niet uit en verbrandde regelmatig persoonlijke en officiële documenten.
In mogelijke conflictsituaties wendde hij regelmatig passiviteit voor en liet hij pas op ‚t allerlaatste moment in zijn kaarten kijken.
Hij was zo pragmatisch dat zijn tegenstanders zich begonnen af te vragen of hij überhaupt principes had.  Voeg daarbij een sterke gevoeligheid voor de publieke opinie en de behoefte zich verbonden te voelen met de Servische natie waarvoor hij zo hard had gewerkt en geleden. (p47)

Hij was vooraf op de hoogte gesteld van het plan om de koning te vermoorden, hield zijn kennis voor zich en wilde er niet bij betrokken worden. Enkele dagen voor de uitvoering reisde hij met zijn gezin per trein naar de Adriatische kunst, toen nog onder Oostenrijks bestuur, om daar de verdere ontwikkelingen af te wachten.
Hij begreep dat zowel zijn eigen onafhankelijkheid en die van de regering moesten gewaarborgd worden.
Als staatsman bouwde hij echter een duurzame relatie met het leger en het netwerk van de koningsmoordenaars op.  Een probleem daarbij waren de ‚Onafhankelijke Radicalen’, een fractie die in 1901 van zijn eigen partij was afgescheiden.  Zij wilden met de koningsmoordenaars samenwerken om de regering te ondermijnen.
Pasic’s tactiek bestond uit de toekenning van een genereus financieringspakket voor het leger, ondanks de protesten van zijn partijgenoten. Hij erkende de coup van 1903 en verzette zich tegen de pogingen om de uitvoerders ervan voor het gerecht te brengen.
Maar tegelijkertijd remde hij de activiteiten van de samenzweerders af en waarschuwde hij in persberichten voor de ‚onverantwoordelijke elementen’ die buiten de structuren van het constitutionele gezag opereerden en een bedreiging vormden voor de democratische orde.

Ambivalente houdingen hebben natuurlijk ambivalente effecten.  Hij kon de invloed van het netwerk op de nationale politiek terugdringen, maar kon niet verhinderen dat ze nog steeds meer invloed kregen bij de sympathiserende burgers, de zgn. ‚zveritelji’ -mensen die zich na de moorden tot het ideaal van de samenzwering hadden bekend- en die geneigd waren nog extremere standpunten in te nemen dan de oorspronkelijke samenzweerders.
De verwijdering van de belangrijkste koningsmoordenaars uit het politieke leven had bovendien tot gevolg dat Apis binnen het netwerk een dominante, bijna onaantastbare positie verwierf.
Hij zette zich meer dan de anderen in voor de rekrutering van een kern van ultranationalistische officieren die bereid waren de strijd voor de vereniging van alle Serviërs, met alle beschikbare middelen te ondersteunen (49)
En vanwaar kwam die ‚ultranationale droom’?
Tijd voor een mentale landkaart zoals Clark zijn hoofdstuk betiteld, en te lezen in zijn unieke boek ‘De Slaapwandelaars’.

1315.jpg

KLEINE GESCHRIFTEN OMTRENT EEN GROTE OORLOG (10)

serbia11.jpg

Sleutelfiguur (1)

In Zürich als ingenieur opgeleid werd Nikola Pasic na de koningsmoord één van de dominante figuren in het Servische koninkrijk.
Omdat hij voor en na de moordaanslag in Sarajevo aan de top van de Servische politiek stond was hij een van de sleutelfiguren in de crisis die aan de uitbraak van de eerste wereldoorlog voorafging.

Niet alleen de lange duur van zijn loopbaan -meer dan veertig jaar- maar ook de afwisseling van momenten van triomf met situaties van extreem gevaar kenmerken zijn politieke carrière. Wellicht heeft het ingenieur zijn hem leren ‚sleutelen’ maar hij zal deze eigenschap vooral op de politiek moeten toepassen. (bleef tot zijn 45ste ongetrouwd wegens te weinig tijd)
In 1875 reist hij als correspondent  voor de irredentistische krant Narodno Oslobodenje (Nationale Bevrijding) naar Bosnië waar een opstand tegen de Turkse overheersing was uitgebroken om verslag te doen van de Servische nationale strijd.
In het boek heeft de vertaler als noot het begrip ‚irredentisme’ bij Van Dale afgedrukt:

‚Het streven naar hereniging van die delen van een volksgemeenschap die door historische ontwikkeling van het stamland gescheiden zijn, met dit land (oorspronkelijk Italië, later als algemene politieke term)’
In dit geval streefde men dus naar naar de uitbreiding van Servië met alle gebieden in Oostenrijk-Hongarije en andere landen die als ‚Servisch’ werden beschouwd. (noot p 44)

Pasic ligt aan de basis van de oprichting van de Radicale Partij van bij het begin van de jaren tachtig en hield toezicht op de modernisering ervan die tot het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog met afstand de belangrijkste kracht in de Servische politiek zou blijven.

‚De Radicalen belichaamden een eclectische politiek waarin liberale constitutionele ideeën werden gecombineerd met een streven naar Servische expansie en de aaneensluiting van alle gebieden op de Balkan waar Serviërs woonden.’ (45)

Als basis van het electorale succes duidt de auteur de gemeenschap van kleine boeren aan die de ruggengraat van de Servische maatschappij vormden.
Het gaf hem de kans populistische programmapunten te realiseren die de partij verbonden met panslavisme groeperingen in Rusland.
De partij bleef het leger wantrouwen niet alleen wegens de kost voor de belastingbetaler maar omdat ze steunde op de boerenmilities als vertrouwde en meest natuurlijke strijdkracht.
Zo koos de partij tijdens de Timok-opstand van 1883 de zijde van de gewapende boeren tegen de regering. Bij de represailles kon Pasic, bij verstek ter dood veroordeeld,  nog net naar Sint-Petersburg vluchten waar hij talrijke contacten met panslavistische stromingen legde zodat zijn beleid ten zeerste met de Russische politiek werd  geassocieerd.
Eens Milan in 1889 van de troon was verwijderd, kreeg hij gratie en keerde hij als gevierd man terug naar Belgrado waar hij eerst tot voorzitter van de Skupstina (parlement) werd gekozen en daarna tot burgemeester van de hoofdstad.  Zijn eerste termijn als premier beëindigde hij met zijn aftreden uit protest tegen het voortdurende buiten grondwettelijke gesjoemel van Milan en de regenten. (45)

Eens Alexandar aan de macht kwam stuurde hij Pasic als buitengewoon gezant naar Sint-Petersburg. (kon hij zijn politieke ambitie bevredigen en was hij ver genoeg verwijderd van Belgrado!)
Het was duidelijk dat de toekomstige nationale Servische emancipatie uiteindelijk zou afhangen van Russische steun.
Als vader Milan terugkomt in de Belgradose politiek worden de aanhangers van de radicale partij weggezuiverd en wordt Pasic teruggeroepen. Nu vader en zoon samen aan de macht zijn wordt Pasic in 1898 tot 9 maanden gevangenisstraf veroordeeld omdat hij Milan in een partijpublicatie zou hebben beledigd. Bij de opstand in 1899 bij de mislukte aanslag op de koning-vader wezen beschuldigende vingers in de richting van de Radicalen. En alhoewel Pasic in de gevangenis zat eiste Alexandar dat hij zou worden terechtgesteld maar…onder invloed van de Oostenrijk-Hongaarse regering bleef zijn leven gespaard. Door een list bekende hij (onwetend dat hij al gered was) onder druk dat hij moreel mee verantwoordelijk was voor de aanslag, en door deze ondertekening bleef zijn leven gespaard zodat zijn partijgenoten dit gebaar als verraad beschouwden: Pasic, zegden ze, had zijn eigen huid willen redden.  Een verdenking die hem politiek dood maakte zodat hij zich gedurende de roerige jaren van Alexandars bewind totaal uit het publieke leven terugtrok.
Kunnen verdwijnen is ook een politiek talent.

 

kaart 2141208.jpg

KLEINE GESCHRIFTEN OMTRENT EEN GROTE OORLOG (9)

murder-in-1903-of-the-serbian-king-alexander-and-his-wife-draga.jpg

Familiegeschiedenissen (3)

Apis, de Egyptische stier-god, de kracht in het verborgene of zoals een van zijn medestanders zei: ‚Hij is een geheime kracht aan wie ik mezelf beschikbaar moet stellen, ook al zegt mijn verstand dat daar geen reden voor is.’ (38)
De man van de kleine samenzwering, niet de leider van een grote volksbeweging. Het motiveren van enkelingen die zich in cellen verzamelen, met elkaar in contact staan zonder het grote verband te moeten zien.
Een mannelijke wereld in en rond de rokerige Belgradose koffiehuizen.
Hij neemt zijn tijd, kan zijn plannen aanpassen, brengt tenslotte een samenzwering van zo’n 150 man op de been.  Eerst de officieren daarna de burgerlijke politieke leiders onder wie de voormalige minister van buitenlandse zaken Djorde Gencic die eens een klap in zijn gezicht kreeg na  zijn interventie bij de openbaring van de koninklijke huwelijksplannen.
De eed die ze zweren is zonder al te veel romantiek opgesteld: het vermoorden van de koning en zijn gemalin.
Bij de aanslag op 11 juni 1903 geraakt Apis zelf zwaar gewond.

Na de aanslag wordt de macht onmiddellijk weer aan het parlement overgedragen. Petar Karadjordjevic werd uit Zwitsers ballingsoord terug gehaald en tot koning uitgeroepen.  De grondwet van 1888, omgedoopt tot grondwet van 1903 werd met een paar aanpassingen in ere hersteld.
De rivaliteit tussen de twee Servische dynastieën behoort tot het verleden.
(Karadjordjevic die een groot deel van zijn leven in Frankrijk en Zwitserland had doorgebracht was een aanhanger van Stuart Mill -in zijn jonge jaren had hij zelf Mills ‚On Liberty’ in het Servisch vertaald.)

Maar terwijl de staatsgreep van 1903 bepaalde oude problemen oploste, creëerde die ook nieuwe problemen die in belangrijke rol zouden spelen bij de gebeurtenissen in 1914.
Eerst vooral loste de groep samenzweerders niet zo maar op in het nieuwe bestel maar bleef hij een belangrijke factor in de Servische politiek en het publieke leven.
Publieke kritiek op het netwerk bleef moeilijk. Tenslotte lagen zij aan de basis van de nieuwe orde en was hun ‚werkwijze’ een duidelijk voorbeeld van hun mogelijkheden.
Hun invloed bleef vooral aan het hof erg groot. Het is dan ook Apis die in de winter van 1905 kroonprins Djorde mag vergezellen op een reis door Europa. Clarck merkt op dat de kroonprins het nooit tot koning zou brengen: hij diskwalificeerde zichzelf in 1909 voor de troonopvolging door zijn lijfknecht dood te trappen. (43)
Zo bleef de koning de gevangene van hen die hem aan de macht hadden gebracht zoals de Oostenrijkse gezant in Belgrado signaleerde.
Niet alleen kregen de vroegere samenzweerders de beste postjes maar door het feit dat ze gemakkelijk toegang hadden tot de koning konden ze ook invloed uitoefenen op beleidskwesties van nationaal belang.
Dat wekte niet alleen binnenlandse maar ook buitenlandse wrevel op.
Zo riep Groot-Britannië zijn gevolmachtigd gezant terug en moest een zaakgelastigde (Thesiger) zorgen voor het gezantschap.
In 1905 werden vooral plechtigheden in en rond het hof door vertegenwoordigers van de Europese grootmachten geboycot.
In het leger zelf vroegen sommigen om de koningsmoordenaars uit de dienst te ontslaan. Kapitein Milan Novakovic werd daarop prompt gearresteerd en door een militaire rechtbank veroordeeld tot uiteenlopende gevangenisstraffen. Eens  hij vrijkwam begon hij opnieuw zijn publieke aanvallen te lanceren. In 1907kwam hij om bij een zogenaamde ontsnappingspoging.  De verontwaardiging in parlement en bij de liberale pers was groot.
Deze relatie tussen parlement en leger bleef ook na 1903 bestaan en zou inderdaad  bepalend zijn voor de wijze waarop Servië op de gebeurtenissen in 1914 reageerde.
De man die vanuit de politiek deze tegenstelling zou beheren was de Radicale leider Nikola Pasic.

Nikola_Pasic_1.jpg

 

 

KLEINE GESCHRIFTEN OMTRENT EEN GROTE OORLOG (9)

82964451_KoninginDragaKoningAlexandercoloris.jpg

Familiegeschiedenissen (2)

Nooit vertoond, zou de hedendaagse verslaggever zeggen, nooit vertoond het feit dat de afgetreden ex-koning Milan achter de schermen de touwtjes nog steeds in handen had.  Clark noemt het : ‚een grotesk familiemanoeuvre’, en dat was het ook.

In de jaren 1897-1900 werd deze regeling geformaliseerd in de ‚Milan-Alexander duarchie’. Pa werd tot opperbevelhebber van het Servische leger bevorderd, de eerste burger die ooit dit ambt bekleedde.
De gevolgen van dit beleid waren catastrofaal: het passeren van de relatief liberale bepalingen van de Servische grondwet, het introduceren van een soort neo-absolutisme: afschaffen van geheime stemmingen, opheffen van persvrijheid, opdoeken van kranten.  Protesten van de Radicale partij leidden tot uitsluiting van de macht.
(met op de achtergrond koningin-moeder Nathalie, die ondanks haar scheiding achter de schermen een belangrijke figuur bleef.)
Alexanders huwelijk met Draga Masin, weduwe van een obscure ingenieur, bracht geen verbetering in de situatie.
De minister van Buitenlandse zaken Djorde Gencic probeerde met een krachtig argument dit huwelijk tegen te houden: ‚Sire, u kunt onmogelijk met haar trouwen. Ze heeft met Jan en alleman het bed gedeeld.- mijzelf incluis.’
Als antwoord kreeg hij een harde klap in zijn gezicht. Het zou hem later naar de kant van de koningsmoordenaars brengen.
Het hele kabinet trad af en het kostte de koning moeite een nieuw kabinet samen te stellen dat duidelijk ‚het huwelijkskabinet’ werd genoemd.
Ook vader Milan vond de toekomstige trouwpartij maar niets. Hij nam zelfs ontslag als opperbevelhebber van het leger.
‚Als de regering u na een dergelijke dwaasheid het land uit jaagt, zal ik de eerste zijn om dat toe te juichen.’ een citaat uit een vaderlijke brief die aan duidelijk niets te wensen overliet.
Maar in 1900 trouwt Alexandar met Draga, en door het ontslag van zijn vader kan hij zijn greep op het officierskorps verstevigen en de nodige zuiveringen doorvoeren
Het was dan ook een opluchting voor hem te vernemen dat zijn vader die zich in Oostenrijk had gevestigd in januari 1901 was overleden.
Nog even kon het koninklijke duo op sympathie rekenen toen het paleis bekend maakte  dat de koningin in verwachting was maar toen dit een list bleek om de publieke opinie gunstig te beïnvloeden, was de maat vol.
Zeker toen in maart 1903 de koning midden in de nacht de Servische grondwet buiten werking stelde om snel nieuwe repressieve pers- en associatiewetten in de wetboeken te kunnen opnemen om drie kwartier later de grondwet weer te herstellen.

In juli 1901 had de Radicale Partij een absolute meerderheid verworven en samen met machtige kooplieden- en bankiersfamilies, in het bijzonder met families die betrokken waren bij de voedsel- en veehandel- ontstond er een stevige oppositie vooral tegen het pro Weense beleid van de Obrenovic waardoor de Servische kapitalisten de toegang tot de wereldmarkten werd ontzegd en de economie vastliep in een Oostenrijks monopolie.
De demonstratie op 6 april 1903 werd hardhandig door de politie uiteengeslagen. Er vielen achttien doden en bijna vijftig gewonden.  Meer dan honderd mensen onder wie veel legerofficieren werden gevangen gezet, al kwamen ze na een paar dagen weer vrij.

‚In het epicentrum van de toenemende oppositie tegen de kroon stond het Servische leger. Rond de eeuwwisseling was het leger een van de meest dynamische instituten van de Servische maatschappij.  In een nog steeds grotendeels agrarische en slecht presterende economie was het niet gemakkelijk een maatschappelijke carrière op te bouwen en bood het leger nog steeds de beste kansen op invloed en aanzien. Deze ontwikkeling was nog versterkt door koning Milan, die veel geld in het leger stak en het officierskorps sterk uitbreidde, terwijl hij bezuinigde op het toch al magere staatsbudget voor het hoger onderwijs.’ (p37)

Zoon Alexander snoeide die toelage terug, er ontstonden grote achterstanden in de betaling van de officiersoldij en door het nepotisme-beleid van het hof werden steeds meer vrienden en verwanten van de koning en zijn vrouw op sleutelposten benoemd.
Omdat er geruchten rondgingen dat de koning die er niet in geslaagd was een biologische erfgenaam te produceren, van plan was de broer van koningin Draga, Nikodije Lunjevica, tot zijn opvolger te benoemen, werd het tijd om actie te ondernemen.
Rond Dragutin Dimitrijevic, later bekend onder de naam ‚apis’ een getalenteerde jonge luitenant in het Servische leger, kristalliseerde zich een militaire samenzwering.

640px-Dragutin_dimitrijevic_apis.jpg

KLEINE GESCHRIFTEN OMTRENT EEN GROTE OORLOG (8)

Karađorđe_Petrović,_by_Vladimir_Borovikovsky,_1816.jpg

Familiegeschiedenissen (1)

Je zou Servië in de negentiende eeuw kunnen benaderen als een klein landbouwgebied geklemd tussen het Ottomaanse en het Oostenrijk-Hongaarse rijk.
De uitdrukking: ‚landbouw’ en ‚geklemd’ zijn inderdaad belangrijk.
Hoofdrolspelers: twee rivaliserende clans (families)
-het huis Obrenovic
-het huis Karadjordjevic.
Beiden druk in de weer om Servië van de nabije overheersers te bevrijden.
Christopher Clarck begint zijn verhaal met de nogal baldadige en bloedige aanslag (1903) op het toenmalige koningspaar Alexandar en Draga, uit de Obrenovic-dynastie door een groep van zo’n 150 samenzweerders die vooral uit het Servische leger waren gerekruteerd.
Hoe is het zo ver kunnen komen?

De voormalige ‚donkere’ veehoeder Kara Djordje (zeg maar ‚Zwarte Georges’) stichter van het huis Karadjordjevic leidde in 1804 een opstand die de Ottomanen uit Servië verdreef, maar moest in 1813 naar Oostenrijk vluchten toen de Ottomanen in de tegenaanval gingen.
Een tweede opstand, 2 jaar later, onder leiding van Milos Obrenovic, een bedreven politicus, zorgde voor onderhandelingen waardoor een Servisch vorstendom door de Ottomanen werd erkend.
Toen Karadjordjevic uit ballingschap terugkeerde werd hij in opdracht van Obrenovic en met medeweten van de Ottomanen vermoord.
Zo kreeg Obrenovic de titel van prins van Servië toegekend en werd Servië een provincie van het Ottomaanse rijk geregeerd door leden van de Obrenovic-clan.
Christopher Clarck merkt op dat het frappant was hoe weinig regerende Servische regenten door natuurlijke oorzaken stierven.

MilosObrenovic_1848.jpg


De stichter van het vorstendom, prins Milos Obrenovic was een hardvochtig autocraat met de nodige opstanden als gevolg.
In 1839 trad Milos af maar zijn zoon Milan was net zo ziek van de mazelen dat hij 13 dagen later stierf zonder ooit beseft te hebben dat hij tot vorst was verheven.
Aan de heerschappij van Milos tweede zoon, Mihailo, kwam een voortijdig einde toen hij in 1842 plaats moest maken voor een telg van de Karadjordjevic-dynastie en dat was niemand anders dan Alexandar, zoon van zwarte Georges die echter in 1858 ook weer troonsafstand moest doen voor Mihailo en in 1860 op de troon terugkeerde.
Ook hij was niet erg populair en acht jaar later werd hij met een nichtje vermoord door een complot waarachter naar alle waarschijnlijkheid iemand van de Karadjordjevic zat.

Milan Obrenovic zorgde voor een beetje rust (1868-1889) en een politieke continuïteit.
In 1882, 4 jaar nadat het Congres van Berlijn Servië als onafhankelijke staat had erkend, riep Milan zijn land uit tot een koninkrijk en zichzelf tot koning.
Een jaar later echter kwam er al een opstand toen vanuit het koningshuis werd geprobeerd de boerenmilities in het noordoosten van het land te ontwapenen. (de Timok-opstand)
Milan reageerde met harde repressie-maatregelen en ontketende een ware heksenjacht op de kopstukken in Belgrado die ervan verdacht werden de opstand te hebben gesteund.

Begin jaren tachtig veranderde de Servische cultuur door de opkomst van politieke partijen met eigen kranten, verkiezingen, manifesten en plaatselijke comité s.
De reactie van de koning daarop bestond uit een aantal erg autocratische maatregelen. In 1883 leverden de verkiezingen in de Skupstina, het Servische parlement,  een meerderheid op die Milan niet zo goed gezind was.  Hij weigerde de regering met een meerderheid van de radicale Partij te benoemen en stelde een regering van bureaucraten samen. Bij decreet werd de Skupstina tien minuten geopend en daarna ook weer per decreet gesloten.

Door een rampzalige oorlog met Bulgarije, ontstaan door eigenzinnige koninklijke besluiten buiten de ministerraad genomen, en een bittere door schandalen omgeven scheiding van zijn vrouw Nathalie werd zijn positie nog meer ondermijnd. Toen hij in 1889 troonsafstand deed (om de weg vrij te maken voor de knappe jonge echtgenote van zijn privésecretaris) was het blijkbaar hoog tijd om te verdwijnen.
Er volgde een regentschap van vier jaar tot zoon Alexandar meerderjarig was.  De manier waarop zoonlief aan de macht kwam lag in de traditie van de vaderlijke esbattementen: de zestienjarige nodige de ministers uit voor een diner en bij het uitbrengen van de toast werd hen duidelijk gemaakt dat zij gearresteerd waren. De jonge koning verklaarde dat hij de volle koninklijke macht zou uitoefenen.  De belangrijkste ministeries en telegraafkantoren waren intussen al door het leger bezet.
De inwoners van Belgrado ontwaakten de volgende ochtend in een stad vol aanplakbiljetten die duidelijk maakten dat Alexandar de macht had gegrepen

 

AleksandarObrenovic.jpg