hannah_hist

Wellicht zijn de aanwezige teksten, hoorspelen en documentaires een aanwijzing dat ‘in de stilte’ geen beeld is voor een vereenzaamd, teruggetrokken leven.
Ik las deze morgen, en dat op tweede Pinksterdag, nog een mooi fragment dat de filosofe Joke J. Hermsen aanhaalt in haar boek ‘Heimwee naar de mens’ waar ze over Hannah Arendt praat, de Duits-Amerikaans-Joodse filosofe die zich Israels ongenoegen op de hals haalde bij haar bedenkingen over het proces Eichmann:

‘De aanwezigheid van anderen is voor Arendt een van de belangrijkste voorwaarden voor het denken, of althans voor die vorm van denken die haar voor ogen staat. Ze noemt dat denken met een ‘verbreed bewustzijn’. Deze vorm van denken, een denken dat steeds de standpunten van anderen bij de eigen oordeelsvorming betrekt, staat haaks op het totalitaire denken, dat de meningen en standpunten van anderen bij voorbaat negeert. Denken is voor Arendt altijd representatief denken, dat wil zeggen, dat we geacht worden ons de mogelijke standpunten van anderen voor te stellen door middel van ons verbeeldings- en inlevingsvermogen. Hoe meer standpunten iemand zich kan voorstellen, des te groter het vermogen tot representatief denken.’
(o.c p.123)

En ietsje verder:
‘Denken, zo zouden we de filosofie van Arendt kunnen samenvatten, kan alleen op grond van verschil. Het denkproces komt pas in beweging als het eigen standpunt door een ander wordt uitgedaagd of in twijfel getrokken. De voorwaarde voor het denkproces is het onderling kunnen en mogen verschillen van mensen. Zonder deze pluraliteit stokt het denken. En als het denken stokt, verdwijnt ook het oordeelsvermogen. Dan wordt de mens tot niet veel meer dan een ding , een machine gereduceerd. (..)’
(o.c. p.124)

En nog even terugspringend naar het al dan niet samengaan van filosofie en politiek:

‘De grote belangstelling voor Arendts werk heeft volgens mij hiermee te maken: in deze tijden van verregaande individualisering biedt haar werk, dat de nadruk op onze gemeenschappelijke verantwoordelijkheid voor de wereld legt, nog enig tegenwicht. Daarnaast heeft Arendt onophoudelijk een antwoord gezocht op een van de belangrijkste vragen van de twintigste eeuw, de vraag namelijk waarom westerse filosofen zo vaak geplaagd worden door een ‘hang naar het tirannieke’. Met name Heidegger, met wie Arendt als studente een verhouding had, heeft deze beschuldiging de afgelopen jaren regelmatig voor de voeten geworpen gekregen. De Belgische filosoof Jacques Taminiaux besteedt in zijn boek over Arendt en Heidegger, Het Thracische meisje en de professionele denker, waarin hij de filosofische interesses en meningsverschillen tussen hen zorgvuldig in kaart brengt, ook aandacht aan deze vraag.
De titel van zijn boek verwijst naar een anekdote van Plato, waarin deze het verschil tussen filosofen en ‘gewone’ mensen beschrijft. Deze anekdote wordt door Arendt met veel genoegen in Denken (1971) gememoreerd. Het verhaal gaat dat een Thracisch boerenmeisje op een dag in lachen uitbarst, als ze de filosoof Thales in een bron ziet vallen op het moment dat hij aandachtig de bewegingen van de hemellichamen gadeslaat. ‘Zo’n vurige ijver om te weten wat er in de hemel omgaat en niet eens zien wat zich vlak voor zijn voeten bevindt!’ De filosoof houdt zich kortom veel te veel met verheven, metafysische zaken bezig en heeft (levens)gevaarlijk weinig belangstelling voor de zaken van het dagelijks leven.
(o.c. p. 207-208)

40b7cc62147393b9557793ab3e3e83e3

Wat zich voor onze voeten afspeelt heeft mij ten zeerste geïnteresseerd, en de verschillende portretten en teksten in mijn radiowerk mogen in die richting wijzen. Niet alleen het vermakelijke dat zich daar afspeelt maar vooral ook de ervaringsdeskundigheid om een modewoord te gebruiken van mijn onderwerpen. Ik heb als mens veel van hen opgestoken.
Het veelzijdige van ons bestaan, de uit angsten geboren drang om ons bij een ‘grote’ groep ‘thuis’ te voelen en de gevolgen daarvan, gecombineerd met de ervaring van het dagelijkse leven bieden nog steeds mooie perspectieven. Je hebt alleen de stilte blijvend nodig om ze te laten neerdalen, vormt te geven en plaats in de openbare ruimte te bieden.

48af5-art-crea-dieu-croix-rousse-lyon-6-720x540-3

‘The gap, though we hear about it fist as a nunc stans, the “standing now” in medieval philosophy, where it serverd, in the form of nunc aeternaitatis, as model and metaphor for divine eternity, is not a historical datum; it seems to be coeval with the existence of man on earth. Using a different methaphor, we call it the region of the spirit, but it is perhaps rather the path paved by thinking, the small inconspicuous track of non-time beaten by the activity of thought within the time-space given to natal and mortal men. Following that course, the thought-trains, remembrance and anticipation, save whatever they touch from the ruin of historical and biographical time.’
Hannah Arendt, The Life of the Mind

Beluister een gesprek met Günter Grauss en Hannah Arendt hieronder, een opname uit 1964.
De Engelse ondertitels zijn niet altijd nauwkeurig, en het roken van beide personen moet je als tijdsfenomeen zien. Belangrijk is de inhoud die beetje bij beetje, al sprekend en denkend ontstaat. Een kostbaar document.

(Het boek van Joke J. Hermsen Heimwee naar de mens, essays over kunst, literatuur en filosofie, is uitgegeven door De Arbeiderspers, Amsterdam, Antwerpen 2003.)