Saturnus.jpgDeze humanistische verering van de melancholie brengt een ander fenomeen mee: de humanistische veredeling van de planeet Saturnus.
Als fysische lichamen werden de zeven planeten door dezelfde vier combinaties van kwaliteiten gedetermineerd als de aardse elementen. Als sterren-personaliteiten anderzijds behielden ze de karakters en de krachten van de klassieke godheden naar wie ze genoemd waren. Ook zij konden dus in verband worden gebracht met de vier temperamenten, en een volledig coördinatiesysteem is al teruggevonden in Arabische bronnen van de negende eeuw.

Zo werd het sanguine temperament met het gelijkaardige en milde temperament van de zachte Venus geassocieerd die als vochtig  en warm als lucht werd beschouwd, of frequenter  met de beheerste en welwillende Jupiter. Het cholerische was iets voor de vurige Mars, het flegmatische werd met de Maan verbonden die Shakespeare al de ‘watery star’ noemde.  Zo kwam dus het melancholische aan Saturnus toe, de oude god van de aarde.
We gebruiken in het Engels nog altijd ‘saturnine’ als een synoniem van ‘melancholy’.
De karakterisering van de Melancholie  op een Duitse houtsnede zegt : ‘Saturnus und herbst habent die schule’. (Saturnus en de herfst zijn hier de schuld van.)

sanguine houtsnede.jpg

Ieder menselijk wezen, mineraal, plant of dier werd verondersteld een melancholische natuur te hebben, en zeker de hond en de vleermuis behoren ipso facto tot Saturnus. De houding van het rusten met het hoofd op de hand is zowel een teken van melancholie en behoort tevens bij het bijvoeglijk naamwoord ‘Saturnian’.

Werd de zwarte gal als het meest onedele van de ‘humours’ (vochten) beschouwd, ‘Saturnus impius’ hield men voor de meest ongelukkige van de hemelse invloeden. Hij was de hoogste van de planeten, de oudste van Olympiërs, en als de vroegere heerser van de Gouden Tijd kon hij voor kracht en rijkdom zorgen.  Maar als steriele ijs-ster, onttroond als wrede vader-god, gecastreerd en gevangen gezet in de aardse ingewanden, werd hij geassocieerd met ouderdom, invaliditeit, spijt, alle soorten miserie en dood. Zelfs onder gunstige omstandigheden konden wie onder hem geboren waren alleen rijk en machtig zijn op de kap van de gulheid en goedheid van het hart, en wijs slechts door toedoen van het geluk. Meestel waren ze hard werkende boeren of steenkappers -want Saturnus was een god van de aarde- beerrijders, grafdelevers, kreupelen, bedelaars en criminelen.
plotinus41.jpg
De Florentijnse Neo-Platonici echter ontdekten dat Plotinus en zijn volgelingen net zo verheven over Saturnus dachten als Aristoteles over melancholie.  Sindsdien werd Saturnus superieur ten overstaan van Jupiter geacht. Saturnus symboliseerde meer ‘the Mind’ van de wereld waar Jupiter stond voor de ‘soul’, de ziel van de wereld. Diepe concentratie tegenover praktische actie dus.  De heerschappij van Saturnus werd gewillig door hen geaccepteerd die Panofsky en Aristoteles beschrijven als ‘whose minds are bent to contemplate and to investigate the highest en most secrets things.’

Saturnus werd hun hemelse patroon net zoals ze zich hadden verzoend met de melancholie als hun aardse toestand. De meest illustere leden van de Florentijnse kring (Ficino, Pico della Mirandola, Lorenzo de Schitterende) verwezen bijna speels naar zichzelf als ‘Saturnians’ en ontdekten tot hun grote voldoening dat Plato ook onder het teken van Saturnus was geboren.

Deze filosofsche rehabilitatie van Saturnus kon het populaire geloof dat ze de meest kwaadaardige van de planeten was niet wegnemen. Zelfs Ficino wiens horoscoop “Saturnum in Aquario ascendentem’ aantoonde, leefde onder een permanente wolk van angst.  2v0e92w.jpgHij nam zelf maatregelen en gaf zijn collegae medegeleerden de raad alle mogelijke voorzorgen te nemen. Hij gebruikte en adviseerde zelfs astrologische talismannen om de invloed van Saturnus te counteren en Jupiters’ kracht aan te roepen. Zo kun je het magische vierkant in jouw Melencholia I verklaren als de zestienschalige mensula Iovis, op een tinnen ondergrond gegraveerd en in staat het boze in het goede te veranderen en alle kwalen en angsten te verdrijven.