6martyr

Van de drie altaarstukken die je na terugkomst uit Venetië maakte is dit massa-tafereel ‘Het martelaarschap van de tienduizend’ wel een bijzonder spektakel.  Het verhaal is met de kruistochtridders meegekomen en zou een soort massa-executie moeten voorstellen van tienduizend bekeerde ‘heidenen’ die door een  Perzische koning voor de keuze stonden: ofwel hun nieuwe christelijk geloof afzweren ofwel sterven.

Je hebt dit thema als eens behandeld als houtsnede in 1496. Dit echter is een bestelling van keurvorst Frederik de Wijze, een goede klant dat moet gezegd, die in zijn kerk in Wittenberg een massa relieken had verzameld waaronder nogal wat onderdelen van deze tienduizend martelaren. Frederik is anderzijds een beschermer geweest van Luther (de naam Wittenberg maakt veel duidelijk!) en stichtte in deze stad een universiteit waardoor hij tegelijkertijd de laat middeleeuwse vroomheid met de waarden van de hervorming verzoende, een mens van zijn tijd.

Was in de houtsnede nog het martelen, de onmenselijke pijn van de bekeerden het hoofdthema, met in de hoofdrol bisschop Achatius wiens ogen met een timmermansboor werden uitgedraaid (!), in dit altaarstuk wordt de aandacht verschoven naar de identificatie met de gekruisigde Heiland.  Twee van de martelaren worden inderdaad ook gekruisigd op de voorgrond, net zoals de twee dieven die samen met Christus de kruisdood stierven.  Het is dus goed te begrijpen dat Karel van Mander dit werk beschreef als ‘Een kruisiging met andere martelingen, stenigingen, slachtpartijen, en zo meer.’

1159358636

Het maakt duidelijk dat Frederik het niet dadelijk voor de martelingen wilde tentoonstellen maar wel voor de analogie met het martelaarschap van Christus. De zin van Sint Augustinus: ‘Tota vita Christiani hominis, si secundum Evangelium vivat, crux est.’  (Het hele leven van een Christen, als hij leeft volgens het Evangelie leeft, is het Kruis.) maakt dat duidelijk.

Zoals je dat al in het Feest van de Rozenkrans had gedaan, schilderde je hier ook jezelf op het doek, deze keer in de ‘Franse mantel’ die je in Venetië had gekocht. Waarschijnlijk ben je hier vergezeld van een oudere humanist, namelijk Conrad Celtes, die enkele maanden voor dit werk beëindigd werd, was gestorven en met wie zowel Frederik als jijzelf een goede relatie onderhielden zodat zijn plaats op het doek een gemeenschappelijk herdenken werd van jullie vriendschap.

Is op de houtsnede de verdeling van al die personages nog zo’n soort rommeltje, hier is deze menigte naar de achtergrond verplaatst zodat de houtsnede eerder een soort ‘clip’ van het schilderij is geworden.  Op het doek heb je duidelijk de diepte in je werk ingebracht en spelen zich op verschillende fronten verschillende pijnlijke handelingen af. Je hebt blijkbaar in volume en perspectief leren denken eerder dan in het tweedimensionele van het lijnenwerk.

861791573.2

Hier ben je bijna een moderne illustrator die beweging in het gebeuren brengt:  de rijen die de heuvel opklimmen om er dan zonder verweer af te worden geduwd en om te komen.

Je hebt dat vallen in bijna elk mogelijke positie uitgebeeld.  De armen hoog boven het hoofd bij de afstoot, het kantelen van het evenwicht, de duik in de diepte tot het onzachte neerkomen en het gebroken neerliggen, de fases zijn met je bekende zin voor detail weergegeven.

981766279.2

Diezelfde aandacht gaat uit naar de beulen.  De opdrachtgevers staan vooraan.  Een kindje aan de hand, beetje onwillig, met meer aandacht voor zijn hondje dan voor het drama. De prachtige kleuren van de koningsmantel zijn des te pijnlijker bij het naakte van de martelaren, zoals de details van de natuur de schoonheid van het landschap laten contrasteren met de onmenselijke pijnen. Je zou de statische stilte van de omgeving bijna ondragelijk maken door ze tot in het detail te schilderen.

The groups, with all their crowded appearance, are conceived as something displacing and surrounded by space; and the rule that quantities seem to diminish in the inverse ratio of their distance from the eye is so conspicuously observed that Pélerin Viator – the same who embellished his Treatise on Perspective by a skeletonized copy of Dürers Presentation of Christ- saw fit to include a similar copy of the Martyrdom of the Ten Thousend in order tot exemplify that very rule :

“Les quantitez/ et les distances,

Ont concordables differences.”

De Artificiali Perspectiva, Toul, impr. Pierre Jacques, 1505 (réimpr. Site ARCHITECTURA du Centre d’Études Supérieures de la Renaissance (Tours))