Spinoza-BarendGraat-ski-1900X1141px

Filosofen zijn vaak ‘in’ omdat ze door hun geschriften een breed spectrum aan interpretaties mogelijk maken.
Bento (Baruch, Benedictus) Spinoza’s oorspronkelijke geschriften, allen verschenen na zijn korte leven (1632-1677) zijn in hun oorspronkelijke gebalde vorm geen makkelijke lectuur, vandaar ook de menigte verklaarders en toelichters.
Als oudere medemens met een binnentuin die onder de hemel van stilte niet dadelijk hevige trillingen van de actualiteit registreert, kwam ik bij mijn zoektocht een mooi boek tegen:

Door Spinoza’s lens’, een oefening in levensfilosofie’ van filosofe en publiciste Tineke Beeckman (°1976) uitgegeven door Polis, een onderdeel van Pelckmans nv. Kalmthout, 2012 en in mijn editie al aan de zesde druk toe (2016).

Op haar website dit fragment met haar eigen verklaring:

‘Dat boek schrijven beschouw ik als een van de beste ideeën die ik ooit had – het heeft zovele paden voor me geopend. Jarenlang had ik Spinoza’s bijna onleesbare werk de Ethica bestudeerd. Maar ik ontdekte dat hij eigenlijk een erg praktische filosoof is.
Wat heb ik dan van Spinoza geleerd? Je hoeft niet bang te zijn om een buitenbeentje te zijn. Wees niet bang voor isolement. Als je probeert ‘blij te zijn en het goede te doen’, zoals Spinoza’s motto ‘bene agere et laetari’ klinkt, dan kruisen fijne mensen en goede gebeurtenissen je pad.
Spinoza’s eigen leven geldt hier als een sterk voorbeeld. Hij werd geboren in de Joodse gemeenschap in Amsterdam, aan het begin van de zeventiende eeuw, als zoon van een koopman. De streng gelovige Joodse gemeenschap mocht in vrijheid haar geloof beleven, maar was tegelijkertijd erg op zichzelf gericht. Spinoza kreeg echter ernstige twijfels bij de basisprincipes van de Joodse leer, en wilde zich met wetenschappelijke ontwikkelingen bezighouden. Toen hij 24 jaar oud was, werd een uitzonderlijk strenge banvloek over hem uitsproken wegens ketterij – hij werd uit de Joodse gemeenschap verbannen. Geen enkele Jood mocht nog contact met hem hebben. Maar Spinoza belandde niet in eenzaamheid. Hij vond eensgezinde geesten. Ook dit is een wenk: omring je met mensen die het beste in je naar boven brengen. En liefst niet met mensen die je angst, je onzekerheid versterken.
Zo werd Spinoza wie hij wilde worden: geen handelaar die eer, roem en geld nastreefde, maar iemand die zijn eigen visie op geluk trachtte te verwezenlijken. Hij leefde als lenzenslijper en vrije geest in Nederland. Hij nam de vrijheid om te denken en te schrijven wat hij wilde, al publiceerde hij maar weinig van zijn werk.’

 

9200000057187026

Het tweede hoofdstuk, ‘Revolte’ heeft het over de hedendaagse onrust in de wereld en vervolgt met die revolte tijdens Spinoza’s leven, de uitlopers van de tachtigjarige oorlog.
Een gedeelte daarvan heb ik bij wijze van eigen-maken in de eerste persoon enkelvoud gezet alsof Spinoza zelf aan het woord is en op dit ogenblik terugkijkt op zijn leven. Het gaat dan niet meer over hem, maar hijzelf is letterlijk en figuurlijk de eerste persoon. Een fragment uit een hedendaags interview.
Ikzelf kreeg daardoor een beter beeld van wat de auteur uit zijn oorspronkelijk werk puurde.
Omdat ikzelf niet filosofisch geschoold ben, geeft deze werkwijze mij een mogelijkheid de kern van de tekst ook langere tijd dan bij lectuur alleen bij te houden. Waarvoor dank.

Spinoza's_Emoties

‘Ik heb uitvoerig over de democratie geschreven.
Ik leefde in de Nederlandse Republiek die na de Grote Opstand of de tachtigjarige Oorlog ontstond (1568-1648)
De Nederlanden tegen het machtige Habsburgse Rijk. Mag ik even naar Friedrich Schiller verwijzen die in zijn werk, ‘Don Karlos, Infant von Spanien’ de opstand niet alleen als belangrijk moment voor de Nederlanden aanduidt maar ook voor de mensheid. Beethoven componeert de Egmontsymfonie uit verzet tegen de Napoleontische heerszucht ter ere van Egmont. Hij voert hem op als een nobele, inspirerende verzetsfiguur. De Grote Opstand vertegenwoordigt de hoop dat de kracht van een groep burgers verregaande verandering kan brengen. Dat ze eisen kan afdwingen en zelf vorm kan geven aan de toekomst.
Toen de opstand in Brussel begon, verenigden mensen zich in bedelaar verkleed. Het ging tegen de Spaanse bezetter en de macht van de rooms-katholieke kerk. Inzet: vrijheid van godsdienst.
Met de pacificatie van Gent in 1576 werd er in de westerse geschiedenis een stap gezet naar de vrijheid van geweten en de vrijheid van denken. Al werden de Nederlanden later opgedeeld in katholieke en protestantse gebieden (wat ook de macht van de Kerk brak, toch was er ook de afspraak dat mensen niet zouden vervolgd worden voor hun geloof. (als ze het privé beleden)
Ik kon me moeilijk de macht van het kapitalisme van nu voorstellen waarin banken met belastinggeld worden gered maar ik was ervoor dat armenzorg op de gehele maatschappij moest berusten, en er een gestructureerde maatschappelijke herverdeling van de welvaart nodig was. Met Machiavelli heb ik voor de politieke gevaren van de corruptie gewaarschuwd: de relatie tussen geld en politiek kan beter strikt worden geregeld.

HZT_18-19_Spinoza_Web

Waarom verenigen mensen zich in een politieke gemeenschap? Waarop baseer je het best politieke macht? Aan wie dragen burgers het best hun politieke inspraak over? Hoe breng je recht op veiligheid in evenwicht met verlangen naar vrijheid?

Ik kende het werk van Thomas Hobbes. Hij had het over ‘een natuurtoestand’ om over de voorwaarden van een politieke gemeenschap na te denken. In die toestand voeren ze voortdurend strijd met elkaar. Dat komt omdat ze ambitieus, hebzuchtig, heerszuchtig, wantrouwend en ijdel zijn. (poneert hij)
Ze worden daarbij vooral gedreven door angst, voor elkaar en voor de dood. Tegelijk willen ze hun zelfbehoud verzekeren.
Bij afwezigheid van wetten, veiligheid en garanties op bezit gaan mensen in die natuurtoestand een vrij, maar vreselijk leven leiden.
Beter was dus een contract af te sluiten.
Een maatschappelijk verdrag ontstaat dus niet door de openbaring van een goddelijk rechtssysteem. Integendeel. De samenleving komt tot stand omdat mensen de voorschriften van hun eigen rede volgen: omdat ze inzien dat samenwerking en aanvaarding van de wet hun overlevingskansen doen toenemen. In dat funderende contract dragen ze hun politieke macht over op een sterk centraal gezag, een ‘Leviathan’. Bij Hobbes verliezen burgers dan veel van hun natuurlijke vrijheid, maar ze krijgen veiligheid in ruil. De macht van de monarch maakt een einde aan de onderlinge strijd. Op hun beurt moeten de burgers zich aan het maatschappelijke verdrag houden.

Fascinerend vond ik dat idee zoals je dat kunt lezen in het Tractatus Theologicus-Politicus (1670) maar in mijn Tractatus Politicus laat ik elke allusie op een contractidee verdwijnen.
Als ik in 1677 overlijd blijft dat werk onvoltooid achter.
Tussen beide werken ligt het rampjaar 1672. Franse troepen vallen de Nederlanden binnen en er komt een einde aan het republikeins bestuur onder leiding van Johan de Witt. De raadspensionaris wordt door een koningsgezinde massa vermoord.

Ik zou als reactie daarop een plakkaat uithangen met daarop ‘ultimi barbarorum’ (jullie zijn de ergsten der barbaren) Maar dat is een verhaal.

DTMZH2bXkAA4vos

Waarom ik elke suggestie van een maatschappelijk verdrag heb verlaten? Het veronderstelt dat mensen vanuit een rede beslissen om in gemeenschap te leven, en ondanks zijn passionele mensbeeld houdt Hobbes nog vast aan een instrumentele rede. Een rede die mensen in staat stelt op lange termijn te denken en hun gevoelens opzij te schuiven.
Mijn vertrekpunt echter is dat wie politiek wil begrijpen niet kan uitgaan van het idee dat mensen redelijk zijn. Mensen streven naar zelfbehoud maar dat vermindert hun passies niet.
De natuurlijke oorzaken en fundamenten van de staat kunnen niet worden afgeleid uit het onderricht van de rede, maar uit de natuur of de gemeenschappelijke conditie van de mensen. Kortom uit de passies.

52spinoza

Ik kies voor democratie omdat ik de erkenning van een transcendente, goddelijke macht niet politiek legitiem vind. Een democratie waarin de wetenschap dat de mens tot de natuur behoort, de kern is, zorgt het best voor de natuurlijke gelijkheid en vrijheid tussen mensen.
Een democratie dient het beste het doel van de staat: ze promoot vrede, veiligheid en vrijheid. Ze bevordert eendracht, wat niet kan in een staat waar alleen terreur burgers ervan weerhoudt om de wapens te grijpen, of waar slechts vrede heerst doordat de burgers tot weerloze schapen zijn gereduceerd. Democratie garandeert dus het juiste evenwicht tussen vrijheid voor de bevolking en macht voor de overheid.
Hobbes meent dat een samenleving een monarch nodig heeft om de veiligheid te bewaren. Vrijheid wordt verruild voor veiligheid.
Ik denk echter dat vrijheid en veiligheid wederzijds afhankelijk zijn. Ze bestaan samen, of niet.

spinoza-0

Welke gevoelens het meest het samenleven bepalen? Gedeelde hoop, gedeelde angst en het verlangen zich te wreken voor gedeelde schade.
Verder leeft ieder in angst voor de eenzaamheid. Menselijke relaties worden ook overheerst door medelijden, eerzucht, heerszucht en jaloezie.
Gevoelens zijn belangrijk omdat mensen van nature geneigd zijn elkaars affecten na te bootsen. Welke passies belangrijk zijn wordt vanuit een sociale context bepaald.
Het gaat hier vooral om de actieve passies zoals de generositeit, die bevordert het samenleven.

spinoza grav

In een democratie waarover ik het heb leven de mensen volgens de rede. Dankzij de rede kunnen mensen inzien dat ze belang hebben bij een vreedzame samenwerking. Democratie vergroot de kans dat mensen actief met hun passies omgaan, dat welvaart, vrijheid, kunsten en wetenschappen bloeien. Een vrije bevolking wordt eerder door hoop dan door vrees geleid. De eerste tracht een leven op te bouwen, de tweede tracht de dood te vermijden.
Politiek bestuur maakt een wereld van verschil: democratie maakt het mogelijk het leven als een project voor zelfverwezenlijking te zien, tirannie reduceert het leven tot een poging om te overleven.

Verontwaardiging en angst horen bij de tirannie al kunnen die gevoelens ook in andere politieke systemen voorkomen. Maar de invloed op de passies toont aan waarom democratie te verkiezen valt: minder aanleiding voor emoties als haat, vergelding, wraak, ressentiment, jaloezie.
Wie handelt volgens de rede, of handelt vanuit naastenliefde, heeft politiek hetzelfde effect.
In beide gevallen wordt een spiraal van conflict, haat en geweld gestopt, en omgezet in een beweging van wederzijdse steun.
Wie de rede gebruikt, beseft dat elke andere (redelijke) mens hem tot nut is en wenst niets voor de ander dat hij voor zichzelf niet zou wensen. De wijze mens handelt nooit ter kwader trouw.
Ik meen dat actieve affecten, zoals de edelmoedigheid, een spiraal van geweld kunnen beëindigen.’

spinoza beeld

Tenslotte nog een mooi zwierig boek voor jongeren en jong gezinden over deze filosoof: Spinoza’s achtbaan van Dirk Bindervoet & Saskia Pfaeltzer, uitgegeven door Wereldbibliotheel, A’dam

9200000016514955

Janus Dullemondt, een slimme maar enigszins onzekere leraar wiskunde aan een middelbare school, is groot bewonderaar en kenner van Spinoza’s Ethica. Hij wil zijn leerlingen duidelijk maken wie Spinoza was, wat hij ons kan leren en waarom dat belangrijk is. Hij neemt ze mee in een filosofische achtbaan die hen langs leven en leer van Spinoza voert. Dat laat hen uiteindelijk niet onberoerd.

– Tering! Wat een kapot goed verhaal!

– Dank je, Evert. Ik denk dat ik er zelf ook wel wat van heb opgestoken.

Saskia Pfaeltzer en Erik Bindervoet laten zien waarom de leer van Spinoza nog altijd actueel is. In tekst en beeld vertrekken ze vanaf het standbeeld van Spinoza vlak bij zijn geboortehuis, komen langs bekende en minder bekende gebeurtenissen uit zijn leven, en als ze zijn aanbeland in de klas van Janus Dullemondt, laten ze hem op zijn karakteristieke manier de leerlingen vertellen hoe en waarom Spinoza’s Ethica een rol speelt in hun eigen leven.

ethica111