14self.jpgHet was niet alleen de dood van Maximiliaan I op 12 januari 1519 die je in een echte emotionele crisis bracht.  Wel liet je duidelijk verstaan dat het te voortijdig heengaan van deze vorst je diep raakte. Je vriend Pirckheimer schreef aan een van je bekenden:  ‘Turer male stat.’, en dat wilde zoveel zeggen als:  Dürer zit niet goed in zijn vel.
Dat bleek uit je vreemde plannen om naar Zwitserland te trekken, om je thuis te verlaten en een leven in Engeland of Spanje te beginnen.  Je zou dringend ‘verandering van lucht’ nodig hebben, en het feit dat je pensioen van honderd florijnen per jaar niet meer zeker was, is maar één onderdeel van je diepe melancholie.

Panofsky zegt dat het eerder een spirituele dan een praktische of fysische onrust was.  De jonge Jan van Scorel die in 1519 naar Neurenberg kwam om jou advies te vragen en praktijk op te doen, vond je druk doende met de lessen waarmee Luther begonnen was de rustige wereld op haar kop te zetten.

‘But soon the master emerged with a new security of mind.  The very cause of his malaise had proved to be its remedy: he had heard the rumblings of the earthquake which was to shake the structure of European civilization, and had found shelter in the very center of the seismic disturbance, in the Lutheran doctrine itself.’ (198)
Martin-Luther-1526-1.jpg
In januari of februari 1520 schrijf je aan Georg Splatinus, deken en bibliothecaris van Frederik de Wijze, ‘Ik wil zeker zijn (Luthers) portret maken en het als een altijddurende herinnering graveren ter nagedachtenis van de Christelijke man die me uit diepe angsten heeft geholpen.’

Je sympathie met het protestantse gedachtengoed heb je nooit betwijfeld.  Dat je verder te biechten ging bij kardinaal Albrecht van Brandenburg en voor hem bleef werken, net zoals Cranach, is helemaal geen bewijs van het tegengestelde.
Je reactie op de druk becommentarieerde ontvoering en zelfs vermeende moord op Luther in mei 1521 hebben we al eens in verband gebracht met je ‘Ridder, Dood en Duivel’.  En als we dan je volgende zinnen uit je reisjournaal lezen:

‘O God, als Luther dood is, wie zal dan voortaan ons zo helder de Heilige Schriften uitleggen? O, God, wat heeft hij in de loop van twintig jaar voor ons bijeen geschreven! O, alle godvruchtige Christenen, help me om te treuren om deze door God verlichte man en we smeken je om ons een andere verlichte geest te zenden.  O, Erasmus Roderodame (uit Rotterdam), waar wilt ge over hem getuigen?’
En dat gaat zo nog wel enkele zinnen verder in dezelfde trant.

Je noemt in 1523 de mooie Altdorfer Madonna van Ratisbon een ‘spook dat tegen de heilige Schift was opgericht en wegens het veel te wereldse geen uitwerking had.’  In 1524 verwijs je naar jezelf en je vrienden  als iemand ‘who stand in contempt and danger for the sake of Christian faith and are sneered at as heretics.’ (199)
gekroonde madonna.jpg
We zien die ‘bekering’ in je kunst, voor zover het een bekering was, voegt Panofsky er wijselijk aan toe. De man die er alles aan gedaan had de ware geest van de heidense Oudheid aan de Noordelijke wereld bekend te maken, verliet nu praktisch elk werelds onderwerp, met uitzondering van wetenschappelijke illustraties, reisschetsen en portretten.  En de ‘designer-in-chief’ van de Triumphal Arch en het Gebedenboek van Maximiliaan keerde zich af van de zgn. Decoratieve stijl.

‘The lyrical and visionaryelement was suppressed in favor of a scriptural virility which ulimately tolerated only the Apostles, the Evangelists and the Passion of Christ.’ (ibidem)
Om het plotse karakter en de basisnatuur van deze verandering te begrijpen, kunnen we twee gravures vergelijken.  Ze zijn vrijwel van hetzelfde formaat en onderwerp en tussen beiden ligt er ten hoogste een jaar of anderhalf jaar.
‘De Maagd door twee engelen gekroond’ (1518) en ‘De Maagd die haar kindje voedt’ (1519)
De eerste, de gekroonde Maagd, brengt een gevoel van een perfecte balans en sereniteit over.  De Madonna zit comfortabel voor een stokken-afrastering, met daarachter een helder landschap en een open hemel.  Ze zit in drievierde profiel en leunt gracieus een beetje naar voren.  Er gaat een grote rust en glans van haar uit, en de plooien van haar kleed vallen bevallig rond haar lichaam ...‘with an harmonious flow of curves.’408px-74_Madonna_Nursing.jpg

Tegenover dit Rafaeleske evenwicht van liefheid en plechtigheid is de Madonna die haar kind voedt, strikt in fronthouding afgebeeld.  Ze vult het frame (appears colossal), en haar neerbuigend groot hoofd contrasteert met de rigide pose van haar lichaam en roept eerder het idee van een Piëta op dan dat van een madonna.’ Althans volgens Panofsky.
Het landschap is weggedrukt, en de lucht gedonkerd door hevige lijnen dient als een soliede achtergrond uit dewelke de figuren zich losmaken zoals een geprojecteerde figuur op een muur.
Kijk naar de plooien van haar kleed en vergelijk ze met de eerste gravure. Volgens Panofsky ‘…which is as nearly as possible approach the form of such abstract stereometrical solids as prisms or pyramids.’ (200)
De tweede gravure is dus meer geschematiseerd, en hij zet er zelfs de term ‘cubistic’ bij.

Ik laat het aan de lezer en kijker zelf over om te oordelen, maar je voelt aan mijn twijfel dat ik eerder denk aan het per sé willen invullen van een vooropgesteld programma.
Ik vind zelfs de tweede Madonna liever en zachter dan de eerste die een beetje wantrouwig naar ons lijkt te kijken.
En zo kun je eindeloos doorgaan.
Maar, laat ik die glimlach op je lippen eerder als een man-die-boven-de-tijd staat dan als spot interpreteren.  We genieten van beide heilige vrouwen met hun kwetsbaar kind.
De verschrikkingen van de godsdienstoorlogen zullen naast mensenlevens ook kunstschatten vernietigen, een wereld wantrouwig tegenover het beeld en dus tegenover de verbeelding, achterlaten. Tot op de dag van vandaag.