Enkele jaren geleden verwierf het MOA in New York Der zwölfjährige Jesus Im Tempel (De 12-jarige Jezus in de Tempel) van Ernst Zimmerman waarop een jonge Jezus staat afgebeeld tussen de oudsten van de tempel in Jeruzalem. Het schilderij hing oorspronkelijk op de Internationale Tentoonstelling van München in 1879, de voorloper van de Wereldtentoonstelling. Sinds de tentoonstelling was het schilderij verloren gegaan tot het in Salt Lake City opdook. Nu is het schilderij op weg naar het BYU Museum of Art voor de opening van een nieuwe tentoonstelling .De verloren Jezus gevonden.

In 1879 hing de Zimmermann naast bovenstaand beroemde werk van Max Liebermann met hetzelfde onderwerp. Liebermann veroorzaakte een golf van controverse door zijn ‘simplistische’ afbeelding van Jezus naast historische Joodse priesters in moderne gewaden. Het tumult dat ontstond tegen Liebermann, zelf een Jood, creëerde een hetze rond de tentoonstelling en rond kunstenaars die in die tijd in München werkten. Een retrospectieve van de tentoonstelling in 2011 toonde veel van de originele stukken van de tentoonstelling uit 1879, maar de curatoren konden nu het originele schilderij van Zimmermann niet vinden, intussen echter gerecupereerd.

Een aanvullende tekst over Liebermann’s schilderij van Arnon Grünberg in de Standaard van 5 mei 2023:

“Zo kreeg de (Joodse) schilder Max Liebermann (1847-1935) in 1879 opdracht een schilderij te maken van de twaalfjarige Jezus die de tempel in Jeruzalem bezoekt. De jury was enthousiast, maar de pers reageerde furieus. De Jezus van Liebermann zou er te Joods hebben uitgezien. Onder druk van de pers paste Liebermann het schilderij aan. Jezus ziet er in de tweede versie aanmerkelijker ‘arischer’ uit. Het aardige aan deze anekdote is dat het model voor de te Joodse ­Jezus waarschijnlijk een katholiek Italiaans kind is geweest. Daarna heeft Liebermann nooit meer ­religieuze kunst willen maken.” (De Standaard)

Het verhaal (Lucas 2, 41-52)


Als Jezus twaalf jaar is, gaat hij samen met zijn ouders Maria en Jozef van Nazareth naar Jeruzalem vanwege het Pesachfeest. Op de terugreis ontdekken Maria en Jozef dat hun zoon niet bij het reisgezelschap is. Ongerust keren zij terug naar Jeruzalem.
Pas na drie dagen treffen zij Jezus aan in de tempel. Hij zit tussen de tempelgeleerden, luistert naar hen en stelt diepzinnige vragen. Iedereen staat versteld van zijn wijsheid en inzicht.
Als Maria hem ziet, zegt zij: “Kind, wat heb je ons aangedaan? Je vader en ik hebben met angst in het hart naar je gezocht.” Zijn antwoord: “Waarom heeft u naar mij gezocht? Wist u dan niet dat ik in het huis van mijn Vader moest zijn?” Zijn ouders begrijpen niets van dit antwoord. Gedrieën keren zij terug naar Nazareth.

Tot hun twaalf gingen de kinderen meestal met de vrouwen mee, daarna sloten ze zich aan bij mannelijk gezelschap. Bij de terugreis dacht Maria dat hun zoon, Jezus, wel met Jozef zou zijn meegegaan, weet je wel, grote jongen bijna twaalf maar in gedachten al minstens veertien, terwijl Jozef ervan overtuigd was dat het kind met de vrouwen zou terugreizen. Beetje moederskind, altijd geweest, maar soit. Tot de ouders die avond elkaar treffen. Paniek? Op lopende voet terug naar Jeruzalem en onderweg wel twintig maal een beschrijving van het joch debiteren.

Zelf nog geen twaalf vond hij dit verhaal wel best om te doen. Wie droomde er nooit van stiekem het huis te verlaten en ‘op avontuur’ te gaan? De manier waarop Jezus het voor elkaar had gekregen lag helemaal in de lijn van de verwachtingen, maar hij zag zichzelf nog niet in de kerk achterblijven om hen eens duidelijk te maken wat hij dacht van dat paradijs, de appel-eterij, de zondvloed, en veel later het oppakken van een goed mens, hem veroordelen en hem aan een kruis laten sterven. Ja, hij had met hem te doen. Als het over de catechismus zou gaan kon hij best de meeste antwoorden uit het hoofd opdreunen, maar welke priester, broeder, pater of zuster zou daarvan versteld staan? Zijn krullen door elkaar gewreven en een zoeterig prentje van een geknield biddend kind in een smetteloos wit nachthemdje als resultaat.
Toch bleef het verhaal hem intrigeren.
Ooit is hij wel eens even zoek geweest, veel te laat thuisgekomen. Met de bekende tekst van toen:
‘Kind, wat heb je ons aangedaan. Pa en ma hebben je overal gezocht. ‘
En zijn antwoord, zijn ogen vol echt verdriet:
‘Weet je dan niet dat ik bij va-va moest zijn die weer zo dronken als een kanon maar blijft vertellen hoe hij, toen dat stomme fort ergens in de buurt van Namen ontplofte, voor altijd werd verminkt en toch zo graag als knappe jongen van vroeger was thuisgekomen?’

Toen waren ze niet kwaad. Neen, ze schudden wel met hun hoofden maar zijn moeder nam hem heel lief vast. En dat hij veel te gevoelig was voor deze wereld, maar ja, zei hij, wiens kind ben ik?
‘Het onze’ zegden ze samen. Of was dat een droom geweest?
Pa ging kijken of va-va in zijn bed was geraakt en het kind zei in het donker:
‘Ik ben zo bang dat het weer oorlog wordt.’
Wat zouden die schriftgeleerden daarop antwoorden?

"This small panel shows Joseph and Mary remonstrating with Christ for lingering in the Temple and represents an unusual iconographic subject, painted at the end of Simone's life. In some respects, it resembles the Annunciation in the Uffizi, for the folds and edges of drapery are used in a similar way in both. The Liverpool panel, however, represents an involved human situation, and what is obviously a difficult family problem apparently as yet unresolved. The subject is handled by the artist with consummate skill and restraint, and the balance between narrative and decoration is virtually perfect.
This small panel is Simone's latest authentic work. It is signed on the lower part of the frame as: SYMON DE SENIS ME PINXIT SUB A. D. MCCCXLII."
(Web Galleriy of Art)

“Dit kleine paneel laat Jozef en Maria zien die ruzie maken met Christus omdat hij in de tempel is blijven hangen. Het is een ongebruikelijk iconografisch onderwerp, geschilderd aan het einde van Simone’s leven. In sommige opzichten lijkt het op de Annunciatie in het Uffizi, want de plooien en randen van de draperie worden in beide op een vergelijkbare manier gebruikt. Het Liverpool paneel stelt echter een betrokken menselijke situatie voor, en wat duidelijk een moeilijk familieprobleem is dat blijkbaar nog niet is opgelost. Het onderwerp wordt door de kunstenaar met grote vaardigheid en terughoudendheid behandeld en de balans tussen verhaal en decoratie is vrijwel perfect.” (Web Gallery of Art)

Dit was het laatste werk van Simone Martini, twee jaar voor zijn dood geschilderd. Voor mij was het een ontdekking. Een van de weinige werken die niet in Italië maar in Liverpool, Walker Art Gallery is te bewonderen. Jozef is de centrale figuur. Hij kijkt naar het kind, linkerhand op zijn schouder, met een ietsje meer dan vragende blik, beetje boos maar vooral opgelucht wat niet wegneemt dat hij Maria’s angsten deelde en daarom ook naar haar wijst: jongen toch als je wist wat je je moeder hebt aangedaan!
Moeders hand kun je bijna vertalen met: enfin wat is er gebeurd, vertel, terwijl het kind haar niet al te vriendelijk aankijkt, armen gekruist waartussen een boek zit geklemd. De cirkel is rond, het antwoord zal weldra komen. Wellicht na een lange stilte.
Met de kleurcombinaties, de opstelling van de figuren en het onderwerp dat zelden of nooit onderwerp van beeldende kunst was, word je zelf heel dicht bij de handeling betrokken. Jij bent de vierde persoon om de cirkel rond te maken. Je begrijpt hun bezorgdheid. Je sust de jongen. Je weet dat hij niet helemaal kan vertellen wat hij diep in zichzelf begint te beseffen, maar met zijn kinderlijke geest nog niet kan duiden ook al is zijn voornaam Jezus.

Het begon met de boodschap aan Maria, een werk dat stilistisch nauw met dit paneel verwant is. Ga op avontuur om deze unieke kunstenaar te ontdekken en nooit meer te vergeten. Een verloren kind gevonden.