basilrathbone7

“Bergner! Bergner” rief die Galerie. Und wir, die wir dabei waren, nuckelten mit dem Kopf und segneten sie und wünschten ihr alles Gute. Betend, dass Gott sie erhalte, so jung, so schön, so hold. Und dass der Film ihr fernbleibe . . .”

Kurt Tucholsky

“Elisabeth Bergner in New York”(Ein Artikel des Theaterkritikers Julius Bab im Aufbau vom 13.8.1943)

“Wer einmal Berliner Theater erlebt hat, für den ist es aufregend, Elisabeth Bergner auf der richtigen Bühne wiederzusehen. Auch wenn man sie in den letzten fünfzehn Jahren im Film, zuletzt im englischen, oft genug gesehen hat. Denn das wirkliche Theater ist, wenn nicht in jedem Sinne mehr, so doch sicherlich etwas ganz anderes als der lebendigste Film… . Und da steht nun also wieder Elisabeth Bergner – und spricht englisch. Aber niemand kann deutlich genug sagen, wie wenig ein schauspielerischer Eindruck von den Vokabeln, die gesprochen werden, abhängt. Wenn Bassermann sagt: »Gooh aweee!« so sind diese englischen Vokabeln mit ihrem eindringlich steigenden Gesang wahrscheinlich Mannheimisch und ganz bestimmt Bassermannsch, und deshalb bezaubernd.Und da steht nun Elizabeth Bergner und spricht englisch…”

Maar voor ze ‘Engels’ sprak en voor ze inderdaad toch in de cinema terecht kwam, keren we terug naar Duitsland waar Albert Ehrenstein Bergner volgt van engagement naar engagement.

Voor de eerste keer reden ze samen in een ‘automobiel’, ze paddelden over de Zürich-See, brachten hun verlofdagen door in Lugano, begeleid door Elisabeth’s kater “Felicien Rops”, die daar echter door een dol dier werd gebeten en moest ‘eingeschläfert’ worden.

dyn009_original_393_594_gif__c2eb04ff3cf63a93af54b476db58c078

‘Um mich zu trösten kam Xaferl (koosnaam voor Albert) auf die Idee den Kagter ausstopfen zu lassen.
Es war schrecklich. Der Kater war plötzlich dreimal so gross.
Xaferl hielt ihn in der Hand als wir mit dem Zug zurück nach Zürich führen.’

In het Berlijn van de twintiger jaren, kloeg dichter Albert Ehrenstein terwijl Bergner van succes naar succes ijlde en hem ontliep:

Nur dies Weib hat kein Herz
Nicht mehr glaub ich den Musen.
Nicht wiegt mein Vers.

Andere verhoudingen brachten hem niet veel troost:

‘Niemals fühle ich mich zutiefst verkettet.’

Ook in zijn proza en in zijn poëzie zoals in de boeken ‘Herbst’ en ‘Briefe an Gott’ trok hij zich terug in zichzelf, kapselde hij zich weer in zijn kontaktarmoede, in zijn twijfel.
En zo bidt hij:

‘Beschütz mein Herz vor Liebe. Aus den einst streichelwerten Frauen wurde “das schändlichste Geslecht der Erde.”

Met zijn vriend Oskar Kokoschka reist hij de wereld rond: Athene, Kaïro, Jeruzalem.
Hij voelt zich erg verbonden met motieven uit het oude China en ‘Mörder aus Gerechtigkeit’ een Chinese Michael-Kohlhaas verhaal, wordt in Duitsland zijn populairste werk.
Armoede en onrecht in het Afrika herinnerden hem aan de toestanden na de eerste wereldoorlog in Duitsland.
Terug in Europa heeft hij het over de tegenstelling blank-zwart:

In der Jahrtausendwüste
Sitzen geduldig
Die Mennon-Kolosse
Und warten
Bis ihnen ein Weisser den Schuh putzt.</i<

dyn007_original_475_323_jpeg__11e5ce84c61221c08c9203e5c44e7536

En hij voelt de katastrofe in Duitsland dichterbijkomen, zijn toon wordt schriller:

Bocheland. Bocheland über Alles!
Welschland, Welschland über Alles!
Alle Völker sind ein Dreck!
Nieder mit den Väterlandern!

Bij de dood van rijkspresident Friedrich Ebert schrijft hij:

‘Er lebte un regierte, weil zu wenige daran dachten dergleichen rechtzeitig zu entfernen. Das mussen Rosa Luxemburg und Karl Liebknecht und Unzählige büssen. Sie wurden abgeschossen.’

Ehrenstein verlaat Duitsland voor de Rijksdagbrand en ging naar vrienden in Zwitserland.
Een boek met uit het Chinees hertaalde gedichten mocht in 1933 niet meer in Duitsland verschijnen.
Hij dreigde uit Zwitserland gezet te worden maar Herman Hesse nam het voor hem op en intussentijd nam hij de Tjechoslovaakse identiteit aan om niet naar Duitsland terug gestuurd te worden.
Met zijn broer Carl reisde hij naar Engeland. Carl was met een Engelse getrouwd.
Ook Carl was schrijver waarvan boeken als ‘Klage eines Knaben’ en ‘Bitte um Liebe’ na 1945 niet meer in Duitsland werden uitgegeven.

dyn006_original_475_385_jpeg__4e50ab7ba87933375f1ca04ba3ad0920

Eens hij zijn moeder in zekerheid heeft gebracht, reist hij via Frankrijk en Spanje naar New York.
Daar zal Thomas Mann voor hem inspringen en hem een verblijfsvergunning bezorgen.
Hij leert er Engels in een avondschool en verdient er de kost met artikels in de Joodse Weekkrant.
De schilder Georg Grosz bekommert zich om hem.

En Elisabet Bergner emigreerde net zoals hij en viert het ene succes na het andere op Broadway.
Hij bekeek haar werk, maar hij vermeed elk persoonlijk kontakt met Elisabeth die intussen in Berlijn met de regisseur Paul Czinner was gehuwd.

In het Duits klinkt het: er starb sein Leben zu Ende, en dat kun je niet vertalen.Die langzame dood, zoals zijn hoofdfiguur Tubutsch.
Hij schreef nog gedichten en verhalen, maar niemand wilde ze publiceren.
In een brief schrijft hij:

‘Die Tagen hatschen vorüber, die Nächte schleigen vorbei, die Stille wächst, die Leere stöhnt, mein Schreibtisch kann mir längst gestohlen werden.’

Hij verlaat bijna nooit meer zijn kamer.
Hij vult zijn dagboek met bizarre notities.
Bijna onbeweeglijk blijft hij op dezelfde plaats op de sofa zitten.
Zo verneemt hij het einde van de oorlog langs de radio.

Een vriend neemt hem in 1949 mee naar Zwitserland. Vandaar reist hij naar Duitsland. Hij biedt er zijn boeken aan, maar niemand wil er iets van weten. Het is intussen tijd van de koude oorlog. In dat landschap passen zijn werken niet meer.

dyn004_original_504_380_jpeg__059b7933266847b3cb69248677b3b119

Teleurgesteld keert hij terug naar New York, 63 jaar werkelijk oud.
Hij krijgt er een beroerte, overleeft ze en noteert in zijn dagboek herinneringen aan Elisabeth.
‘Träumte von Lisl. Sie hatte ländlichen Besitz mit ausschwärmende Biene. Eine Rose bewegt sich, von unsichtbaren Biene befördert. Rose von Biene bewegt.’

Een tweede beroert verlamt hem.
De politie brengt hem naar Welfare Island, een eilandje in de Manhattan rivier waar zich het armenhospitaal bevindt.
Daar sterft hij op 8 april 1950.

Een kleine vriendkring zamelt geld in zodat hij niet op het Potters armenkerkhof zou begraven worden.
Zijn urne met zijn as komt per schip naar Europa en daar strooit zijn broer Carl ze uit op Bromley Hill, graf nr 255, helemaal verkommerd door de tijd.
Op 20 km daarvandaan leefde toen nog Elisabeth Bergner. ze wist niets van graf nr 255.
Zij stierf in 1986.

‘Die Konzentration des Leben ist die Liebe.’
Een van Ehrensteins laatste zinnen.