Maximilianisches+prayer+book+outskirts+drawing-1600x1200-7185.jpgWas het gebedenboek voor Maximiliaan I waarin je 45 illustraties maakte bedoeld voor de leden van de Orde van Sint Georges, een orde die de keizer stichtte met de droom van een nieuwe kruistocht voor ogen? We weten dat het boek gedrukt werd door Johannes Schönsperger van Augsburg en we leren uit de kolophon dat de composite van het boek rond was op 30 december 1513.

Vijf kopies van het gebedenboek zijn ons bekend, maar ze staan niet voor een werkelijke ‘editie’. Want geen van de vijf is identiek met de anderen.  Deze kopies uit 1513 moeten we bekijken als proefdrukken, boeken die dienden om verbeteringen en aanvullingen mogelijk te maken voor de definitieve versie gepubliceerd zou worden.
Dat is ook het geval voor het exemplaar dat we beschouwen als ‘het’ gebedenboek van Maximiliaan I en waarvan de onderdelen zich bevinden in de Staatsbibliotheek van München en het museum in Besançon.SURROGATE_ED_232-a-L.jpg

Het was deze kopie die jij in handen kreeg en die je van rand-illustraties moest voorzien.  Deze kopij kwam ook bij een schare van andere schilders terecht die jouw werk aanvulden of de patronen uitwerkten die jij voorzien had.  We noemen onder andere Lucas Cranach, Burgkmair, Hans Baldung Grien, Jörg Breu en volgens sommigen ook Albrecht Altdorfer.

Jouw 45 tekeningen in dit deel uit München zijn pure pentekeningen in gekleurde inkt uitgevoerd.  Jouw persoonlijke keuze was rood, olijfgroen en violet.  De kleuren dienden niet om een naturalistische uitdrukking aan de tekeningen te geven, ze waren louter decoratief.
Naast de krachtige Gotische letterdruk zou een lineair design in zwarte inkt week en dunnetjes zijn overgekomen.  De dunne zwarte lijntjes zouden helemaal overschaduwd worden door de zware zwarte massa’ s.  Anderzijds vermijden gekleurde lijnen tegenover diezelfde zwarte massa die indruk en creëren ze een heel eigen esthetische sfeer.

In plaats van een soort strijd tussen ongelijke krachten bewegen en scheren ze langs de letters zodat de gebruiker het contrast tussen de verschillende kwaliteiten kan smaken.

Wat is het doel van deze letterlijk ‘marginale’ decoraties?
Sommigen dachten dat ze bedoeld waren als rechtstreekse bijdragen voor de private kopie van Maximiliaan zelf.  Panofsky zegt terecht dat het een erg romantische visie is die nergens ondersteund wordt omdat ook deze kopij net als de vier anderen niet afgewerkt is. Ook deze zogenaamde ‘Imperial copy’ was in werkelijkheid een werkkopij die als basis diende voor de houtsnedes.

Het lettertype waarin dit gebedenboek is gedrukt  werd oorspronkelijk ontworpen voor Vincenz Rocker, een van Maximiliaans secretarissen.  Het is een archaïsch karakter dat duidelijk een imitatie is van de bold lettre brisée van liturgische manuscripten, uitgevoerd in de eerste helft van de vijftiende eeuw.  Het imiteert de fameuze missalen en graduales zoals ze later door Plantijn-Moretus in Antwerpen werden gedrukt .  Vooral in Maximiliaans tijd en zeker in Augsburg was er een grote nieuwe interesse voor de vroegere kalligrafie.
fraktur-specimen-sheet-v1.gif
Zo ontstaat in 1520 een Canon van Sint Ulrich,  van de monnik (meester) Leonhard Wagner, onsterfelijk gemaakt door de zilvernaald van Hans Holbein de Oudere en waarvan de auteur beschouwd wordt als de uitvinder van het Fraktur lettertype, ook verzameld in de vroege ‘schriftuur-boeken’ waar tussen een honderd verschillend specimen van lettertypes enkele bijna gelijk zijn aan het type van het gebedenboek terwijl andere geïnspireerd zijn naar types uit de elfde en twaalfde eeuw.

In feite wilden de ontwerpers van het gebedenboek eerder de impressie van een handgeschreven manuscript benaderen zoals de krullende decoraties vrij spel geven aan de pen, sommigen zelfs tussen de lijnen gedrukt en anderen aan de ‘hastae’ van individuele letters de boven- en onderlijn doorkruisen.
BD7f13_1tp.jpg
De uitvinder van deze erg beweegbare krullen was de Antwerpse houtsnijder Jost de Negker die in 1508 naar Augsburg kwam.  Hij is gekend om zijn clair-obscur-stijl in zijn houtsnedes en was de eerste om houtsneden in gekleurde inkt uit te voeren. Zelf geen ontwerper werkte hij en later zijn beide zonen met tekeningen van andere meesters.
In Duitsland hadden de drukkers al geëxperimenteerd met zogenaamde ‘tint-blocks’, vooral dan Erhard Ratdolt van Augsburg wiens liturgische boeken zoals het Missale Aquieiense van 1494 afbeeldingen bezit die in meer dan vijf kleuren zijn uitgevoerd.
Dat jouw ‘cutters’ took ot dergelijke prestaties in staat waren demonstreerde je door de decoraties onder de griffioenen in de grote papieren Triomfboog waarin we dergelijke ‘pen-plays’ om Panofsky te citeren daarna ook in je gebedenboek zien verschijnen.

‘Each copy, printed on vellum, would have simulated a had-decorated manuscript, written in what would have looked like liturgical Gothic script in black and cinnabar, provided with what would have looked like pen drawings in colored inks.’ (184)

En dat was wat Maximiliaan nu net wilde: een gedrukt boek dat de illusie creëerde van een hand-geschreven en had-gedecoreerd Livre d’ Heures, or…
tumblr_l0aiczXk451qzq8zqo1_500.jpg
‘…to put it the other way, an apparantly hand-written and had-decorated Livre d’ Heures produced by the printing press, would have symbolized to perfection the tastes and aspirations of a prince engrossed in the past, yet keenly interested in every invention  and device of modern technics:  of a collector of manuscripts enamored of typography.’ (ibidem)

Of hoe de uitvinding van de cd de liefde voor het vinyl weer wakker maakte en de hoogste betrachting een cd maken werd waarin je dat typische vinyl-geluid zou kunnen horen. O tempora.