Pierre Bonnard (1867-1947) wilde dat de kleur in zijn werk ook het licht binnenbracht, en dat is hem aardig gelukt.
Hij is één van mijn lievelingsschilders, niet alleen wegens dat licht, maar zeker ook voor zijn innige interieurs waarin de gedekte tafel vaak de hoofdpersoon is.

Dat tafel-ritueel waarin eten en samenzijn in meer of mindere mate in elkaar vervloeien, waarin het licht van de dag (ontbijt, afternoon-tea, diner) in hoge mate de herinneringen aan die duizend keren samenzijn kleurt en de gesprekken (of de stilte!) de sonoriteit vormen van mensen die het leven even hebben stilgezet en elkaar vertellen wat ze is overkomen.

Daarom dat maaltijden in religie zo’n voorname plaats innemen, dat ze bij geboorte en dood verwelkomen en uitwuiven, dat ze in eenzaamheid niet goed gedijen.

Hier hebben we ‘voedsel’ verheven tot proeven, ‘overleven’ naar ‘genieten’ verschoven.

Kijk naar het grote witte vlak dat Bonnard hier gebruikt.
De bron van het licht waarop het voedsel accenten aanbrengt.
En het kan niet licht genoeg zijn: witte borden op een wit tafelkleed, witte schalen, wit papier in het vruchtenkorfje, tot de witte kledij van het meisje dat aandachtig een kommetje leeglepelt.

In elke cultuur, doorheen de geschiedenis en in de huidige tijd, zal de maaltijd samen genieten die verbinding met elkaar versterken.
Wellicht kun je een beschaving beoordelen vanuit de tijd die besteed wordt om samen te eten, om door dit ritueel de band met elkaar te versterken, of de productietijd te verwaarlozen.

Er is vaak een verwijzing naar de buitenkant, het exterieur in dit werk van Pierre Bonnard: wat je eet komt immers uit die buitenwereld, net zoals het licht dat de tafels en de ingrediënten extra smaak geeft.

Het is een innigheid die naar buiten straalt, of van de intieme buitenwereld (de tuin) naar binnen vloeit.
Een verbinding dus.

Het rijke licht uit Le Cannet, licht uit de nabije Alpen, maar ook het licht van de zee, samengevat, het licht van de Alpes Maritimes.
Ver-lichting, in de zin van op-heldering.

Toch zijn de ruimtes schaars bevolkt, meestal leeg.
De bewoners hebben net de tafel verlaten of moeten nog aankomen.
Dat maakt het mogelijk dat wij mee kunnen aanschuiven, dat we ons in dat licht mogen baden, een eindje van het mondaine Cannes, in de stilte van de dag waar buiten het licht niets hoeft te gebeuren tenzij de tijd voor een maaltijd.

Wie de luxe-leeftijd heeft bereikt om tafeltijd te kunnen nemen, begrijpt wat ik bedoel.
De nutteloze tijd waartoe oudere mensen zich veroordeeld voelen.

Weinigen onder ons hebben geleerd om van nutteloze tijd te genieten.
De haast waarin we ’s morgens ‘ontbijten’ -als het al gebeurt- de kinderen naar school brengen, in de file staan, ons doorheen de productiedag worstelen, en bij de televisie in slaap vallen, is niet de goede leermeester.

Een zwarte kat in de witte sneeuw, Venus dicht bij de maan, je kleinkind dat in jouw plaats de kaarsjes uitblaast en een zelf gemaakt liedje zingt, laten we maar zacht zijn voor elkander, kind.

In een mooie tentoonstelling in het Guggenheim in NY (East meet West) vind je deze installatie als eerste te bekijken kunstwerk.
Het is gemaakt in 1970 door conceptualist Paul Kos: een kring van microfoons rond een smeltend ijsblok, zodat elk geluidje, elke drup en krak van het smeltend ijs hoorbaar wordt.

Het leek mij een mooie opening om over het idee, verbanden tussen ethica en etnische geplogenheden, na te denken.

Je kunt immers elk proces vergroten of verkleinen, -in de aandacht brengen dus- door te focussen op het schijnbaar ongewone en de resultaten te verheffen tot kunst, onderzoek, of eenvoudig als geplogenheid.

Ik kan me voorstellen dat een dergelijk kunstwerk op Antartica weinig indruk zou maken terwijl het in een museum van hedendaagse kunst opvalt en verschillende ideeënstromen op gang kan brengen.

Je kunt het hebben over de ‘bijzondere aandacht’, de ‘vergeten schoonheid’, de aandacht voor de ‘opwarming van de aarde’ (al was dat in 1970 nog geen punt) kortom de geest waait waar hij wil.

Uitermate betoverend deze inkt en penseeltekening van een cirkel, een driehoek en een vierkant van de Japanner Sengai Gibon (1750-1837) door de criticus van de NY Times als een ‘Zen Mona Lisa’ benoemd.

Je kunt ook hier de wereld interpreteren omdat je de vormelijkheid ervan tot deze drie kunt herleiden, je kunt oog hebben voor de essentie, de dynamiek van het penseel, het aanstoten van het vierkant met de punt van de driehoek terwijl de cirkel de confrontatie vermijdt en door de driehoek loopt, enz.

Deze twee beelden komen uit een mooie toneelproductie ‘Disfarmer’ die momenteel op Broadway loopt.
Hier proberen acteurs leven te geven aan een pop, de hoofdpersoon van het stuk.
Ze ‘manipuleren’ hem letterlijk.
Het geheim bestaat er waarschijnlijk in dat weldra de pop een eigen bestaan gaat leiden, of beter nog de spelers manipuleert.

Ijsblok, vierkant-driehoek-cirkel en de poppenspelers.
Ze behoren gelukkig nog tot de kunst, tot het opwekken van nieuwe vaak tegendraadse en tegenstrijdige ideeën.

Maar laten we ze nu uit hun artistieke context halen.
Maken we van hen geplogenheden.
Rituelen.

Het gedenken van het heilige ijs op een overhitte aarde, de heilige tekens die de drie-eenheid van de godheid moet verbeelden, en het uitbeelden van het leven van een belangrijk staatsman, de stichter van de grote collectiviteit.

Door symbolen of narratieve elementen te verengen, ten dienste te stellen van een apparaat met religieuze of staatshuishoudelijke allure, verliezen ze de kracht van de geestelijke bevrijding.
Het worden merktekens in rituelen en/of geplogenheden.

Ze zijn gegegroeid uit de etnische achtergronden rondom ‘stambelangen’.
Gelovigen stromen samen om het druppen van het ijs te horen en te vereren, om het tonen van het oorspronkelijke perkament mee te maken waarop de profeet de drie-eenheid verbeeldde, en scholen moeten jaarlijks ‘het leven van de Stichter’ in het theater bijwonen.

In ruimte en tijd bewaren we ze, verdwijnen ze met de cultus of de stam, krijgen ze andere betekenissen of verliezen ze elke verwijzing.

Van de verschillende motieven in de Schotse kilt tot de wapenschilden van families, steden en territoria, van lentewijdingen tot eden van trouw en gehoorzaamheid, ze dienen steeds de groep waarvoor ze staan, ze zijn stam-versterkend.

Zonder entiteit is er waarschijnlijk weinig leven mogelijk.
Onze huidskleur, Europa, de globaliserende wereld, we hebben ons nooit thuislozer gevoeld, vandaar het succes van de regionale gevoelens en eigen-aardigheden.

Maar de geplogenheden?
In hoeverre doorstaan ze de toetssteen van het algemeen menselijke: gij zult niet stelen, niet doden, respect hebben voor, enz.
In hoeverre zijn ze niet versteend door de loop der eeuwen, door de angst voor het nieuwe?

We zullen in de loop der dagen proberen te onderzoeken wat ons zo bang maakt van de werkelijkheid en niets dan de werkelijkheid.

Stammen en stemmen.