TUSSEN GEMEENPLAATSEN EN POETISCHE BEVLOGENHEID

dyn001_original_408_550_jpeg_20344_e6584b98a727eba7c754daa9e11558fe

Uit een artikel van Hilde Heynen:

Aan de gemeenplaatsen ontkomen we niet: gemeenplaatsen vormen een noodzakelijk ingrediënt van het dagelijks bestaan.

In de omgang tussen mensen hebben ze de bedoeling contacten te leggen, gesprekken mogelijk te maken – ook wanneer er niets te zeggen valt.

De formules waarmee we ons beklagen over het weer, of over de gang die het leven neemt, de woorden die we zeggen bij een geboorte, of wanneer iemand sterft, zijn noodzakelijk.

dyn001_original_381_551_jpeg_20344_6ce8d7f5515beb4165337549e17ea677

Ze dienen om van een altijd wijkende, onvatbare, ‘unheimliche’ realiteit een aftreksel te maken dat leefbaar en bewoonbaar is.

In die zin beschemen ze ons tegen een confrontatie met de bodemloosheid van ons bestaan.
Daarom zijn ze niet ‘vals’, ze zijn open: de ervaring van het onvatbare ligt erin verborgen en kan ontsloten worden in de manier waarop de gemeenplaats gebruikt wordt.

Verhulling en onthulling tegelijk.

Als een gemeenplaats ‘juist’ wordt gebezigd kan het gebeuren dat de gekende duizendmaal gebruikte woorden en gebaren opgeladen worden met reële betekenis.

Hilde Heynen, In Nieuw Babylon kun je niet wonen, in Wonen tussen gemeenplaats en poëzie, Opstllen over stad en architectuur, Rotterdam, uitgeverij 010, 1993

Boomkens noemt het laatste, het opladen van woorden en gebaren met reële betekenis, het poëtisch moment.
Hij zegt dat gemeenplaatsen de neiging hebben om door hun permanent gebruik te verslijten, te verstenen (dat hebben ze met dogma’ s gemeen, nvdr) en zo betekenisloos te worden.

happy all dayZe kunnen ook hun betekenis verliezen door de razendsnelle veranderingen waaraan. de alledaagse leefwereld door de moderniteit en de globaliseringsprocessen is onderworpen.

Dan gaan ze automatisch fungeren als dragers van gevoelens van nostalgie, van heimwee naar ‘een voor altijd verloren verleden’.

Zulke cliché’ s kunnen verstenen tot mythes die niet langer gecorrigeerd kunnen worden door de alledaagse ervaring zelf en die zich tegen de alledaagsheid kunnen keren.

(René Boomkens, De nieuwe wanorde, p102, Van Gennep, Amsterdam, 2005)

Met Hilde Heynen vindt hij dat het nu juist kunstenaars, dichters, schrijvers en architecten zijn die naar strategieën moten zoeken om aan die verstening te ontsnappen, om vormen te hanteren die niet zo gemakkelijk verstenen, en die ‘door de intelligentie van hun aanpak, en de gratie van hun spel, erin slagen een contactmoment met die wijkende werkelijkheid te realiseren en – al is het maar voor even- iets te laten aanvoelen wat uitstijgt boven het dagelijkse: een intensiteit in gevoelens, een flitsend inzicht waarvan het beeld in het gebeugen beklijft, het oplichten van een herkenningsmoment dat onmiddellijk daarna gelogenstraft wordt.

Terecht noemt Boomkens die visie van Heynen een soort esthetica van de avant-garde, die ons uit de alledaagsheid tilt, al was het maar voor even.
En daarmee staat ze maar één stap van wat Heidegger doet: de totale negatie van de alledaagsheid.

dyn001_original_550_259_jpeg_20344_e36dfbadad0185938e384605bfe7c73d

Boomkens zegt:

‘Alleen als we erin slagen de alledaagsheid ook te begrijpen als een praktijk, of beter: als een hele reeks praktijken in uiteenlopende materiële en tijdruimtelijke contexten, hoe moeilijk het ook is die praktijk in precieze termen te vangen, hoe vervuld van mythes, dromen en verlangens diezelfde alledaagsheid ook is, hoe impliciet en ongearticuleerd veel alledaagse bezigheden ook zijn, alleen dan valt de heilloze polariteit tussen alledaagsheid en poëzie, tussen ‘das Man’ en ‘het aangesproken worden’, tussen ‘het universum van belevenissen’ en ‘de shockervaring’, tussen routineus gedrag en actief handelen, enz. te doorbreken.

Tussen gemeenplaats en poëzie ligt de vertelling.

(ibidem, 103-104)

En dat is dan weer de volgende stap.


LIBERTé, OF VARIATIES OP EEN THEMA

always open

Always open.
En is dat nu een mooi beeld om de liberale democratische marktsamenleving te karakteriseren.

Ik richt me met Boomkens naar de Groningse geschiedenisfilosoof Frank Ankersmit.
Hij stelt de vreemde paradox voor:

Deze liberale samenleving is gebaseerd op vrije circulatie van mensen en goederen (het begrip: vrijheid!), maar het is diezelfde samenleving die elk alternatief dat in die vrijheid tot ontwikkeling komt bij voortduring de pas afsnijdt of de nek omdraait.

En hij verwijst naar de Franse politieke filosoof De Tocqueville, die in zijn De la democratie en Amérique uit 1839 stelt dat dat de liberale democratie het eigenaardige vermogen heeft om alternatieven voor zichzelf de verstikkingsdood te laten sterven.

‘Met de komst van de liberale democratie zou de geschiedenis volgens hem het karakter krijgen van de variatie, het ene burgermanifest varieert op het andere om dichter bij huis te blijven.

En we verwijzen met zijn allen naar Antonio Gramsci die in zijn Prison Notebooks op het vermogen van de burgerlijke cultuur wijst om zich steeds weer aan te passen aan de politieke, culturele en sociale krachten die haar van diverse kanten bedreigen.

dyn001_original_480_471_jpeg_20344_5c547f626581b01b80effb3ee4f4d227

‘De vrije ondernemers’ zoals ze zich in de loop van de geschiedenis zijn gaan noemen hebben een verregaand adaptievermogen, door Marcuse als Repressieve tolerantie benoemd.

Er is dus een methode om het verzet medeplichtig te maken aan de status quo, waardoor geleidelijk de oorspronkelijke motivatie wordt weg genomen.

En met Boomkens vragen we ons af of die variaties op het thema meer kunnen zijn dan louter herhalingen.
Is aan de droom van ‘een verandering’ met de globalisatie een einde gekomen?
Boomkens spreekt van een nieuwe politieke en culturele uitdaging: de uitdaging na te denken over de mogelijkheid van transformaties van de liberale marktsamenleving zonder dat aan die samenleving een radicaal (revolutionair) einde wordt gemaakt.

‘Dat klinkt als een paradoxale opgave, maar als we ons niet simpelweg wensen neer te leggen bij de mondiale dominantie van het huidige liberalisme, dan zullen we die paradox moeten zien te ontrafelen.
En er lijken me wel degelijk nog genoeg redenen te zijn om ons aan die taak te zetten.’

De opvoeding tot kreatief mens is dus zeer belangrijk.
Met het be-omroepen (ik gebruik een thema uit Boomkens boek) alleen gaan we blijkbaar geen goede kant op, of hebben we de taak van die gewone woorden die we dagelijks gebruiken te zeer als lege hulzen achter ons gelaten?

Aandacht voor wat we nu het banale noemen, de toegang tot menselijke taal mag best via cliché’ s verlopen, het is een gebied waar de filosofie zich nog weinig of niet mee heeft bezig gehouden.

Het leven van alledag.
De dingen die er toe doen.
En die zijn in handbereik, al denken we ze in de wolken van de toekomst te moeten zoeken.