738_gettyimages-98585919

Paul Virilio, urbanist en filosoof. Overleden op 10 september, maar vandaag bekend gemaakt en voorlopig afwezig in onze Nederlandstalige media.

Marqué par l’expérience de la guerre – il est né en 1932 à Paris – et notamment le bombardement de Nantes, en 1943, où il dit avoir pour la première fois éprouvé ce qu’un jour il appellera l’« esthétique de la disparition », il fut aussi un philosophe de la désintégration des territoires.

Dans un entretien accordé à Libération en 2010, le philosophe estimait que « nous vivons une synchronisation de l’émotion, une mondialisation des affects ». « Au même moment, n’importe où sur la planète, chacun peut ressentir la même terreur, la même inquiétude pour l’avenir ou éprouver la même panique. C’est quand même incroyable ! Nous sommes passés de la standardisation des opinions – rendue possible grâce à la liberté de la presse – à la synchronisation des émotions (…) Nos sociétés vivaient sur une communauté d’intérêts, elles vivent désormais un communisme des affects », analysait-il.

Il a publié plus d’une trentaine d’essais et collaboré aux revues Esprit, Cause commune, Critique, Traverses, Architecture d’aujourd’hui, Urbanisme…

Dans les années 1980, aux côtés du père Patrick Giros (mort en 2002), il s’était engagé en faveur des sans-logis et des exclus. En 1992, il fait ainsi partie du Haut Comité pour le logement des personnes défavorisées.

‘Je ne suis pas opposé au grand accélérateur du Cern. Ce qui m’inquiète, c’est qu’on nie la réalité scientifique du risque. Comme le disait la philosophe Hannah Arendt, le progrès et la catastrophe sont l’avers et le revers d’une même médaille : inventer le train, c’est inventer le déraillement ; inventer l’avion, c’est inventer le crash. Inventer le grand accélérateur, c’est inventer quoi ? On ne peut pas nier l’accident. De même, quand on recherche l’antimatière, on crée un risque bien supérieur à celui de l’accident de la centrale nucléaire de Tchernobyl. Pourquoi refuse-t-on de l’admettre ? Pourquoi traiter ceux qui en parlent de ” rigolos ” ? Pourtant, les chercheurs du Cern assurent ne courir après aucune application… Je ne le conteste pas. Leur recherche me passionne. Je suis un amateur de science et de technique, j’ai lu Heisenberg, de Broglie, Einstein… Ce que je leur reproche, c’est de ne pas regarder, en même temps, les conséquences potentielles de leur travail. Cela vient du divorce entre philosophes et savants qui remonte selon moi à l’échec de la rencontre, dans les années 20, entre Bergson et Einstein. Or, on ne peut pas nier qu’inventer un objet ou une substance, c’est inventer sa catastrophe. Toute l’histoire pose cette question, c’est une évidence.’

3301-1-Custom1

In verband met kunst en esthetica leverde Virilio in de jaren ’70 en ’80 commentaar op het “openbare beeld”, dat een animatiebeeld is en zijn oorsprong vindt in de fotografie en de film. Virilio spreekt van een “esthétique de la disparition” die de esthetiek van het verschijnen verdringt. Esthetica is nu gebouwd op de tijdsduur van de menselijke waarneming, de tijdsspanne dat een beeld op het netvlies blijft. Dit resulteert in een instabiliteit die verband houdt met de revolutie van de snelheid zoals hierboven beschreven. De lichtsnelheid heeft onze waarneming veranderd – de afstand tussen de toeschouwer en het beeld verdwijnt; in het geval van de televisie wordt het beeld voor onze ogen gebracht, een ontwikkeling die een belangrijke invloed uitoefent op ons leven en op de openbare ruimte.

38df5-3007119021

De werkelijkheid, aldus Virilio, wordt gedupliceerd in een concrete en een virtuele realiteit. We zijn nu in staat om van op afstand te handelen, hetgeen een absolute desoriëntering met zich meebrengt, een proces van delokalisering en een ontworteling van het bestaan, dat nu door onmiddellijke handelingen gekenmerkt wordt. “Real time” primeert boven ruimte en afstand, en verdringt het belang van de driedimensionele perspectiefconceptie uit de Renaissance. We worden geconfronteerd met een verlies aan oriëntatie ten opzichte van de ander en de wereld. Technologie doet de afstand tussen de toeschouwer en het geobserveerde teniet, waardoor onze vertrouwde waarnemingspatronen geen houvast meer bieden – in deze context introduceert Virilio de termen “Small Optics” en “Big Optics”. “Small Optics” zijn gebaseerd op geometrisch perspectief en impliceren het onderscheid tussen dichtbij en ver, tussen een object en de horizon. “Big Optics” is de real-time transmissie van informatie aan lichtsnelheid, over de elektronische netwerken.

9f75e-3807565300

‘Overal zijn er ‘ogen’, er is geen blinde plaats overgebleven. Wat zullen we dan dromen als alles zichtbaar is geworden? We zullen dromen wat het is blind te zijn.’

«Au même moment, n’importe où sur la planète, chacun peut ressentir la même terreur, la même inquiétude pour l’avenir ou éprouver la même panique. C’est quand même incroyable! Nous sommes passés de la standardisation des opinions – rendue possible grâce à la liberté de la presse – à la synchronisation des émotions (…). Nos sociétés vivaient sur une communauté d’intérêt, elles vivent désormais un communisme des affects»

Van De Witte Raaf neem ik deze biografische schets over:

– Urbanist en filosoof Paul Virilio werd in 1932 geboren. Hij studeerde aan de École des métiers d’art in Parijs, en volgde ook cursussen van filosofen Vladimir Jankélévitch en Raymond Aron aan de Sorbonne. De jonge Virilio werkte mee aan de glasramen van Henri Matisse in Saint-Paul-de-Vence en van Georges Braque in Varengeville.

In 1950 bekeerde hij zich tot het katholicisme (zijn moeder was katholiek, zijn vader communist). In 1958 bestudeerde hij de bunkers van de Atlantikwall, wat uiteindelijk leidde tot de publicatie Bunker Archeologie (1975). Met Claude Parent richtte hij in 1963 de groep Architecture Principe op. Ze gaven allebei les aan de École spéciale d’architecture in Parijs.

penn-station-louis-stettner-06

Een van hun leerlingen was Jean Nouvel. Virilio’s onderwijs evolueerde naar urbanisme en de theorie van de snelheid – wat hij dromologie noemt: Vitesse et politique (1975) is een studie over de politieke gevolgen van de transportrevolutie. 1984 was een bijzonder druk jaar voor Virilio: hij publiceerde drie belangrijke teksten. In L’espace critique legt hij de band tussen de (architecturale) ruimte en de audiovisuele media. In Logistique de la Perception – Guerre et Cinéma I belicht hij de rol van fotografie en cinema in de militaire conflicten in de 20ste eeuw. In L’horizon négatif – essai de dromoscopie (in 1989 in het Nederlands vertaald als Het Horizon-Negatief, Amsterdam, Uitgeverij Duizend en Een) vat hij zijn opvattingen over snelheid samen: ‘Snelheid was vroeger de essentie van de oorlog, nu is ze de absolute vorm ervan geworden.’

11833-4098893280

L’architecture oblique, c’est celle du mouvement des corps. (… ) Ce qu’il craignait beaucoup avec l’explosion des technologies nouvelles, ce n’est pas seulement la dématérialisation mais la déréalisation du corps. Cette espèce d’explication du monde par la guerre, on va la retrouver tout au long de son œuvre.  
(Thierry Paquot)

Paul Virilio is the author of dozens of books, many of which have now been translated into English: Speed and Politics: An Essay on Dromology (1977); War and Cinema: The Logistics of Perception (1989); Popular Defense and Ecological Struggles (1990); Lost Dimension (1991); The Aesthetics of Disappearance (1991); Bunker Archaeology (1994); The Vision Machine (1994); The Art of the Motor (1995); Pure War (1997); Open Sky (1997); Polar Inertia (1999); Politics of the Very Worst (1999); Strategy of Deception (2000); The Information Bomb (2000); A Landscape of Events (2000); Virilio Live: Selected Interviews (2001); Crepuscular Dawn (2002); Desert Screen: War at the Speed of Light (2002); Ground Zero (2002); Unknown Quantity (2003); Art and Fear (2003); Negative Horizon: An Essay in Dromoscopy (2005); The Accident of Art (2005); City of Panic (2005); The Original Accident (2007); and Art as Far as the Eye Can See (2007).

stettner_louis_boys 1977 ny

(de zwart-wit foto’s zijn van Louis Stettner)

Beluister radio-uitzending France Culture: Paul Virilio, penseur de la vitesse.

https://www.franceculture.fr/player/export-reecouter?content=16fd86d8-b5de-4a24-9ce6-f5123e78fabe

stettner_louis_2008_manhattan