Toen Freud begon aan zijn zoektocht om de menselijke psyche in kaart te brengen met De interpretatie van dromen (1899), richtte hij zich vooral op het individu. Als mensen leden aan geestelijke problemen zoals hysterie, zo was het argument, dan was dat waarschijnlijk te wijten aan onderdrukte persoonlijke trauma’s, die psychologen konden blootleggen en genezen door middel van één-op-één gesprekken. Naarmate de tijd verstreek, vroeg Freud zich echter steeds meer af wat zijn nieuwe “wetenschap” van de psychoanalyse betekende voor bredere sociale vraagstukken. Na het geweld van de Eerste Wereldoorlog en de omwentelingen die daarop volgden, leek het duidelijk dat de psychologie van mensen verbonden was met collectieve oorzaken: Hun hoop en zorgen, geluk en wanhoop, waren onlosmakelijk verbonden met hun denken over religie, politiek of economie. Met “Das Unbehagen in der Kultur” (Civilization and Its Discontents) begon Freud daarom te onderzoeken hoe beschaving – waarmee hij de wetten en informele normen bedoelde die de samenleving aan haar leden oplegde, evenals de cultuur en technologieën die zij voortbracht – zowel de menselijke psyche weerspiegelde als vormde. Zou de sociale structuur kunnen helpen om veelvoorkomende psychologische ellende te verlichten? Of was de beschaving er verantwoordelijk voor?

Volgens Freud was de rusteloosheid die mensen leek te bezitten inherent aan het leven in de maatschappij. Het was het product van een paradox: juist de regels en instellingen die de samenleving bij elkaar hielden en het menselijk bestaan veilig stelden, maakten mensen ongelukkig. In Freuds formulering vereiste het leven in een gemeenschap de onderdrukking van de menselijke driften. Het vereiste in het bijzonder de onderwerping van de krachtigste krachten van de mens: het verlangen naar seksuele bevrediging (dat Freud Eros noemde, naar de Griekse god van de liefde) en naar vernietiging (Thanatos genoemd, de mythische personificatie van de dood). Omdat het alternatief chaos was, besteedde de samenleving het grootste deel van haar energie aan het controleren van haar leden, het verbieden van bepaalde handelingen en het stevig straffen van overtreders. Freud beweerde dat beschaving ontstond in een prehistorisch gebeuren, toen een groep broers hun vader doodde omdat ze zijn heerschappij over de vrouwen van hun stam kwalijk namen. Ze werden toen overmand door schuldgevoelens, waardoor ze zowel moord als incest taboe verklaarden. Beschaving was dus niet het product van een bewuste overeenkomst. Ze was gebaseerd op de ontkenning van oerverlangens, die onder de dunne korst van rationaliteit van de mensen bleven borrelen en hen voor altijd ontevreden hielden.

Udi Greenberg. 3 februari 2022
Udi Greenberg teaches at Dartmouth College and is the author of The Weimar Century: German Émigrés and the Ideological Foundations of the Cold War (2015).

Lees:

https://newrepublic.com/article/165265/freud-miseries-politics-samuel-moyn-civilizations-discontents-review

Eerder dan een politiek traktaat kan "Das Unbehagen in der Kultur" dus begrepen worden als een bemiddeling over de onvermijdelijkheid van tegenstrijdigheden, paradoxen en verwarringen. Mens zijn, leek Freud te beweren, is accepteren dat ons begrip van de wereld altijd gedeeltelijk en misleidend is, met alle ellende van dien: We kunnen nooit weten of sociale omstandigheden of individuele eigenaardigheden de bron van ons ongeluk zijn, of dat onze acties, individueel of collectief, ons lijden vergroten of verkleinen. Sociale theoretici, of ze nu progressief, centristisch of conservatief zijn, kunnen ernaar streven om duidelijke categorieën voor analyse te produceren en nette oplossingen voor menselijke dilemma's te bieden. Maar zoals Freuds twijfels over zijn eigen ideeën laten zien, was dit in zijn ogen net zo zinloos als een onderscheid maken tussen beschaving en haar ongemakken.  (ibidem)

Een voorbeeld.
Het is de dag dat hij, Donald Trump, als 47ste president van de Verenigde Staten wordt ingezworen.. De morgen van de grote dag is er een traditie dat de betrokkenen een kerkdienst bijwonen dichtbij het Capitool. Rev. Mariann Edgar Budde leidt de dienst en in de homilie spreekt zij de nieuwe president toe:

“In the name of our God, I ask you to have mercy upon the people in our country. We’re scared now. The people who pick our crops and clean our office buildings, who labor in poultry farms and meatpacking plants, who wash the dishes after we eat in restaurants and work the night shifts in hospitals. They may not be citizens or have the proper documentation, but the vast majority of immigrants are not criminals. They pay taxes, and are good neighbors. They are faithful members of our churches and mosques, synagogues, gurdwara, and temples. I ask you to have mercy, Mr. President, on those in our communities whose children fear that their parents will be taken away, and that you help those who are fleeing war zones and persecution in their own lands to find compassion and welcome here.”

"In de naam van onze God vraag ik u om genade te hebben voor de mensen in ons land. We zijn nu bang. De mensen die onze gewassen plukken en onze kantoorgebouwen schoonmaken, die werken in pluimveebedrijven en vleesverwerkende fabrieken, die de afwas doen nadat we gegeten hebben in restaurants en die nachtdiensten draaien in ziekenhuizen. Ze zijn misschien geen burgers of hebben niet de juiste papieren, maar de overgrote meerderheid van de immigranten zijn geen criminelen. Ze betalen belasting en zijn goede buren. Ze zijn trouwe leden van onze kerken en moskeeën, synagogen, gurdwara en tempels. Ik vraag u, mijnheer de President, om medelijden te hebben met diegenen in onze gemeenschappen van wie de kinderen vrezen dat hun ouders zullen worden weggenomen, en dat u diegenen helpt die oorlogsgebieden en vervolging in hun eigen land ontvluchten om hier mededogen en welkom te vinden."

De president heeft ontstemd gereageerd en om haar excuses gevraagd. Bekijk aandachtig de verschillende vaak minieme reacties van de luisteraars. Is dit één van de ongemakken van de ‘beschaving’ en/of een voorbeeld van grote morele moed? Ook de macht kan aangesproken worden. De machteloze heeft een stem. En durf.

"Nu gaat de Amerikaanse president nog verder en noemt de bisschop op zijn platform Truth Social “een radicaal linkse keiharde Trump-hater”. “Haar toon was gemeen en ze was niet overtuigend of slim. (...) Afgezien van haar ongepaste opmerkingen, was haar dienst erg saai en niet inspirerend. Ze is niet goed in haar job!”. Trump vindt nu dat Budde “de mensen excuses verschuldigd is”.(de Standaard)

More than 14,000 people signed an online petition thanking Bishop Budde within four hours. Episcopalians around Washington proudly posted online in gratitude that Bishop Budde was their spiritual leader, representing their Christianity.

For her part, Bishop Budde felt her sermon was “a perspective that wasn’t getting a lot of airtime right now, and it was a perspective of Christianity that has been kind of muted in the public arena,” she said.

She knew she did not have a lot of authority in the room, she said, “because I am not a part of the spiritual circles that have surrounded the president and his party.”

NY Times 23 jan. 2025

“De waarheid achter dit alles, die men liever verloochent, is dat de mens geen zachtaardig wezen is dat liefde nodig heeft en zich hoogstens weet te verdedigen als het wordt aangevallen; in zijn driftleven is hij juist begiftigd met een enorme dosis agressie. Bijgevolg is zijn naaste voor hem niet alleen een potentiële helper en seksueel object, maar ook iemand die hem ertoe verleidt zijn agressie op hem uit te leven, zonder vergoeding te profiteren van zijn werkkracht, hem zonder zijn instemming seksueel te gebruiken, zich van zijn bezittingen meester te maken, hem te vernederen, pijn te doen, te martelen en te doden.”

Sigmund Freud, Het onbehagen in de cultuur (1930)

“Mocht Freud nu nog leven dan zou hij zeggen dat de politici die met wezenlijke oplossingen denken te komen – banen, economie, klimaat, oorlog en vrede, etcetera- er op een bepaalde manier ook toe doen. We gaan er niet gelukkiger van worden, want dat staat de cultuur de mens niet toe. Aan het einde van Het Onbehagen biedt hij er bijna zijn excuses voor aan. Hij schrijft dat hem de moed ontzinkt om voor zijn medemens als profeet op te staan, “en ik buig mij voor het verwijt dat ik hem geen troost kan bieden, want dat is wat zij eigenlijk allemaal verlangen, de ontstuimigste revolutionair niet minder dan de braafste, vroomste gelovige’. De wereld biedt geen troost.”

(Ik ben een mens, godverdomme!’ Joost de Vries in 18 klassiekers om het heden te begrijpen, samengesteld door Jaap Tielbeke. Aup. A’dam De Groene Amsterdammer)

natuurlijk is er veel meer
dan enkel het lichaam

er is het oog dat alle
lichamen omsingelt en
een overwinnaar is voor de
spelende handen

alles is maar spel tenslotte
waar maak je je druk over
en waarom dans je niet

de lente maakt deuren
de wind is een open hand
wij moeten nog beginnen te leven

als ik in de gele nacht sta
op het blauwe tapijt van mijn hart

Hans Lodeizen (1924-1950)

(wordt vervolgt)