1.23

De gespierde taal van de heer Panofsky omtrent de viriliteit van Dürers ‘Reuter’ deed sommigen van mijn lezers wel even de historische wenkbrauwen fronsen, want net zoals ikzelf, kunnen een aantal zich niet van de indruk ontdoen dat de figuur op het paard erg gelijkend is met het beeld dat we hebben van de Teutoonse krijger uit de tweede wereldoorlog.  Een gelijkenis die door de nazi’s werd gebruikt om je aan hun kant te scharen als ware Duitse kunstenaar met alle kwalijke bijsmaken die zo’n recuperatie teweeg brengt. We kunnen Panofsky dan ook niet kwalijk nemen dat hij bij het voorbereiden en uitwerken van zijn standaardwerk nog niet diezelfde afstand had die wij nu hebben om de historische context en het misbruik ervan te kunnen duiden.

1620159618

Laten we ons vandaag tot jouw werk beperken, inzonderheid het beeld van het paard dat zo kenmerkend is voor je kunst.

In dat beeld vinden we disparate elementen:  een Duits, laat Gotisch en naturalistisch, het ander italiaans, Hoog Rennaissance en gestyleerd volgens de klassieke canon van pose en verhoudingen.

 De gewapende ridder haalde je uit een kostuumstudie van 1498 die je minimaal hebt aangepast.  De eenvoudige uitdrukking van het origineel model werd vervangen door een stijfkoppig masker van geconcentreerde energie en ‘almost sardonic self-assurance, and the perspective of the helmet was altered in favor of a di sotto in su effect wich strengthens the impression of tallness and superiority.’ (153)

Het paard is geïnspireerd op een of meerdere studies van Leonardo voor het monument van Francesco Sforza.  De proporties zijn opnieuw gemodelleerd volgens de canon van het ritme dat je in ‘het Klein Paard’ (zie afbeelding) van 1505 schetste. Of verwijs ik naar de tekening van ‘Dood op een paardenrug’ van datzelfde jaar.  In contrast met die vorige modellen is niet alleen het nabije (voorste) voorbeen maar ook het achterste achterbeen opgeheven. De beweging van dat laatste is nog versterkt bij een last minut correctie, te zien op de gravure.

duerer_king_death_on_horseback

Het is inderdaad een ‘monumentale’ ruiter die ons herinnert aan het bekende ruiterportret van Maximiliaan I van Hans Burgkmair. (zie afbeelding hieronder) in een houtsnede van 1508 die op zijn beurt van jouw ‘Klein Paard’ was afgeleid.

De achtergrond van jouw gravure zijn afschrikwekkende rotsen (forbidding, zegt Panofsky) en kale stammen met daarboven de oninneembare ‘fortress of Virtue’. (still far off at the end of a steep, winding road, zegt een lyrische Panofsky.

De Dood draagt een koningskroon zoals op de tekening van 1505. Hij zit op een lusteloos , mager rijdier met een koebel. Toch is hij niet het bekende skelet maar als een uitgemergeld wezen verschijnt hij.  Met droevige ogen, zonder lippen of neus, zijn nek en hoofd omcirkeld met slangen. Hij benadert een beetje schuchter de ridder en tracht hem tevergeefs met een zandloper af te schrikken. De Duivel met de varkenssnoet duikt achter het paard op met een soort pikhouweel.

2500162821.2

De Ridder is vergezeld door een mooie langharige retriever wiens aanwezigheid de allegorie compleet maakt.  Is de gewapende man het Christelijk Geloof dan is de betekenis van dit vinnige hondje een beeld van  drie minder fundamentele maar niet minder noodzakelijke deugden: onvermoeibare ijver, en een lerende en ware gedachtengang. Als uitdager tot ijver vergezelt hij de Christelijke Pelgrim op zijn tocht door het leven.

 Niet alleen wilde je met deze prachtige gravure ons allen een uitnodiging voorhouden maar ze gaf je ook de mogelijkheid om te tonen hoe ver je gevorderd was met je studie omtrent anatomie, beweging en proporties van het paard.

Panofsky heeft het over een wetenschappelijk paradigma.  Het paard wordt in vol profiel voorgesteld zodat zijn volmaakte proporties zichtbaar zijn.  Het is met veel empathie gemodelleerd om zijn ware anatomie te bewijzen en het beweegt met een echte rijschool-stap, een voorbeeld van een perfect ritme.

With the background retained, the compositional structure of the main group is not only enchanced (geïntensiveerd) by what may be called a visuel counterpoint – note the use of foreshortened forms versus full profile, of diagonal versus horizontals and verticals -but also endowed with a definite meaning.’ (154)

Doordat man en hond in profiel zijn weergegeven is hun beweging sterker dan de aanwezigheid van Duivel en Dood en face. Hun machteloosheid wordt duidelijk door het Bijbels motto dat Erasmus suggereerde in zijn miles Christianus: “Non est fas respicere.” Kijk niet achterom.  Een mooiere wens voor 2012 kan ik je niet meegeven al is het ‘terugkijken’ een heel andere activiteit waardoor de toekomst alleen maar meer helder kan worden.  Dit subtiele verschil tussen achterom kijken en terugkijken kan een mooie overweging zijn voor slapeloze momenten.

We hopen elkaar in 2012 te mogen terugzien, een wens waarin het vooruitkijken en het terugkijken zich verenigen, want met Latijnse zinnen alleen zal de toekomst niet gediend zijn.