PATTY CARROLL, anonymous woman


Of het nu over een serie ‘hot dog-verkooppunten’ gaat of over ‘perfect lawns’, perfect geschoren grasperken in nabijheid van een net zo clean huis, of haar langdurige belangstelling voor ‘anonymus women’, Patty Carroll, 1946 USA, benadert haar onderwerpen met zin voor detail, maar vooral met gevoel voor humor.
Mag de islamtische vrouw haar vrouwelijke bevalligheid niet tonen tenzij thuis, de westerse wordt net zo goed bedolven onder attributen van diezelfde thuis waaronder zij als menselijk wezen verdwijnt.


Patty Carroll is a fine art photographer based in Chicago, Illinois who has been known for her use of highly intense, saturated color photographs since the 1970’s. Her most recent project, “Anonymous Women,” consists of a 3-part series of studio installations made for the camera, addressing women and their complicated relationships with domesticity.
By camouflaging the figure in drapery and/or domestic objects, Carroll creates a dark yet humorous game of hide-and-seek between her viewers and the Anonymous Woman. The exhibition at Catherine Couturier Gallery will feature large scale images from her latest narrative, “Demise,” where the woman becomes the victim of dramatic domestic disasters. Her activities, obsessions and objects overwhelm and consume her making space that surrounds her a site of unexpected tragedy. The scenes of her tragic end are loosely inspired by several sources including the game of Clue, where murder occurs in one of five rooms of the house: Dining Room, Kitchen, Hall, Conservatory, and Library.


In Patty Carroll’s photographic series, Anonymous Women, each densely patterned image focuses on a lone woman that is practically invisible. Each is merged, concealed, overwhelmed and seemingly taken over by her surroundings. Carroll grew up in the suburbs of Chicago at a time when the prevailing myth of suburban life was idealized and home depicted as a place of perfection and harmony. It was a time when a “woman’s place was in the home” and it was her job to create this upwardly mobile refuge characterized and affirmed by obsessively matched décor. Carroll has created a photographic world using the artifacts of that time to critique and satirize this stereotype of the feminine and the myth of happiness gained through claustrophobic perfectionism.


“I believe everyone has a hidden identity formed by personal traditions, memories, and ideas that are cloaked from the outer world. Cultivating these inner psychological, emotional and intellectual worlds is perhaps our greatest challenge as people, wherever we come from or wherever we live.”


“I don’t want to over-intellectualize my work. I’m one of those photographers who likes to run with an idea, not some-one who thinks of a theory first and then works from that. It’s not until much later, when I’m well into my work, that I realize, Oh, that’s what I’m doing! and understand how it may fit into my world view.”


“We lose perspective and become possessed by our material goods. We just have too much stuff! I’ve called these pictures ‘unportraits’ because they are not real portraits. They are more portraits of types or issues but not of people.”

While people have commented that her photographs of women in various phases of anonymity could be interpreted as  everything from commentaries on women’s fight for identity to digs at commercialism, Carroll is happy for viewers to read what they  want into her work. “I’m just happy to get a conversation started. I want viewers to reach their own conclusions.”


“My work references how women are seen in the world. I grew up with nuns as teachers, and unlike priests they were always encased in their habits, so you never knew who they were as individuals.”

In what is an ongoing project, Carroll finds the fabrics in thrift shops in her native Chicago, but was originally inspired by the “heavy drapery” she spotted in 90s Britain.


“Sometimes the home can be a place to hide in, or where you silently go about chores that nobody ever notices. It can be a place of contemplation and mystery, myth, or a familiar place to go, but also a place where personal psychodramas get played out.”


She earned a BFA in Graphic Design from the University of Illinois and in 1972, she graduated with a Master of Science in Photography from the Institute of Design at IIT, Chicago. Since receiving her MS in Photography, Carroll has been teaching photography at universities worldwide. She has been a professor at the School of the Art Institute of Chicago, Columbia College and the Royal College of Art in London, among other schools. Carroll’s photography has been exhibited at the Museum of Contemporary Photography in Chicago, The Art Institute in Chicago, White Box Museum in Beijing, and The Photographers Association in Ningbo, China.

Te bekijken (zelfs te kopen):




CHARLES SIMIC, a disquieting muse


Charles Simic “So’”/“Thus”

The long day has ended in which so much
And so little had happened.
Greet hopes were dashed,
Then halfheartedly restored once again.

Mirrors became animated and emptied,
Obeying the whims of chance.
The hands of the church clock moved,
At times gently, at times violently.

Night fell. The brain and its mysteries
Deepened. The red neon sign
FIREWORK FOR SALE came on a roof
Of a grim old building across the street.

A nearly leafless potted plant
No one ever waters or pays attention to
Cast its shadow on the bedroom wall
With what looked to me like wild joy.



De lange dag gedaan waarin zo veel
en zo weinig was gebeurd.
Grote verwachtingen op een hoopje,
dan halfhartig nog eens opnieuw hersteld.

Spiegels eerst bewegingsvol daarna geleegd
Gehoorzamend aan grillen van toeval.
De wijzers van de kerkklok bewogen
somtijds zachtjes, somtijds heftig.

Nacht viel . Het brein en zijn mysteries
verdiepten zich. Het rode neonlicht
VUURWERK UITVERKOOP zichtbaar op het dak
van een grimmig oud gebouw aan de overkant.

Een bijna bladloze potplant,
Nooit door iemand begoten of bekeken
werpt zijn schaduw op de slaapkamer-muur
Met, wat het leek naar mijn gevoel, wild plezier.

vertaling gmt

endofthedayx633 john koch

Als zestienjarige is Charles Simic, in 1938 geboren in Belgrado, naar de Verenigde Staten gekomen en begon er vrij snel gedichten in de taal van zijn nieuwe heimat te schrijven en werd er een van de belangrijkste dichters van de Engelstalige wereld.

De eerste vertaler naar het Duits, Hans Magnus Enzensberger : Zijn gedichten zijn van het dagelijkse Amerikaanse leven doordrenkt, maar Simic beschrijft dit dagelijks leven zoals Edward Hopper ze wellicht in zijn schilderijen had kunnen weergeven had hij Lichtenberg gelezen. (Georg Christoph Lichtenberg, Duits schrijver en satirist, eerste Duitse hoogleraar in de experimentele natuurkunde 1742-1799, beetje de Duitse Voltaire!)
Jan Wagner, dichter: ‘Simic’s humor is vermengd met metafysica “ Wie ein feines Lächeln in Richtung Himmel.’

john koch zoom

Bij de uitgave van ‘Hotel Slapeloosheid’ (verschenen in USA in 1992) schrijft uitgeverij P, Leuven:

Charles Simic (Belgrado, 1938) kende een woelige jeugd, die getekend werd door de oorlogsperiode en gezinsperikelen. In 1954 vertrok hij met zijn broer en moeder naar de Verenigde Staten, om zich bij zijn vader te voegen. Simic schreef meer dan zestig boeken, waaronder een twintigtal poëziealbums. Zijn eerste dichtbundel, What the Grass Says verscheen in 1967. Voor The World Doesn’t End in 1989 kreeg hij de Pulitzer Prize for Poetry. In 2007 ontving Simic de Wallace Stevens Award van de Academy of American Poets en werd hij de nieuwe Poet laureate van de Verenigde Staten. ‘His lavish appetite for the bizarre’ en ‘his inexhaustible repertoire of indelible characters and gestures’ maken van Simic misschien ‘our most disquieting muse’, aldus Harvard Review.

Bij gelegenheid van zijn ‘Poet laureate Consultant in Poetry, 2007-2008:

Charles Simic was born in former Yugoslavia on May 9, 1938. His childhood was complicated by the events of World War II. He moved to Paris with his mother when he was 15; a year later, they joined his father in New York and then moved to Oak Park, a suburb of Chicago, where he graduated from the same high school as Ernest Hemingway. Simic attended the University of Chicago, working nights in an office at the Chicago Sun Times, but was drafted into the U.S. Army in 1961 and served until 1963. He earned his bachelor’s degree from New York University in 1966. From 1966 to 1974 he wrote and translated poetry, and he also worked as an editorial assistant for Aperture, a photography magazine. He has been a U.S. citizen since 1971 and lives in Strafford, New Hampshire.

Simic is the author of more than 20 books of poetry. He is also an essayist, translator, editor, and professor emeritus of creative writing and literature at the University of New Hampshire, where taught for over 30 years. He won the Pulitzer Prize for Poetry in 1990 for his book of prose poems The World Doesn’t End (1989). His 1996 collection, Walking the Black Cat, was a finalist for the National Book Award for Poetry. In 2005 he won the Griffin Prize for Selected Poems: 1963-2003 . Simic’s latest book of poetry is The Lunatic (2015).

john koch spiegel

En goede raad voor dichters heeft hij ook:

Simic’s Advice “On Writing Poetry”
A few things to keep in mind while sitting down to write a poem:

  1. Don’t tell the readers what they already know about life.
  2.  Don’t assume you’re the only one in the world who suffers.
  3.  Some of the greatest poems in the language are sonnets and poems not many lines longer than that, so don’t overwrite.
  4. The use of images, similes and metaphors make poems concise. Close your eyes, and let your imagination tell you what to do.
  5. Say the words you are writing aloud and let your ear decide what word comes next.
  6.  What you are writing down is a draft that will need additional tinkering, perhaps many months, and even years of tinkering.
  7. Remember, a poem is a time machine you are constructing, a vehicle that will allow someone to travel in their own mind, so don’t be surprised if it takes a while to get all its engine parts properly working.

infiniteBooks of poetry by Charles Simic

What the Grass Says (1967)
Somewhere among Us a Stone is Taking Notes (1969)
Dismantling the Silence (1971)
White (1972)
Return to a Place Lit by a Glass of Milk (1974)
Biography and a Lament (1976)
Charon’s Cosmology (1977)
Brooms: Selected Poems (1978)
School for Dark Thoughts (1978)
Classic Ballroom Dances (1980)
Austerities (1982)
Weather Forecast for Utopia and Vicinity (1983)
Selected Poems, 1963-1983 (1985)
Unending Blues (1986)
Nine Poems (1989)
The World Doesn’t End (1989)
The Book of Gods and Devils (1990)
Hotel Insomnia, Harcourt (1992)
A Wedding in Hell: Poems (1994)
Frightening Toys (1995)
Walking the Black Cat: Poems (1996)
Jackstraws: Poems (1999)
Selected Early Poems (2000)
Night Picnic (2001)
The Voice at 3:00 A.M.: Selected Late and New Poems (2003)
Aunt Lettuce, I Want to Peek under Your Skirt (2005)
My Noiseless Entourage (2005)
60 Poems (2008)
That Little Something (2008)
Master of Disguises (2010)
New and Selected Poems: 1962-2012 (2013 The Lunatic (2015)


En nog een kort gedicht met aanvullend kort maar intens mooi filmpje

Greyheaded Schoolchildren
by Charles Simic

Old men have bad dreams,
So they sleep little.
They walk on bare feet
Without turning on the lights,
Or they stand leaning
On gloomy furniture
Listening to their hearts beat.

The one window across the room
Is black like a blackboard.
Every old man is alone
In this classroom, squinting
At that fine chalk line
That divides being-here
From being-here-no-more.

No matter. It was a glass of water
They were going to get,
But not just yet.
They listen for mice in the walls,
A car passing on the street,
Their dead fathers shuffling past them
On their way to the kitchen.



(schilderijen van John Koch, 1909-1978 USA, een ontdekking!)

‘SHORT STORIES’, een radio-drama

The Deluge 1920 by Winifred Knights 1899-1947

(there is an English translation so you can follow the Dutch play-text)

“Vijf mensen overleven de grote boem”. Ze hebben zich op een dakappartement in een grote stad teruggetrokken.
Naast voedselvoorraden rest hen alleen de hi-fi-installatie en de 150 mooiste melodieën ter wereld. Ze kennen die platen uit het hoofd en beginnen op de muziek verhalen te vertellen. Verhalen over een ver verleden, een verleden dat ze voortdurend verwarren met onderbewuste dromen, en verlangens. Een poging om nieuwe mythes te verzinnen.
Hun eigen namen hebben ze verborgen achter schuilnamen : Xerxes, Einstein, Mata-Hari, Ninna-Ricci en Puccini. Zo worden personages vage prototypes voor een synthese van de voorbije wereldgeschiedenis. Xerxes, de heerser, Einstein, de geleerde~sjamaan, Mata-Hari, de verraadster-avonturierster, Nina-Ricci, de verleidelijke en Puccini, de kunstenaar-gevoelsmens.
Om te vermijden dat deze personages niet als personen zouden overkomen, laat ik ze in het hoorspel dialect, gebruiken. Daardoor kregen de acteurs en actrices de kans om op hun eigen vertrouwde manier de epische kracht van de taal te onderlijnen en te ondermijnen!
Immers, na de grote boem, zijn opgelegde cultuurpatronen tot een minimum herleid, en zo leek het meer dan logisch dat de personages, die later acteurs blijken te zijn, een taal  spreken die de wortels zichtbaar laat.

De acteurs hebben zich terdege moeten trainen in het inspreken van hun verhalen op de bestaande muziek van de 150 mooiste melodieën. Door voor hun teksten de bedding van de muziek te gebruiken gaat de muziek als een wezenlijke partner meespelen.
Ze is niet alleen de ondersteuning, maar maakt de oorsprong van de verhalen zichtbaar en spreekt verder waar woorden ophouden. Vaak helpt ze ook de echte, moeilijke emoties te camoufleren, net zoals de verzonnen short story’s dat doen.
Deze tussenvorm, tussen tekst en lied, versterkt ook de epiek van de vertelde verhalen, terwijl de inhoud ervan vaak haaks op de geclicheerde inhoud van de muziek staat, of net hun clichématigheid verdubbelt.
In mijn exploratie naar nieuwe radiodrama-vormen probeerde ik in “Short Stories” de ingrediënten tekst en geluid zo te verenigen dat ze niet meer in een zekere rangorde hoeven te verschijnen (muziek ten dienste van tekst, atmosfeer), maar dat ze in een gelijkwaardigheid ook functies van elkaar kunnen overnemen.
Zo krijgt de gesproken taal ritme-impulsen, accenten van de muziek, terwijl die op haar beurt een heel andere inhoud naar boven brengt dan wat wij haar hebben toebedacht.
Short Stories” was een zoeken naar een dynamiek die in de volkse taal, als in de tamelijk volkse klassieke muziek aanwezig is en die wij meestal afdoen met termen als cliché en sentiment.
Onder de evidenties liggen andere zaken verscholen. Als die met elkaar worden geconfronteerd, ontstaan onvermoede momenten van oorspronkelijkheid: het bevestigen van een vermoeden dat er achter wat wij zeggen en schrijven nog moeilijk uit te spreken werkelijkheden schuilen.

Geluidsregie: Valère Michielsen
Technici: Jan Cuypers en Toni Vandenhende

Xerxes: Ward De Ravet (1924-2013)
Einstein: Walter Cornelis (1933-1999)
Mata Hari: Denise De Weerdt
Nina Rici: Machteld Ramoudt
Puccini: Jackie Morel

Inzending voor de Prix Italia 1986
met dank, waardering en warme herinnering aan alle medewerkers van toen.

ayomic landscape


Hevig kloppen op de deur, paniek aan de andere kant.
We horen het kloppen nu van binnenuit.

Mata: (fluisterend): Ze hebben ons gevonden.
Xerxes: Ik heb u toch gezegd de versterker niet zo luid te zetten.
Nina: Het is Einstein.
Xerxes: Wat zou’t! Hij kent de tekens. Vijf keer kort, efkes wachten en dan twee keer lang.
Nina: Er is iets gebeurd!
Puccini (dichterbij komend) Wat is er gebeurd?
Nina: Luister..
(ze luisteren naar het kloppen.)
Xerxes: Ik heb m’n mitrailleur! (klik)
Mata: En twaalf kogels!
Nina: Het is Einstein.
Xerxes: Maar waarom…
Mata: Luister.

Nu horen ze herhaaldelijk 5 maal kort en 2x lang.
Iedereen praat door elkaar: zie je wel, en: waarom gebruikt hij dan de tekens niet, enz.
barrikades voor de deur weg, dan open.

Einstein: In slaap gevallen, ja?
(iedereen weer druk door elkaar.)
Einstein: Ik dacht er niet meer aan. Ik heb iets.. Ik was in de war.
Mata: Wat is er gebeurd?
Einstein: De stad stinkt naar lijken.
Nina: Hebt ge de bende van de garagepoort nog gezien?
Einstein: Neen. Alleen. een kind van een jaar of negen, tien..schat ik.
Mata: Een kind?
Einstein: Met een politierevolver. Maar die zag ik pas als ik vlak bij hem was.
Xerxes: Waarom doede dat?
Einstein: Watte?
Xerxes: Naar een kind lopen! Zuldet nooit leren, nee?
Einstein: Hij mankte, en hij had zwarte..
Xerxes: Kinderen zijn gevaarlijk, Einstein!
Einstein: Ja. (stilte)
Hij richtte zijn revolver, maar ik was hem voor. Ik sprong zoals ik de laatste tijd lang niet meer heb gesprongen. En dan met mijn rechtervoet, waw, en tjak.
Nina: Wat hebde met hem gedaan?
Einstein: Met de revolver?
Nina: Met het kind!
Einstein: Zullen we over iets anders praten?
Nina: Hebt ge hem echt..
Puccini: We kunnen naar muziek luisteren.
Mata: Wat hebt ge met hem gedaan, Einstein‘?
Einstein: We kunnen inderdaad best naar muziek luisteren.

muziek: watermuziek Händel, eerste suite, begint.zin wordt ze afgebroken.

Puccini: Xerxes, wat doede?
Xerxes: We hebben genoeg naar muziek geluisterd, Puccini.
Puccini: Mata, Ik wil weten wat hij met het kind heeft gedaan?
Einstein: Zullen we ’t bij zelfverdediging houden?

Hij zet de muziek weer aan. Ze begint weer bij het begin. Enkelen neuriën de muziek mee, of ze zingen een stukje zodat het duidelijk wordt dat ze de muziek heel goed kennen. In een hoge noot, bij de herhaling van het thema wordt de muziek stopgezet.


Xerxes: Ik zei dus dat we genoeg naar muziek hadden geluisterd. We kennen de 150 mooiste melodieën ter wereld nu wel van buiten.
Nina: We hebben niets anders.
Xerxes: Ik kan ze niet meer horen. De air op de G-snaar, het Largo, de Elisabeth- serenade, … ‘
Mata: Plaisir d’amour, de Stervende Zwaan, Haberna uit Carmen en Caveleriana Rusticana.
Puccini: Wat schoon is, wordt ge nooit beu.
Xerxes: Ik wel.
Nina: Einstein, hebt ge dat kind werkelijk….
Einstein (roept) Z’n keel dichtgeknepen. Zijde nu kontent, godverdomme!

de muziek begint weer opnieuw en terwijl zegt Einstein in de maat van de muziek:

Einstein: Hij stond stil, en keek.. wilde schieten, en.. (muziek verder)
Ik liep naar hem toe, trapte de revolver uit zijn handen, pakte hem bij zijn keel..en..(muziek)
En zelfs toen ie daar lag, en hij geen lucht meer in zijn longen had, keek ie, keek ie, en..
Drie mannen en twee vrouwen op een dakappartement, dacht ik. en..
En dan ben ik naar boven gelopen, he. Alsof hij achter me aan zat, en..
(einde muziek)
Wat schoon is, wordt ge nooit beu, nietwaar Puccini.

Mata: Het doet me denken aan vroeger.
Xerxes: Laat ons niet beginnen, he.
Puccini: Wat kunnen we anders doen? Vroeger was er alles, en nu is er niks.
Nina: Laat ons maar verder vertellen. Ieder zijn herinneringen, tot de stank in de stad is verdwenen.
Xerxes: Een opera comique!
Mata: Durft gij niets over vroeger vertellen, Xerxes?
Xerxes: Wat zou ik vertellen?
Puccini: Ik heb een voorstel. Ieder kiest zijn plaat. Een muziekje dat hem aan iets doet denken uit de tijd voor de bom. En daar vertelt hij een verhaal bij. Dat doen we tot we de 150 mooiste verhalen ter wereld hebben.
Mata: Moet het echt gebeurd zijn?
Puccini: Iets van vroeger. Iets uit de herinnering, wat dan ook. Als ge ’t u maar herinnert.
Xerxes: En als ge u niks herinnert, wat dan?
Nina: Dan vertelt ge wat ge u graag zou herinneren, zo simpel is dat.
Mata: En is er een beloning?
Puccini: Geen beloning, maar een voorspelling. Hij of zij die ’t schoonste verhaal vertelt, zal weer gelukkig worden.
Einstein: Mannekens, geef mij dan maar een fles champagne.
Xerxes: Dat is een goed gedacht: champagne voor iedereen. Dat weekt de herinneringen los.
Nina: Champagne!
Mata: ’t Zijn de laatste flessen, denkt eraan.
Einstein: Kent gij iets dat hier NIET het laatste is? De laatste mensen, de laatste dieren, de laatste dagen, de laatste zon, de laatsten! Maar..steekt dat in uw kopke: de laatsten zullen de eersten zijn!

gejuich, champagnekurken, giazen vullen.

Mata: We drinken nu al op’t mooiste verhaal.
Hier op het dakappartement van de Antwerpsesteenweg zullen we vertellen tot we niet meer kunnen.

glazen klinken, drinken.


Nina: Ik kan niet zingen!
Xerxes: Geeft niks, ’t is toch een opera comique.
Nina: Ik zal dus een verhaal vertellen met veel muziek.
Puccini: Ik zal zelf ’t goei voorbeeld geven: hier is de eerste plaat, en..’t eerste verhaal.
Xerxes: Wedden, dat iets triestig is, zijn muziek!
Puccini: Mis! Drinken we eerst op de laatste short stories u gebracht door het gezelschap van ’t dakappartement op de Antwerpse steenweg.

drinken, commentaartjes, dan: sssstt

muziek Haberna uit Carmen, en daarin verteld:

Puccini: (inleiding) ‘de houten vrouw’.
Mijn verhaal gaat over de mooiste vrouw die ik tijdens m’n jongensjaren heb gekend.
Ze was blond, maar d’r ogen keken zwart. En wat ze aanraakte, veranderde in vuur.
En ze lachte, en ze keek.
en ze zweeg, en ze wenkte.
En ze knikte, en ze wees,
en ze kwam, en ze zei:
Gij zijt van mij, nooit meer laat ik je gaan
Maar wilt ge met mij slapen,
weet dan dat ik niet meer zal bestaan.
Ik kon niet meer.
Ik kleedde haar uit.
Ik kuste haar
op haar mond.
Ik zocht m’n weg:
het heerlijkste gevecht,
tot de wereld
in m’n hersens ontplofte.
Maar ze werd koud.
En wat ik ook deed,
en wat ik ook zei:
Ze veranderde in hout.
En wat ik ook deed,
en wat ik ook zei,
ze bleef een beeld van rottend hout.

muzikale zin-

De enige vrouw
waarvan ik hield,
heb ik verbrand,
totaal vernield.
Ze was van hout.
En waar ik haar ook zocht,
en wat ik ook deed,
wie ik in haar plaats beminde:
Ze bleef van hout.
En onze kinderen, rook in de roestige hemel.

applaus en drinkgeluiden


Mata: Dat is een dichtersverhaal.
Xerxes: Hij heeft nooit geweten wat een vrouw was.
Nina: Hij snapt de vrouwen.
Vrouwen worden altijd van hout als mannen hen hebben veroverd.
Einstein: Ik hou meer van verhalen die echt zijn gebeurd.
Puccini: Mijn verhaal is echt gebeurd. Ik heb ze voor mijn ogen zien veranderen.
Mata: Een houten kop, ja.
Ogen van hout, dat hebde gij, en daarmee denkt ge dat de hele wereld van hout is.
Puccini: Koud hout. Meestal is hout warm, maar zij niet.
Xerxes: Schoon prentje om uw impotentie te verbergen.
Nina: Voor uw potentie bestaan er geen prentjes.
Xerxes: Ik ben een man. Een heerser.
Einstein: Dat is een heel ander verhaal, Xerxes.
Xerxes: Verhalen van vrouwen en mannen: de oudste vertelsels die er bestaan.
Luister maar. Dit is mijn muziek, en die van Mata Hari, of die Einstein, want ook hij is een vent.

Koor der verloofden uit Lohengrin
muziek intro: hoorns

De ijzeren bruid. (muz)
Een verhaal van passie en vuur.
Een verhaal van’t zuiverste avontuur.
Een verhaal van bloed en tranen.
Van doden die zich levend wanen.
Ik leefde lang geleden in de bossen.
Op een kasteel van zuiver goud.
En de duiven boven de kantelen
waren van marmer, sommigen van zout.
Ik was de heerser over de beren,
de man voor wie de bomen beefden.
En de andere sterke kasteelheren
wisten dat ze bij mijn gratie leefden.

muziek, 2x thema: de anderen juichen, spelen het spel mee

Maar het hart nog leeg van binnen, zocht naar een vulling van’t zuiverste goud.
Iemand om eeuwig te beminnen.
Jong, want wie eenzaam is, wordt oud.
En zo ging deze heerser op het ongewisse minnaarspad,
En vond een bruid van ijzer die haar geliefden vernietigd en opgegeten had.
Dit was de bruid!
Dit was de enige bruid.
Dit was de ijzeren bruid,
met onder haar mantel een verzengend vuur.
Dit was de bruid.
Dit was de ijzeren bruid.
met een lijf vol vulkanen voor mannen die haar konden veroveren.

Puccini: Ja, en dan?
Mata: ’t Moet nog beginnen.
Nina: Hij verzwijgt de rest.
Einstein: De muziek is gedaan.
Xerxes: Ja. De muziek is gedaan. Al heb ik nog veel te vertellen.
Mata: Neem een ander muziekje. Keus genoeg. De Bolero, of Clair de lune?
Puccini: Hij weet niets meer. Dat is het.
Xerxes: Ik weet nog veel. Ik zal een stuk zonder muziek vertellen, en ’t slot , de finale weer inpakken met muziek uit de 150 mooiste melodieën.
Puccini: Een echte opera comique dus.
Einstein: Zwijg. Hij stond bij zijn ijzeren bruid.
Xerxes: Van heel zuiver metaal was ze. Platina denk ik, of van rood koper.
Mata: Daarstraks hebt ge gezegd dat ze van ijzer was!
Einstein: Hij bedoelt: metaal.
Xerxes: Ze was helemaal vrouw. Geen robot, geen imitatie, geen standbeeld of een hologram.
Nina: Een vrouw dus.
Xerxes: En wie haar niet beviel, liet ze eerst heel dichtbij komen.
Puccini: Hoe dichtbij?
Xerxes: Heel dichtbij zeg ik. Of hoort ge niet goed?
Puccini Erin dus?
Xerxes: Ja. En dan, als ze haar niet aanstonden, konden ze er niet meer uit en werden ze vol gloeiend metaal gespoten.
Nina: Een mannenverhaal!
Xerxes: ’t Is echt gebeurd. Ik heb haar gezien.
Einstein: En sinds die dag is hij roestvrij.
Xerxes: Ge kunt ermee lachen. Maar als ge haar had gezien, dan moest ge haar hebben.
Puccini: Of zij u.
Xerxes: Hebben heeft altijd iets met twee te maken.
Mata: Een goeie en een slechte kant.
Xerxes: Ik wilde haar hebben.
Nina: En zij?
Xerxes: Zij wilde mij beproeven zoals ze dat met al haar andere vrijers had gedaan.
Einstein: Gratis inkom, en dan pssst. Ik mag er niet aan denken.
Xerxes: Ik heb haar getemd.
Mata: Hij bluste haar, afin.
Xerxes: Neen. Integendeel. Ik keek haar in d’r ogen. Ze gloeide zo hevig dat haar metaal begon te smelten.
Nina: Gewoon door te kijken?
Xerxes: Ja, ik bleef kijken. Heel geduldig.
Puccini: Dat was dan ook de eerste keer, dat geduld bedoel ik.
Xerxes: En onder die metalen huid kwam de mooiste vrouw van vlees en bloed te voorschijn.
Mata: Echt gebeurd?
Xerxes: Echt gebeurd. Ze bleek de proefpersoon van een gekke prof te zijn geweest. Die had haar beveiligd, zoals dat heet.
Nina: Een echt mannenverhaal.
Xerxes: En nu de muziek voor de finale.

muziek Greensleves: inleidende zin

Zo stond ze daar.
Helemaal in d’r blote. (vioolmuziek)
Met een plas gesmolten metaal aan haar voeten.
Ze had nog kippenvlees. Hoe zoude zelf zijn.
En ze sloeg haar armen rond haar eigen lichaam.
En ze keek nog wat onzeker, alsof ze nog niet goed besefte wat er was gebeurd.
Van vlees en bloed zijn, dat was ze niet meer gewoon.
En nu kundet geloven of niet, maar ze liep naar mij, en we dansten tussen de knoken en
beenderen van de vroegere vrijers.
Ik tilde haar op, en zij mij. Want sterk was ze.
Tot we plots elkaar in de lucht hielden.
En daar hingen we.
In de lucht kleedde ze me uit. En de vogels, de raven en de meeuwen pikten m’n knopen los, terwijl de merels mijn ondergoed uittrokken.
Zo waren we samen bloot. Los van de grond maakten we zotte pirouetten in de avondlucht.
In kopstand stonden we, en zo kusten we elkaar.
Bloesems regenden uit de bomen.
Een zacht windje dreef ons naar de zee. We streken er neer op het lauwe water, en we sliepen er in elkanders armen.
We dreven als blaren, zo licht waren we. We wisten niet waar we waren.
Maar ’s morgens werd ik alleen wakker.
Ze was met geen ogen te bekennen.
En ik heb de resten van haar harnas over mijn lijf gegoten. Voor altijd.

einde muziek


Nina: Waarom trekt ge dat harnas niet uit, Xerxes?
Xerxes: Ge hebt kippenvlees en kippenvlees. Dat van mij zou overslagen op mijn hart.
Mata: Ik wist niet dat gij zo sentimenteel waart.
Einstein: Zonder z’n harnas is hij ook een kind.
Puccini: Dat is heel mooi gezegd.
Einstein: ’t Klinkt anders heel gewoon. Zonder/zijn/harnas/is/hij/ook/een kind.
Puccini: De betekenis. Daar gaat het om.
Einstein: Het betekent niks. Zoals het geld zijn, ook de woorden waardeloos geworden.
Puccini: We hebben alleen nog woorden.
Nina: En muziek.
Mata: De honderd vijftig mooiste melodieën ter wereld.
Nina: En onze verhalen, dat is een soort bruiloft tussen de woorden die los lopen. en de muziek die ze aan elkaar plakt.
Mata: Ik hou meer van muziek die de woorden losmaakt. Ontbinden dus. Laten verrotten. Ik heb nooit veel van muziek gehouden. Ze doet me niks. Daarom is mijn verhaal een vertelling over losmaken, over rotten. Ge zult haar horen sterven, mijn zwaan.

muziek: de zwaan.


De stervende zwaan dus. (lachje)
Ik heb een kind gehad. Een kind. Lang voor de ontploffingen. Ja.
Een jongetje. Een kind dat maar één wens had: vleugels.
Elke morgen keek ie in de spiegel om te zien of ze nog niet uitkwamen.
En elke morgen zei hij: ze komen, ik voel het mama, ze komen.
Op een morgen hangt ie toch wel voor het raam, zeker! Nog een beetje wankel. Maar hij vloog.
Hij kon al cirkeltjes maken, en soms landde hij nog op zijn hoofd, want zijn billetjes waren nog te licht.
En ’s avonds plooide hij zijn vleugels samen, zoals insecten dat doen.
‘s Morgens waren ze een beetje gekreukeld.
Maar, dan schudde hij ze, zoals hij z’n haar schudde als hij uit het bad kwam, en dan waren ze weer helemaal vlak. En weg was ie.
Maar de mensen verdragen zoiets niet.
Kinderen moeten niet vliegen. Ze moeten naar school.
’t Begon met één steen. Dan nog eentje, en dan de hele buurt. Met alles wat loslag, smeten ze. Kom naar beneden, jongetje, riep ik.
Maar hij wilde bovenblijven. Hij was zo verliefd op de lucht.
Wat doet ge tegen zoveel stenen?
Ze raakten hem op veertig plaatsen.
Zelfverdediging, zegden ze.
De stervende zwaan.

einde muziek.

flying child quint buchholz

Einstein: Wetenschappelijk gezien kan een kind niet vliegen.
Mata: Was ’t uw kind?
Einstein: Ik haat kinderen.
Mata: Waren’t mijn ogen?
Wel, dan heb ik het zelf gezien.
Einstein: Verbeelding zullen we maar zeggen.
Nina: Ik vind dat een heel mooi verhaal. Ik geloof dat het echt kan. Echt waar. Er zijn kinderen die kunnen vliegen. Maar ze verbergen het voor ons.
Mata: Vergeet het.
Nina: Wat bedoelt ge?
Mata: Dat vliegen!
Nina: Maar..
Mata: Hij is gewoon van’t dak gevallen toen hij de schotelantenne naar het oosten wou draaien.
Daar staat ge van te kijken, he.
Puccini: Een soort verraad.
Einstein: Vrouwengrillen.
Puccini: Ons meenemen, en ons dan ook laten vallen.
Nina: Ze doet het om haar verdriet te verbergen.
Mata: Wat zou het. Als ik eerlijk mag zijn, ik was opgelucht!
Nina: Opgelucht?
Xerxes: Blij dat haar kind verongelukte. Dat bedoelt ze.
Nina: Waarom?
Mata: Het was een verschrikkelijk vervelend kind. Helemaal zijn vader.
Nina: Maar daarom kunt ge toch niet..
Mata: Jawel. Ik heb hem een heel schoon graf gegeven.
En een nogal bekend dichter die meer voor hem voelde dan ik ooit heb kunnen opbrengen, heeft er een gedicht voor gemaakt. Daar komt dat vliegend kind van. Uit zijn gedicht.
Puccini: We moeten niet zo streng zijn voor onszelf.
Einstein: Ah neen? Waarom niet?
Puccini: We moeten verhalen vertellen. En geloven dat ze echt gebeurd zijn.
Nina: Ja. Verhalen zijn veel schoner kooien dan onze herinneringen.
Einstein: Vergeten. Dat is het.
Nina: Vergeten. Ja. Als we meer verhalen vertellen, vergeten we vlugger.
Einstein: Kiest uw muziek, juffrouw.
Nina: Ik zou iets willen zingen. Samen met Mata Hari.
Puccini: Ze is een verraadster.
Nina: Iets dat iedereen kent. Enfin ge moogt allemaal meezingen. ’t Refreintje dan.
Mata: Ik heb genoeg gezongen.
Nina: Toe nou, Mata Hari. Doe mij een plezier. Vrouwen voor vrcuwen.
Einstein: Ik heb altijd gedacht dat ze er zo eentje was.
Nina: Plaisir d’amour.


muziek: plaisir d’amour
gemengd met wind van opstekende zandstorm.

Xerxes: D’r komt weer een zandstorm.
Einstein: Maakt u niet ongerust, dat is normaal.
Nina: De vensters zijn toch dicht?
Puccini: Plaisir d’amour. Ja.

-bij de 2de zin zingen Nina. en Mata samen het refrein:
Plaisir d’amour, ne dure qu’un moment,
Chagrin d’amour dure toute la vie.

Nina: Voor God de mannen schiep, maakte hij de vrouw. De eerste mens was een vrouw.
Een vrouw voor God zelf.
En de hof van Eden, dat was hun liefdesnest.
Daar kusten God en de mens elkaar.

(Nina en Mata samen het refrein)

Nina: Maar God was tenslotte God, en hij was bang zijn evenwicht te verliezen, zoals hij daar hing: z’n gat nog in de hemel, en zijn lippen in de tuin van Eden.
Hij zei tegen de vrouw: schat, kom mee met mij.
De aarde is schoon, maar hierboven is alles nog veel schoner.
En ze ging met hem mee.

(Nina zingt alleen refrein, dan allen tot einde muziek)

Puccini :En dan? Wat dan?
Einstein: Was God een goeie minnaar?
Nina: Dat ging. Hij kan gedachten lezen. Hij wist alles wat de vrouw lekker vond.
Mata: En kregen ze een kind?
Nina: Ja. Adam. Een manneke.
Einstein: Half goddelijk en half menselijk.
Nina: Dat was inderdaad zijn probleem.
Xerxes: Geloofde dat nu zelf?
Einstein: Bek dicht. Weet gij iets beter?
Nina: Nu begrijpt ge waarom ze God, God-de—vader noemen.
Puccini: Maar wat gebeurde er met die vrouw. Bleef die bij God, of kregen ze ruzie?
Nina: Ruzie niet. Maar wel heimwee.
Xerxes: ’t Waait wel hard deze keer.
Nina: Heimwee ja, toen ze Adam zag in de tuin van Eden. Ne jonge gast, schoon gebouwd, terwijl
God een wezen zonder leeftijd is.
Mata: Mannen zonder leeftijd, ge moet ze mij niet leren kennen.
Nina: En al was’t hare zoon, ze werd op hem verliefd.
Xerxes Incest, jaja. Ook dat nog.
Puccini: Denkt aan uw harnas en plakt het voor uw mond.
Nina: Dat mocht toen nog. Dat was nodig trouwens.
God had dat voorzien. En al wist hij dat ’t zou aflopen met hard werken en kindjes kopen, hij liet haar begaan.
Mata: Dan was God zeker gene man.
Nina: Hij deed Adam in slaap, maakte hem wijs dat Eva uit zijn ribbkast kwam, en zag toen wat er gebeurde.
Puccini: Plaisir d’amour!
Nina: Ja. Maar God kreeg het toen zo op zijn heupen. Hij kon veel verdragen, maar zijn vroegere geliefde dag in dag uit met die Adam te zien stoeien, dat was te veel.
Hij verkleedt zich in een slang, en wat gebeuren moest gebeurde. Ze aten natuurlijk van de verboden vrucht. En daarmee had God, die zichzelf graag een rechtvaardige rechter noemt, een reden om ze het paradijs uit te jassen.
Xerxes: De wind gaat liggen. Gaat er iemand mee de stad in?
Puccini: Iedereen blijft binnen. Einstein zal ZIJN verhaal vertellen.
Einstein: Ik heb niet zo’n goeie relaties met God. Maar…

(muziek air on the G—string begint)


Als ge goed luistert, hoort ge iemand stappen.
Dat ben ik, Einstein Ahasverus, de eeuwige stapper.
Mijn lijf voel ik niet meer. Dat bestaat niet.
Dat—zijn—twee—voe-ten—ge—wor—den. Twee—eeu—wig-
Als ge dan vraagt: waar komt dat stappen vandaan, dan moet ik zeggen: ik weet het niet.
Van als ik, op de ‘wereld was, ben. ik ‘beginnen te stappen. Ze moesten mij niet leren lopen.
Ik kon het.
Ik wilde vooruit alsof er achter de horizon rust zou zijn. ‘Een land’, ’een vrouw,’ ‘een kind’, een ideaal, een voetbalploeg.
Iets om bij te blijven stilstaan. Ja, dat geloofde ik.
Maar waar ik ook kwam, ik vond niets of niemand.
Met de schoonste vrouwen lag ik in bed, maar na ’t kussen en ’t klaarkomen, wilde ik verder.
De schoonste en verstandigste knapen waren mijn minnaars, maar na het redeneren en het vrijen, moest ik verder. Verder. Verder. Verder. Altijd maar verder en verder en verder.
Tot ik op een dag bij een bron kwam. Een heldere, klaterende bron. Ik keek naar het water dat uit de grond borrelde, en ik dacht: ik geef me over. Nooit zal ik die druppels water kunnen inhalen. Ik bouwde een hut, en zat uren vol overgave dus, bij de bron.
Ik was gelukkig.
Het water liep in mijn plaats naar de zee en terug. Naar de zee en terug.
En ikzelf droomde dat ik het water volgde, terwijl ik stilzat bij de bron. Dat ik verdampte,
naar beneden regende en in de grond terug naar de bron kroop, zoals een kind zijn moeder opzoekt.

(einde muziek)


Xerxes: En waar zijn uw stappende voeten nu gebleven?
Nina: En de bron?
Einstein: De voeten zijn verlamd van ’t vele mediteren, en de bron is uitgedroogd omdat ik niet voor haar zorgde.
Xerxes: Kunt ge teminste gerust zijn, zijt ge van uw stapziekte vanaf.
Einstein: Ja. Maar al was het soms niet om uit te houden, ik kon ervan leven. Elke horizon een vraagteken.
Mata: En al die vrouwen en die ‘knapen’?
Einstein: Telkens een andere horizon. Soms een strand om u efkes te verfrissen, dan weer een schaduwplek onder een populier.
Puccini: Ge zult ooit uw voeten terugvinden, Einstein. Eens de wereld de lijken en de stralingen heeft opgelost, moeten we opstappen.
Mata: Zonder mij. Ik blijf hier.
Nina: Dat moogt ge niet doen.
Xerxes: Als zij wil blijven, blijft ze.
Mata: Ik wil dood.
Puccini: Loopt dan naar buiten. Laat. u kussen door de levende lijken.
Nina: Laat ons eerst luisteren naar de volgende short storys.
Xerxes Stil…
Mata: De 150 mooiste short stories ter wereld.
Xerxes: Stil verdomme!  Ik hoor iets.
(hij duwt een raam open.)
(Ze luisteren. Een vogel wordt hoorbaar. Een koekoek, in de verte.)
Puccini: Een koekoek.
Nina: Ze willen ons lokken.
Xerxes: Neen. Dat is een echte koekoek. ’t Is de tijd van het jaar.
Mata: Doe het raam dicht. Ik heb kou.
Nina: Laat ons nog even luisteren.
(een schot, stilte)
Xerxes: Ze hebben hem toch niet..
Einstein: Hij is gewoon weggevlogen. Straks horen we hem terug.
Mata: Ik heb nog één verhaal. Dan ga ik slapen.
Puccini: Geen verhaaltje zoals daarstraks. Ons niet verraden!
Mata: Neen. Een echt gebeurd verhaaltje uit de 150 mooiste verhalen ter wereld. Maar zonder muziek. Het zou geen muziek kunnen verdragen.
Puccini: De cavelerina rusticana, het intermezzo, een mooi stuk.
Mata: Neen. Geen muziek.
Puccini: Of de nocturne in mi bemol van Chopin.
Mata: Hoorde niet goed.
Einstein: ’t Is dus echt gebeurd?
Mata: Beter nog, Einstein. Het moet nog echt gebeuren.
Xerxes: Een toekomstverhaal dus.
Mata: Als ge’t zo wilt noemen, ja.
Xerxes: De toekomst-heeft niet veel muziek nodig, vermoed ik.
Mata: Ik heb altijd gedacht dat God met de wereld zou bezig zijn, dat ie op een dag zei: dit is genoeg. Dit is niet te verdragen voor mensen met twee benen en één hart.
Einstein: God heeft niet eens een vermoeden van de aarde.
Mata: Dat hij dus zijn engelen zou sturen, nadat de ruiters van the apocalyps voorbijgetrokken zijn.
Xerxes: De ruiters hebben we gezien, maar de engelen bleven afwezig.
Mata: Dat ie dan zelf op de wolken gezeten zou verschijnen, met een wat verontschuldigende glimlach op zijn vaderlippen.
Nina: Zo heb ik hem ook altijd gezien, Mata Hari.
Puccini: Dat is een God van onze verbeelding.
Mata: Hij zou dan de mensen bijeenroepen eens de trompetten zijn uitgeraasd, en zeggen: goeden en slechten, kom binnen, want iedereen heeft zijn zwarte kantjes en zijn heldere momenten.
Maar toen Gregory van het dak viel, waar was hij dan? Hij was er!
Xerxes: Ze spreekt over Gregory terwijl de hele wereldbevolking gecrepeerd is.
Mata: Toen dacht ik: God is een pop. We hebben hem altijd verkeerd begrepen omdat we van hem een soort opvulsel hebben gemaakt. Alle gaten in onze ziel moest hij vullen, terwijl we dat zelf kunnen doen met liefde of moord, met drank of met boeken, met pakken of krijgen, noem maar op.
Vanaf dat moment wist ik het zeker: hij is een pop. Een mummie van onze dromen.
Al het stof dat wij laten opwaaien, en met ons het stof van het hele heelal, verzamelt hij.
Dat stof doet hem zwellen. Hoe meer wij in de ellende zitten, hoe groter hij wordt.
Daarom is God alleen aanvaardbaar in het kwaadste kwaad. Dat hebben we de duivel genoemd, maar het is de enige zichtbare kant van God.
Einstein: Dat is theologie, geen verhaal.
Mata: Stel dat we overleven, dat we op zoek gaan naar een nieuw leven. Wij, Xerxes, Einstein, Nina, Puccini en ikzelf. Wat zullen we dan doen? Ik zal ’t u zeggen: stof laten opwaaien. Einstein zal voor de wetenschap zorgen, Xerxes maakt soldaten van onze kinderen, Nina stopt ze vol met liefdesverdriet en Puccini maakt er dichters en schilders van terwijl ikzelf voor avontuur en verraad insta. Nu het stof van de ontploffingen begint op te trekken, staan we al klaar om nieuw stof te maken. We hebben God gezien. In de stofstormen, de miljoenen lijken, de kapotte steden. Daarin heeft hij zich geopenbaard. We hebben onze pop zo vol gestopt dat hij met een luide knal is opengebarsten.
Wel. Ik wil geen stof meer maken.
Ik wil hem niet meer tegenkomen. Ik zal hier blijven zitten, niet meer eten, en dan slapen.
Ik zal naar de 150 mooiste melodieën ter wereld luisteren, terwijl jullie het nieuwe stof van de aarde laten opwaaien.
(heel ver, dan langzaam dichterbij horen we de koekoek.)
Ik heb het wel gehoord. Ge wilt weg. Ga dan.
Hier wordt ge inderdaad zot.
Puccini: Hier hebben we onze verhalen, onze short stories.
Mata: Maar die neemt ge toch mee. In uw koppen. Geen muziek meer vandoen. Ge kent ze rot van buiten.
Nina: Ze heeft gelijk.
Xerxes: Of ze laat ons in een nieuwe valsstrik lopen. Ze heet niet voor niets Mata Hari.
Mata: Ge zult genoeg in uw eigen valstrikken lopen.
Nina: Toch moogt ge hier niet blijven zitten. Als we gaan, dan samen.
Puccini: Bijna drie jaar hebben we onze ruzies overleefd.
Mata: Ja, wij. Vijf akteurs van het nationaal theater, ontsnapt omdat we filmopnames maakten in de ondergrondse bunkers. Vijf akteurs, de stamvaders en -moeders van de nieuwe wereld.
We zijn zo in onze toneelnamen gaan geloven dat we vergaten wie we eigenlijk zijn.
Puccini: We zijn nu Puccini, Mata Hari, Einstein, Nina Rici, en Xerxes.
Mata: Wij zijn vijf akteurs, niet eens heel goeie, maar beter dan we dachten.
Nina: De koekoek.

(ze luisteren.)

(c) Paintings Collection; Supplied by The Public Catalogue Foundation

Xerxes: Ik neem de leiding. We moeten vooruit. We trekken onze anti—stralingspakken aan en we vertrekken als het donker wordt.
Nina: En onze stereo—pickup?
Puccini: We kunnen niet zonder onze short-storys.
Nina: Mata Hari heeft gelijk. Ze zitten in onze koppen. Als we later instrumenten kunnen bouwen, dan proberen we ze weer terug te spelen.
Einstein: En mijn kinderen zullen weer platen. en banden uitvinden.
Mata: Stof. Niks anders dan stof. Het zal nooit ophouden.
Puccini Ik stel voor dat we nog één plaat draaien.Terwijl ze draait, vertrekken we.
Xerxes: Een marsj!
Puccini: Iets met andere voeten, Xerxes. De voeten waarover Einstein vertelde.
Mata: Ik blijf hier.
Nina: Dat is dan het laatste verraad, Mata Hari. Wat zal een wereld worden zonder een fatale vrouw, een vrouw die als heldin sterft en uit haar as verrijst als een verraadster. Misschien doet zij de wereld draaien.
Mata: Ik ben bang voor het stof.
Einstein: We hebben niets anders. Een kosmos vol stofdeeltjes. Samen met het licht is het stof het kloppend hart.
Xerxes: Misschien kunnen we de platen toch beter vernietigen, de pick-up naar beneden gooien.
Nina: Waarom? Er zal hier niemand meer komen. De platen zullen stof worden, de pickup ook, en wij..
(we horen de koekoek.)

Puccini: Luister. We zwijgen en laten de muziek verder vertellen. Zij kan onze schrik voor de stof helpen dragen. We nemen onze valiezen, en we vertrekken.

(Aestro Armonico van Vivaldi)

(De muziek begint zachtjes, en we horen mensen pakken aantrekken, dingen versjouwen, trappen afgaan, tot er kadans ontstaat, de kadans van de muziek.
Als de muziek gedaan is, horen we Mata Hari lachen. Luid en lang lachen.
Er klinken schoten.)

Mata: Sukkels. Ze zijn er ingelopen.
Dachten ze nu echt dat ze als Puccini, Einstein, als Xerxes of als Nina Rici de wereld konden herscheppen! Verschrikkelijke sukkels.
Nu heb ik eten voor zeker vierentwintig jaar.
Beneden de levende lijken, m’n trouwste dienaars, en…de 150 mooiste melodieén ter wereld.

(ze blijf lachen terwijl ze een. plaat opzet, het wordt een wals, de Blauwe Donau, of iets dergelijks)

Stof, stof…alleen maar stof…

27 november 1985


DE KERST-VIERDER, een kortverhaal


Tienduizend meter hoog in een Boeing 787-10 had hij kerstmis gevierd.
Andere mensen besteden hun dagen aan kanaries of vrouwen, maar hij vulde zijn dagen met kerstmis-vieren.


Kerstmis-vieren, de angst voor het donker uitleven. De kick van het groen en het licht.
Als kind telde hij de dagen af en eens kerstmis voorbij was, begon hij aan de intense voorbereiding van het volgende kerstfeest.
Midden in de zomer kon hij plotseling hevig naar de donkere dagen van eind december verlangen. Dan begon hij, om zijn heimwee te temperen, verhalen te lezen waarin allerlei wonderen in sneeuwlandschappen plaats vonden, waar kinderen eindelijk hun verloren ouders terugkrijgen, arresleden naar grote alleenstaande landhuizen schoven en kinderkoren goed gecamoufleerd heimwee uitzongen.
Toen zijn ouders vrij jong omkwamen bij een brand in een hotel, erfde hij een niet onaardige som. Met dat kapitaal begon hij op alle denkbare en ondenkbare manieren kerstmis te vieren.


Hij vierde kerstmis in een verlaten Oekraïnische hoeve, in Jerusalem, Rome en Tokio. Kerstmis in een duikboot, in het exclusieve restaurant topje Eifeltoren, in een weeshuis, ja zelfs in een kerk, kerstmis op zee, in het wilde westen en het barre Noorden. Hij beleefde 25 december bij alle temperaturen en in alle mogelijke omstandigheden.
Hoe ouder hij werd hoe meer hij zocht naar verfijnde manieren om het meest exclusieve kerstgebeuren mee te maken.
Zo ensceneerde hij kerst aan het hof van Lodewijk de zestiende, kerstmis in een arbeidersgezin uit de negentiende eeuw, aan het front, in de Kempen, in een vuurtoren, in de gevangenis, ja zelfs kerstmis thuis met eten van de afhaalchinees die een Koreaan bleek te zijn.

Floating lantern

Toch bleef er een leegte, hoe intens doorvoeld hij ook zijn best deed om de kern van het gebeuren te ontdekken. Ouder, veel ouder, wist hij dat er één manier moest bestaan waarbij al zijn vorige pogingen bleke afdrukjes werden van verkleurde kerstkaarten.
Een kerstmis in een alpenhut omringd door een Russisch kozakkenkoor dat daarna met een legerhelicopter al zingend opsteeg was indrukwekkend maar miste weer die kern. Ook al had hij hen allemaal echte pluimen vleugels aangemeten, al was de helicopter in een lichtende staartster vermomd geweest en kwamen tegen de morgen enkele echte herders verschrikt toegesneld.
Ook zijn kerstmis in Peking werd niet wat hij verwacht had, en zijn kerst met tweehonderd beroemde dichters en schrijvers bleef zelfs lang daarna niet al te fris doorwegen in zijn gemoed.


Tot hij op een dag een vreemde man ontmoette. Een lange kerel, met witte loswaaiende overvloedige haren en helderblauwe ogen.
‘Ik weet wat je zoekt,’ zei de man. ‘Ik ken één manier… Maar ik waarschuw je: je kunt niet terug.’
‘Wat moet het kosten?’ vroeg de kerstvierder die net bezig was aan een voorbereiding van een kerst in het Amazone-gebied.
‘Geen cent,’ antwoordde de vreemdeling. ‘Wel je leven.’
‘Och, zei de kerstvierder, ik ben al vreselijk oud en ik zou het geweldig vinden om in de kerstnacht te mogen sterven.’
‘Sterven is niet het goede woord. Maar verder kan ik je niets verklappen. Je moet je helemaal aan mij overleveren.’
En dat deed de kerstvierder.
Hij voelde zich slaperig worden en merkwaardig krimpen. Hij zonk weg in een diepe kuil zonder bodem.

Benauwend was het beste woord. Hij wilde in de zalige warmte blijven en toch weg. Door een nauwe gang werd hij geduwd. Hij schreeuwde het uit toen de lucht zijn longen vulde.
Voorzichtige handen wikkelden hem in doeken. Er daalde een diepe rust in hem neer toen hij een warme adem boven zich voelde. Geen mensenadem, eerder de warmte van dieren in een winterstal.


THE ENRAGED MUSICIAN:een prent met geluid.

the enraged 1250

Met dank aan The Guardian die deze week deze prent als ‘Anatomy of an artwork’ heeft gekozen in rumoerige Brexit-tijden.


In het open venster de klassieke musicus-violist die de muzikanten van de straat niet erg kan appreciëren. Midden de prent, het zingende melkmeisje dat ons aankijkt terwijl ze haar rok uit schrik voor de lopende urine heft (merk de verbinding van het jongetje met een houten plankje op de grond zodat het lawaai maakt als hij loopt.)

De hoboïst vlakbij het raam heeft alleen oor voor zijn eigen muziek en wil duidelijk de man boven hem overstemmen.
Kijk ook naar de ‘ballad singer’ links van de prent die duidelijk ‘tweestemmige’ muziek voortbrengt als je naar haar baby kijkt. (boven haar een krijsende papagaai!) Onder haar zit een klein meisje met een ratel. Dan is er nog het trommelend jongetje, met het snerpende lawaai van de messenslijper naast hem met blaffend hondje aan zijn voeten, en op het paard rechts de hoornblazer die de weg wil vrij maken.
Prettig detail: helemaal rechts boven zie je een schouwveger uit de schoorsteen komen en zijn liedje zingen, terwijl de katten op het dak ook voor het nodige geluid zorgen.


Over het melkmeisje schrijft de auteur:
‘A milkmaid looks straight at us, lifting her skirts above the muck. She is strikingly unlike the others, whose faces are contorted by drink, anger or idiocy. Her song, though, is lost amid the hubbub – and to the trained professional who closes his ears against the life of the street.’

De prent is gemaakt door William Hogarth (zie verschillende bijdrages over hem) in 1741.
Een gedetailleerde beschrijving uit de Engelse Wikipedia: (fragment)

‘The image is ostensibly a purely comic scene. While the violinist attempts to rehearse, the noisiest inhabitants of London pass by his window. On the far left a squawking parrot perches above a pregnant ballad-seller singing “The Ladies’ Fall” while holding her bawling baby. A young girl with a rattle (otherwise ratchet (instrument)) looks with amazement at a boy urinating below the musician’s window.

The boy has a cord tied round his waist attached to a trailing slate which would clatter along the ground as he ran. In the centre of the picture a young milk-seller calling her wares provides the real focus of the picture; though set back more from the viewer than some of the subjects, she appears larger than the children and the crouching figure of the cutler. She balances a large pail of milk on her head and is the only subject that looks out at the viewer.

mm totaal

This, combined with the large expanse of white apron, draws the viewer’s eye towards her. Ronald Paulson, the modern authority on Hogarth, suggests that she is singing and that her beauty and grace—she delicately lifts her skirt to avoid dragging it through the boy’s urine—mark her out as the only natural musician in the scene; while the other inhabitants of the street produce discordant notes, the music of the violinist would be no better, because he has restricted himself by his studies and by removing himself from nature. He covers his ears to block out the cacophony of the street noise, but at the same time he denies himself the sweet music of the milkmaid’s voice.

The milkmaid is flanked on either side by street musicians: to her right a man plays a hautboy, metaphorically thumbing his nose at the violinist; and to her left a small boy beats a drum. Behind the milkmaid, a paviour beats the ground with a heavy rammer. In the lower right-hand corner a dog barks at the racket created by a knife-grinder sharpening a cleaver.


Behind these characters, a host of street vendors noisily announce their services: a dustman with a basket on his back rings a handbell, a sow-gelder blows a horn, and a fishmonger cups his hand to his mouth as he shouts. In the distance there is a hint of yet more noise.



A church—traditionally identified as St Martin-in-the-Fields yet closer in form to St Giles-in-the-Fields flies a flag, suggesting perhaps an important event during which bells would be rung. The building to the right is the works of pewterer John Long, from which would issue a constant ring of hammers, and on its roof two hissing cats with arched backs prepare to fight. Appearing from the chimney is a sweep who may be calling to an unseen colleague that his work is done. In the lower left corner some loose bricks—suggestive of building works out of view—have been piled up (no doubt noisily) into a little house. The long-nosed violinist framed in the open window clamps his hands to ears in frustration.’


Je kunt je inderdaad afvragen of temidden van het Brexit-lawaai de stem van het melkmeisjes’ lied nog wordt gehoord?
Een prachtige prent die al meer dan 275 jaar geluid maakt!
Eer aan the Guardian om het weer eens hoorbaar te maken.

DE B(E)-SIDE, een nieuwjaarsbrief


Lieve vriendin, bijna aan de zonkant,

Pleit ik dit jaar om vroeger te gaan slapen, eerder op te staan, gezonder te eten, intenser te bewegen, en dies meer?
Was er vroeger een stichtelijk woord dat je tot een betere levenswandel aanzette, een wijze raad in het schemerig biechthokje, een galmende preek na het evangelie? Ze waren er, en gingen het ene oor in en langs het andere weer naar buiten.
Nu word ik bijna dagelijks bepreekt, bezworen, beangstigd, bedreigd via de kanalen die eens gewoon voor dagelijkse druksels zorgden maar nu, op de onmetelijke weides van het net, hun nieuwsgaring aanvullen met hoe-het-moet, of vooral niet moet, of wat de overvloed aan filosofen uit het doordagelijkse hebben opgevangen, gefilterd en moeiteloos over ons willen uitgieten.
En of ze hier ook de snelle reis in, door en uit de gehoorgangen maken, blijft een open vraag.


Daarom dacht ik dit jaar gewoon wat meer aandacht te geven aan de ‘be-woorden’.
Je hebt ‘denken’, iets wat je in scholen zou moeten opdoen.
Maar ik zou eerder voor ‘be-denken’ kiezen.
‘Be-denken’ is wat je met dat ‘denken’ kunt doen.
Ik verwijs naar Lieven Scheire en zijn prachtige programma op Canvas.
Ik ben te oud om te weten of niet te weten of zoiets ook op scholen gebeurt.
Toen wij er op de schoolbanken zaten alvast niet. Een beetje vrij-denkerij vormde al een probleem.

Een be-prefix duidt dus een ‘duur’ aan, het verlengt de handeling van zijn stamwoord.
Het be-dienen, het be-dreigen, be-drijven, be-minnen, be-grijpen, be-kennen, be-kijken, be-lichten, be-loven, be-nemen, be-schaven, be-schikken, be-spreken, be-zorgen, om er maar enkele te noemen.
Een mooie vorm van dienen is iemand bedienen, zoals het algemene ‘minnen’ zijn tijd nodig heeft om voor ‘beminnen’ te kunnen doorgaan.

Die duur, die doet het dus. (vijf d’s in zo’n kort zinnentje dat klinkt overtuigend.)
Die duur is ook de kwetsbare kant, want dienen, dreigen, drijven, grijpen, lichten, loven, nemen, schaven, spreken, zorgen, het is een kwestie van doen zonder al te veel te (be)denken.
Het zijn handelingen die toch iets dichter bij de ‘aandriften’ liggen. Hun ‘be’ schakelt ze om naar het menselijke. Van grijpen naar begrijpen is daar een treffend voorbeeld van, zoals zoeken bezoeken wordt en zielen met bezielen iets gaat betekenen. Je kunt wonen maar eens je bewoont, wordt een huis een thuis.


De weg naar essenties ligt dus in wat wij niet onmiddellijk als bevrijdend ervaren, namelijk herhaling. Niet de routine, want dat is het herdoen van steeds hetzelfde -al kan die best helpen bij vervelende klussen- maar laten we het oude woord ‘pogen’ en ‘pogingen’ gebruiken: het heeft zijn tijd nodig. Niet alleen om een vaardigheid onder de knie te krijgen, maar om te be-grijpen wat ons in dit bestaan overkomt.
Is in de nieuwe klassieke muziek het begrip ‘herhaling’ bijna een noodzaak, eer we de rijkdom ervan in ons doen en laten integreren zal wellicht ouderdom een andere betekenis vragen. Niet ‘meer van hetzelfde’ maar het ‘meer’ in hetzelfde.

Nu zijn we al heel dicht bij het begrip ‘ritueel’. Verwar het begrip niet met ‘gewoonte’. Er is wel het vaste patroon maar met rituelen maken mensen elkaar iets duidelijk. Meer dan met je woorden kunt uitdrukken en daarom horen er vaak ook voorwerpen of gebaren bij, benaderen ze daarin sterk dans of  theater.
Alvast iets moois: bij al die vele volkeren die elkaar soms al te letterlijk tegen het lijf lopen is hun verschillende zin voor eigen rituelen makkelijker dan hun taal of zeden overdraagbaar, en daardoor voor iedereen verstaanbaar. Om onder de japanse kerselaars te zitten bij hun korte bloeitijd hoef je echt nog geen japans te kennen om de zin ervan te begrijpen.


Wij hier in de winterse dagen, jij aan de zonkant, we beginnen weer bij de eerste maand. Er komen nog drie koningen langs en we hebben geduld nodig want het is pas laat in april Pasen.
Maar er zijn onze be-woorden, the be-side, niet elke dag een succesnummer van de A-kant maar vaak onvergetelijker en langduriger dan de hit van de dag die nog voor het avond is zijn kracht verloor.
Het licht dat uit de donkerte kruipt.
Het verlangen naar de lente.
De molen van onze kleine rituelen, de veiligheid van de stilte, de kans om steeds weer opnieuw te mogen beginnen.
En dat denken dat elke dag be-denken kan worden.
Het minnen dat in be-minnen zijn menselijkheid vindt.

Ik heb me voorgenomen niemand te citeren in dit stukje, want met eigen woorden leren spreken hoort bij het be-spreken en bij het luisteren dat be-luisteren wordt.
Neem de tijd.



Legt zij haar koude mantel


Legt zij haar koude witte mantel
waaronder geluidloos wordt geslapen.
Sluit zij naden en gaten met poedersuiker
en laat zij dichterlijke kelen
hun heimwee naar het zuivere
kreunen, of toen zij nog kinderen
waren en hun stemmetjes weerkaatsten
als ze op bevroren wateren schaatsten
en moeders warme chocolade maakten
die in bruine vlekken zich met snot vermengde,
en mama, mama, nog, nog,
de geur van korte dagen en gekapte sparren
in hun geheugens zou bevriezen;
dat legt zij onder haar koude witte mantel,
de herinnering,
mijn ijsprinses.


Legt zij haar koude witte mantel
over rommel en rattenholen, het geblaas
en gemekker, zwijgend als een kind
dat zijn geheimen deelt voor het als een ster
de verglaasde hemel siert, ook over zoveel
ogen-blikken spreidt zij haar vlokkendeken,
verbergt zij wat te lang het licht zag en verbleekte
bij gereutel en geratel van de persen,
vernevelt zij vergeten in de zware traagheid
waarmee zij op de daken ligt,
de herinnering,
mijn witte fee.


Legt zij haar koude witte mantel
over de nacht toen wij nog jongens waren,
en wij in stilte aan elkaar gebonden
het lied van zoveel witheid in ons voelden,
zoals de merel voor het gras zingt
en de koekoek gaatjes in de zomer roept,
en wij door ademlanden op het glas
de sneeuw hoorden alsof het melk en honing was
en het beloofde land aan onze voeten lag,
o, die herinnering,
mijn koningin van de nacht.

to write emotional letters on vaporized glasses,

AMOS OZ ‘Dezelfde zee’


In ‘Dezelfde zee’ is de politiek opvallend afwezig. Een aantal personages en de verteller/auteur proberen een nieuwe draai aan hun leven te geven. Het verhaal heeft weinig om het lijf: een man van zestig jaar, de belastingadviseur Albert Danon, heeft net zijn vrouw verloren. Zijn enige zoon Rico trekt rond in Tibet op zoek naar zichzelf. Ze voeren een aantal personages ten tonele: een vriendin van Rico, een vriendin van Albert, een malafide filmproducent. Zo is er stof voor kleine intriges, seksuele gevoelens en meningsverschillen. De kracht van het boek zit hem in de manier waarop Oz de dagelijkse zorgen, levensbeschouwingen en spaarzame handelingen heeft geformuleerd. (de Volkskrant Helga Merits)


Intussen in Bengalen, de vrouw Mirjam

In een goedkope kamer in een aftands hotel doet ze een raam open,
leunt naar buiten, zuigt haar longen vol
met een mengsel van geuren: mangobloesem,
riool, gerechten van armen, beschimmelde vruchten,koeienmest.

De nacht is lauw. Mistflarden van de rivier. De duisternis verzadigd van
een lichte rotting. In de spleet tussen haar borsten
sprenkelt Mirjam vijf of zes druppels scherp
parfum. Ze sluit het raam. Eet vis. Deze vork is niet al te schoon.

En toen jij van verre een vijgenboom zag, die bladeren had, ging hij
daarheen om te zien of hij er ook iets aan vinden zou.
En erbij gekomen,
vond hij er niets dan bladeren, want het was de tijd niet
voor vijgen. Ze kijkt in de spiegel. Ogenpotlood. Poeder. Tissue.

Lippenstift. Indien uw oog u tot zonde zou verleiden. Indien het zout
zoutloos wordt. Ze trekt een andere rok aan. Haar klant zal te laat komen.
Zal betalen. Zal zich uitkleden. Zal in het Engels vragen om de
lepeltjeshouding, dat wil zeggen dat hij wil komen

vanaf haar rug, op haar zij. Als een lepel in een lepel in een la.
In deze houding is Mirjam beschut opgerold, niet als een zwervende vrouw die gemeenschap heeft maar, zo lijkt het even,

alsof haar rug aan het kruis is bevestigd en alsof het kruis een is geworden met haar vlees. En toen zei Jezus tot haar ga heen mijn dochter
de boze geest is uitgedreven. Daarna gaat ze douchen. Eet doornen,

en valt in slaap met een kale Italiaanse kunststof pop die van bed naar bed met haar mee zwerft. Droomt van brood
gebakken in een hutje. Taliti noemi. Meisje sluimer.
Morgen Chandartal.

Hoofdstuk uit: ‚Dezelfde zee’, Amos Oz De Bezige Bij, 2014
Heb je een e-reader dan voor 4,99 euro te koop bij bv., als paperback: 12,50 euro.


In Bat Jam, een badplaats bij Tel Aviv, woont de wat saaie belastingadviseur Albert Danon. Zijn vrouw Nadja is pas overleden aan kanker en hun enige zoon Rico is op reis in het Verre Oosten, op zoek naar zichzelf en naar zijn overleden moeder, door wie hij zich verlaten en verraden voelt. In korte hoofdstukken roept Oz een wereld op waarin levenden en doden, romanpersonages en bestaande mensen met elkaar optrekken, alsof ze allemaal `uit dezelfde bron komen en naar dezelfde zee stromen. In Dezelfde zee schrijft Amos Oz voor het eerst expliciet over de zelfmoord van zijn moeder. Het verhaal waarin de thema’ s liefde, dood en verlating een essentiële rol spelen, kan gezien worden als een metafoor voor zijn eigen leven. Dezelfde zee is helder en nuchter, maar tegelijkertijd subtiel en gevoelig, en van een poëtische schoonheid.

Aldus de uitgeverstekst.

Ik hou niet van boekbesprekingen, wel van signalementen. Amos Oz is natuurlijk een uitverkoren ziel. Ik heb hem op papier en via de voor het bed, bad en stad zalige e-reader.

Van Tim Adams uit The Guardian pik ik deze zin:

‚This book is written in lapidary stanzas, each layered with adamantine shards of imagery that suddenly catch the light. It is a love story of sorts, involving a father and son, entranced, in different ways, by the same two women, one living and one dead.’
Writing in verse returns the author, he suggests, to ‘the bad old days of his youth when he used to run away at night to be all alone in the reading-room of the kibbutz where he would cover page after page with jackals’ howls’.

Een jakhals met een eindeloos gevarieerd gehuil. Voor nog geen vijf euro te beluisteren nog voor de volgende nacht komt waarin slapeloos zijn op een wonderlijke manier wordt ingevuld.

de eerste relatie van Nadia, overleden vrouw van Albert Danon, hoofdpersonage in dit mooie boek van Amos Oz.

Vlinders aan een schildpad

Ze was zestienenhalf en werd in een provinciestadje uitgehuwelijkt aan een welgesteld familielid. Een weduwnaar
van dertig. Het was gebruikelijk dat vrouwen met familieleden
trouwden. Haar vader was goud- enz zilversmid. Een van haar broers werd
naar Sofia gestuurd, om farmacie te studeren en met een diploma
thuis te komen. Nadia zelf leerde van haar moeder koken en bakken,
borduurtradities, cakejes maken en kalligraferen. De aanstaande
bruidegom, weduwnaar, stoffenhandelaar, kwam op sjabbat en
feestdagen bij haar op bezoek. Als je hem vroeg, zong hij prachtig,
een rijke, galmende tenor. Een beleefde, elegante, grote man, die
altijd wist wat je hoorde te zeggen en waarover je beter kon zwijgen. Nadia trouwde hem niet van harte, want een goede vriendin had haar fluisterend onthuld hoe de liefde was,
dat je niet mocht opwekken voor je begeerde.

Maar haar ouders, gematigd, verstandig, brachten haar op andere gedachten: het was immers ook voor haar eigen bestwil. En ze stelden een datum vast, niet te dichtbij, ze vonden het beter haar voldoende tijd te gunnen
om langzaam te wennen aan de weduwnaar, die bij elk bezoek
een cadeautje voor haar meebracht. Elke sjabbat
leerde ze meer te houden van de klank van zijn stem. Die aangenaam was.

Na de bruiloft ontpopte haar echtgenoot zich tot een attente man die
hield van vaste rituelen bij de kleine dingen. Avond aan avond kwam hij,
gewassen, geurig en blij, op de rand van het bed zitten. Hij begon met aangename woorden van liefkozing, deed het
licht uit om haar niet in verlegenheid te brengen,
sloeg het laken terug, streelde voorzichtig, legde een hand op haar borst. Zij lag altijd op haar rug
haar nachthemd omhoog, hij altijd boven op haar, en
aan de andere kant van de deur sloeg traag
een pendule met goudgraveringen. Stotend. Kreunend.
Desgewenst had ze elke nacht zo’n twintig
kalme stoten kunnen tellen, de laatste geaccentueerd door de tenornoot.
Dan rolde hij zich in zijn deken en sliep in. In de dichte duisternis
lag ze nog minstens een uur hol en verbijsterd. Soms bij zichzelf
met haar vinger. Fluisterend vertelde ze het haar beste vriendin,
die altijd zei: Als je van elkaar houdt lijkt het anders maar
hoe leg je vlinders aan een schildpad uit?
Vaak werd ze om vijf uur wakker, trok een ochtendjas aan
en ging het dak op om de was binnen te halen. tegenover haar
waren lege daken, een bosrand, een verlaten vlakte. Daarna
stonden haar vader en haar man op en gingen samen weg
om te bidden. Elke dag deed ze boodschappen, maakte schoon en bakte.
Op vrijdagavond kwamen er gasten, ze dronken, aten, knabbelden, kibbelden.
Lag ze na dit alles op haar rug in bed,
dan dacht ze soms aan een baby

De (mooie) vertaling is van Hilde Pach.
Het boek in 2000 eerst verschenen bij Meulenhoff en nu, de tweede druk, bij de Bezige Bij, A’dam.
Oorspronkelijke uitgave: Oto hajam, uitgeverij Keter, Jerusalem 1999
En zoals gezegd nu al voor 4,99 euro als e-book te koop bij bv.
ISBN 978 90 234 8861 3
NUR 302

Niet ver van de zee, in de Amiriemstraat
woont meneer Albert Danon, alleen. Hij houdt van olijven
en zoute kaas. Een zachtaardig man, belastingsadviseur, onlangs,
op een ochtend, overleed zijn vrouw Nadia aan eileiderkanker. Ze liet
jurken na, een make-uptafel, kleedjes, geborduurd met dunne zijde.

De enige zoon, Enrico David, is op reis, beklimt een rotswand in Tibet.

‘Dit is mijn magnum opus. Dit is het werk waardoor ik herinnerd wil worden. Mijn vorige boeken zou je kunnen zien als rivieren die allemaal naar dezelfde zee stromen. Dit boek is die zee. Dichter bij de plek waar mijn werk vandaan komt, kan ik niet komen. Als ik toch moet sterven, zal het na dit boek makkelijker gaan – moeilijk, maar toch een klein beetje makkelijker.’
(gelieve zelf te vervolgen)


‘Israël werd ook geboren uit grootse dromen. Dit land moest een baken voor andere naties worden: de meest humanitaire, de meest socialistische, de meest verlichte. Ik heb die dromen als jongeman ook gekoesterd. Vandaag weet ik dat je een droom alleen puur en wonderlijk kunt houden door hem niet te vervullen. Dat geldt voor het bouwen van een land, net zogoed als voor het schrijven van een roman of voor het uitleven van een seksuele fantasie.’ (Amos Oz)

toda, shukran, merci, dankjewel!

de macht hebben?


Op 9 november 1929, op de tiende verjaardag van de (Weimar)republiek, vroeg het blad Literarische Welt zeven intellectuelen: ‘Wat zou u doen als u de macht had?’ De eerste vier respondenten waren joods. De mengeling van inzicht, fatalisme en lichtzinnig gebrek aan realisme die uit hun antwoorden spreekt, is nog steeds opmerkelijk:

Georg Bernhard {hoofdredacteur van de Vossische Zeitung}: ‘Als ik de macht in Duitsland had, zou ik iets heel ongebruikelijks doen: ik zou hem gebruiken.’

Egon Friedell{historicus}: ‘Onmiddellijk aftreden.’


Kurt Tucholsky. ‘Het leger afschaffen, landhervormingen doorvoeren; de economie socialiseren; de rechtspraak, het onderwijs en de universiteiten hervormen; de bureaucratie en het belastingstelsel hervormen; een nieuw wetboek van strafrecht schrijven en het huidige misdadige strafrecht afschaffen. De door mij genoemde doelen worden vandaag belachelijk gemaakt omdat zij de waarheid van morgen zijn. Ze kunnen niet langs evolutionaire weg gerealiseerd worden -daarvoor is een revolutie nodig, ook al is de revolutionaire terminologie nu gecompromitteerd. Haar idee is onoverwinnelijk.’


Emil Ludwig{biograaf}: ‘Ik zou een dictatuur instellen – die iedereen in een republikein verandert. Zij zou maar één jaar duren, en in dat jaar zou ik de grenzen op slot doen, iedereen dwingen een uniform te dragen, de militaire groet te brengen, met vlaggen te zwaaien, aan processies deel te nemen en babies te maken. Na één jaar: nieuwe verkiezingen.’

(Duitsland en zijn Joden, geschiedenis van het Duitse Jodendom van 1743 tot 1933, Amos Elon, vertaling uit het Engels Margreet de Boer, Meulenhof Amsterdam, 2002)


Niet wat ze bouwden, maar wat ze neerhaalden,
Niet de huizen, maar de leegte tussen de huizen,
Niet de bestaande straten, maar de straten die er niet meer zijn, zijn van belang.
Niet de herinnering die je achtervolgt,
Niet datgene wat je hebt opgeschreven,
maar wat je vergeten bent, je hele leven moeten vergeten, is wat telt.
En met een beetje geluk groeit vanuit de leegte het ritueel.
Je zult ontdekken dat je hier niet alleen voor staat.
Gisteren leken zelfs de meubels je verwijtend aan te kijken.
Vandaag ga je zitten in de weduwentrein.

James Fenton ‘Een Duits Requiem’

A German Requiem – Poem by James Fenton1

It is not what they built. It is what they knocked down.
It is not the houses. It is the spaces in between the houses.
It is not the streets that exist. It is the streets that no longer exist.
It is not your memories which haunt you.
It is not what you have written down.
It is what you have forgotten, what you must forget.
What you must go on forgetting all your life.
And with any luck oblivion should discover a ritual.
You will find out that you are not alone in the enterprise.
Yesterday the very furniture seemed to reproach you.
Today you take your place in the Widow’s Shuttle.


En of dat en voor Duitsland en de Gaza-strook geldt,  lijkt duidelijk, en wellicht ook voor de hedendaagse politici die zich warm lopen langs de lijn van mei 2019.
En wat zou u doen, mocht u ‘de macht’ hebben?


JAN GOSSAERT: koningen op bezoek


Je kunt het beschrijven, samenvatten of erover vertellen, maar wil je het ‘zien’ in zijn oorspronkelijke toestand moet je naar de ‘The National Gallery’ in Londen. De aanbidding van de drie koningen.
Nochthans is het rond 1510 gemaakt ‘hier te lande’ als altaarstuk voor de Onze-Lieve -Vrouw-kapel van de toenmalige Benedictijnerabdij van Geraardsbergen (Grammont), een bekend internationaal bedevaartsoord.
Ca 180 cm x 163 cm, op (6) eiken panelen geschilderd door ‘Jan (Jean) Gossaert’ die zich in 1503 als onafhankelijk schilder onder de naam ‘Jennyn van Hennegouwe’ in het gildenregister van Antwerpen had laten inschrijven en voor zichzelf liefst de voornaam ‘Jennin’ hanteerde. Geboren waarschijnlijk in 1478 in Maubeuge, toen nog een stad in Henegouwen, deel van de Bourgondische Nederlanden. Vandaar ook dat hij wel eens als Jan van Mabuse wordt aangeduid.


Het werd besteld door een lokale edelman, Daniël van Boechout, heer van Boerlare die in de kapel zou begraven worden.

Daniel van Boechout was a very well-connected nobleman. His mother, Johanna van Vianen, and his father’s brother, Daniel van Boechout, Viscount and castellan of Brussels, were the leading members of a noble company that went in 1440–1 to the Town Hall of Brussels to inspect ‘the town’s painting’, evidently one or more of the ‘Scenes of Justice’ painted by Rogier van der Weyden for the ‘Golden Chamber’ there. The van Boechouts were closely related to many of the great families of Brabant and Liège; and the van Vianens to the van Borselens and many of the other great families of the northern provinces.

Perhaps born in about 1455, Daniel was probably brought up on his mother’s estates near Utrecht. He may have been the ‘Daniel de Bouchoute of the diocese of Utrecht’ who matriculated in 1476 at the University of Leuven. Only in about 1480 did the van Boechout family come into their Flemish inheritance.When Daniel’s elder brother Jan decided to enter the Church, Daniel became his parents’s heir and seems to have divided his time between his estates in the northern provinces and his lands in Flanders.
(Lorne Campbell, catalogus van The National Gallery, 2011)


In augustus 1600 komen Albrecht en Isabella, aartsherogen van de Spaanse Nederlanden terug van Oudenaarde en bezoeken de abdij in Geraardsbergen, zien het schilderij en willen het kopen. Op 5 april tekent Albrecht een autorisatie van £ 2100 voor de abt als betaling voor het schilderij.
Het wordt dan in de kapel van hun Brussels paleis geplaatst. (op de Coudenberg)
In het ‘Schilder-Boeck’ van Mander (een plaatselijke Vasari!) lezen we rond 1625:
‘Ditto Mabuse heeft oock gemaeckt een schoon stuck dat staet tot Brussel inde Capelle oft Hoff. Het subiect is van de drij Coninghen. Heeft synen naem daer in gestelt, staet alsoo omden hals van een figuer geschreven: Jannyn Goussaert de Mabuse
En van ene H. Van Ryn: 1722, part I, p. 81: ‘De gemelde “Jan van Maubeuge” mengde zijne kleuren met water/ zoo als zijne andere schilderyen uytwijzen: te weeten die deftige kruyshechting in de kerck van Tongerlo; en de aanbidding der drie koninkgen/ dwelke op ’t outaer der Hof-kapelle te Brussel staat.’
Als in 1731 een brand het paleis in as legt maar de kapel spaarde blijft het schilderij nog een tijdje in Brussel en begint van daaruit een lange reis en belandt in Groot Brittannië tot het via kunsthandelaars en veilinghuizen eigendom wordt van een nobele familie en in 1911 dank zij bijdragen van ‘milde’ schenkers in ‘The National Gallery’ komt. (voor de som van £40.000, ver onder de marktwaarde, als erfenisregeling)

Een mooie bijdrage van Jan Coppens is te lezen:

Vanuit de geschiedenis naar het bekijken.
Technisch en historisch verwijzen we hieronder naar uitstekende artikelen daaromtrent; mijn be-kijken wil gewoon een weergave zijn van mijn verwondering, het kijk-plezier.


Door zijn rechthoekige vorm (het wil daardoor eerder een dieptezicht van het gebeuren brengen) is het bezoek versmald tot de actoren, de aanwezigen, zowel op de grond als in de lucht.
Op de voorgrond de twee honden (de rechtse komt uit Dürer’s gravure ‘Sint Eustachius’ en de andere in reverse uit Schöngauers ‘Aanbidding van de koningen’.) Dit uitlenen van figuratie was zowel in de beeldende als in muziek- en literaire kunsten niet zo vreemd. Het was immers meer het gebruik, de combinatie in een nieuwe compositie die ertoe deed.

Bovenaan het goddelijke licht, met duidelijk verwijzend de duif daaronder.(was dit de ster die de wijzen als wegwijzer diende?)
Het armoedige van de omgeving, de ruïne-sfeer blijft het aristocratische van vergane glorie behouden met eerder nadruk op glorie dan op het vergaan. Ook zo de rijkdom aan kleuren van de kledij. Mensen en engelen dragen kostbare stoffen. De ‘gewone’ mensen in de aanwezigheid van enkele herders zijn netjes achter een muur weggedrukt zodat je alleen hun gezichten te zien krijgt.

Ook de ezel zie je alleen in de diepte terwijl de os even zijn hoofd buitensteekt. (met daarbij een verborgen tiende engel, of is het ook een herder?) Dit is de chiqué van de 16de eeuw, met personeel.


De oudste koning, Caspar met groengrijze ogen en een pukkel op zijn wang (was het een verwijzing naar de abt van de abdij?) offert gouden munten in een net zo gouden kom. Op de rand van het deksel van dit ciborie-achtig vat (op de grond) lees je zijn naam (L)E ROII IASPAR, een vat versierd met rondellen van mensenhoofden. Het kind neemt een van de munten in zijn linkerhandje.

Bij dat kostbare vat ligt de hoed van de koning (de fleurs-de-lis rond de kroon lijken zwart maar zijn in feite azuriet )


Ook zijn scepter ligt daar, met afbeeldingen van twee naakte baby’s en de figuur van Mozes met de tafelen van de tien geboden.


De tweede koning, Melchior, met bruine ogen, staat achter Caspar, draagt een doublet (jas) met groene patronen op zilver op een kledingstuk met gouden patronen op azuriet en met hermelijn bont afgeboord. Hij draagt zijn wierookhouder in een met goud uitgewerkt vat, gedecoreerd met figuren van de profeten. Achter hem vier begeleiders waar van de tweede een zwaard draagt en de uiterst rechtse sandalen in Romeinse stijl.

De derde koning, Balthasar zien we links. Zijn uitgewerkt hoofddeksel waarin een kroon verwerkt is waar bovenaan zijn naam BALTAZAR geschreven staat met daaronder, op zijn hoofd, de handtekening van de schilder. Hij draagt een geplooide mantel met gevlekt lynx bont. Zijn lederen schoenen zijn zo dun dat je zijn tenen en teennagels kunt zien.


Rond zijn nek draagt hij een stola met franjes en met daarop de eerste woorden geborduurd van het ‘Salve regina misericordiae’, een gebed tot de heilige Maagd.


Zijn geschenk van mirre zit in een uitgewerkt gouden vat , aan de top versierd met de figuren van drie naakte baby’s. Achter hem, drie begeiders. De meest dichtbije in sjieke stof gekleed heeft blijkbaar rode puistjes op zijn kin, de tweede donkerhuidig draagt een zilveren kraag waarop de naam van de schilder is aangebracht.


Boven zijn er negen engelen te vinden (de negen engelenkoren?) gekleed in uithangende stoffen. Eentje draagt een banderol met ‘gloria in excelsis deo’. De kleuren van hun kledij vind je terug bij Melchior en zijn gevolg.

Centraal de maagd Maria in blauwe mantel over blauwe jurk met als enig wezen zonder kleertjes het kind (het woord is vlees geworden!) Jozef, in rode mantel, staat letterlijk en figuurlijk op de achtergrond. Hij kijkt zorgelijk.
Tussen de opgebroken stenen bloeien klimplanten, distels en witte dove netel.



Het is een feest van rijkdom, kleur en details.
Het kindje vindt het allemaal goed, weet niet wat er gaande is.
De kijker, de monniken en de de kerkgangers hebben al de tijd voor zich om beetje bij beetje een stille aanwezige te worden op dit prachtige doek.


Het wondere dat dit hulpeloze kind de aanwezigheid van een ‘van-het-kwade-verlossende’ god verbeeldt die de liefdevollen een eeuwigheid paradijs voorstelt, zal in menig kort leven een troost zijn geweest.
Jan-Jennin Gossaert is niet ouder dan 54-58 jaar geworden.
Maar levend en wel in prachtig nagelaten werk.

Ook te raadplegen:


EEN ZUINIG LEVEN, een kortverhaal


Hij was zo zuinig dat hij zelfs zijn denken tot het uiterst minimum beperkte.Ook met zijn gevoelens was hij zo spaarzaam dat er nauwelijks van enige emotie sprake was op zijn gezicht. Zijn bewegingen waren functioneel zonder een overbodig gebaar. Hij keek vooruit, ging recht op zijn doel af en probeerde dan met alleen de hoogst nodige woorden uit te leggen wat hij wilde bereiken.
Gebruikte theezakjes bewaarde hij. Had hij er een zestal gespaard dan hing hij die in kokend water en likte na een voorzichtige slok tevreden met zijn tongpuntje over zijn bovenlip, alsof hij net een thee van een exclusieve melange had geconsumeerd.


Je zou mij verkeerd begrijpen als ik de indruk wekte hier een krenterig iemand te beschrijven, een hyper-zuinige persoon ook wel eens gierigaard genoemd. Niets is minder waar. De zuinigheid van deze heer leek in niets op de zuinigheid die boven de rivieren als een voorbeeld van vaderlandsliefde of uiterste vervulling van godsdienstplichten geldt.
Deze zuinigheid was een zorgvuldig bestudeerde levenshouding met als doel elke simpele ervaring tot op de bodem uit te puren. Dit was een soor ‘mystieke zuinigheid’, nooit eerder beschreven, nergens ooit toegepast.
Omdat een dergelijke levenswijze hoogst intrigerend was en omdat ik verlegen zat om een kortverhaal, besloot ik het aangename met het nuttige te paren en een bezoek te brengen aan dit type mens dat door ver doorgedreven zuinigheid tot grootse genietingen scheen te komen.


‘U moet deze thee proeven,’ zei hij vriendelijk. Ik keek bezorgd naar de theepot waarin een zestal zakjes bungelden. Ik nipte even aan de warme drank en zei dan vlug: ‘Het aroma van een hele week zou men kunnen beweren.’
‘Juist,’ zei mijn gastheer. ‘De verhouding van de restjes is gewoonlijk meer dan de volheid van het geheel.’
Daar moest ik even over nadenken. Waarschijnlijk bedoelde hij dat die zes tweedehands-zakjes samen een andere smaak boden dan één nog niet eerder gebruikt theezakje.
Ik probeerde nog een keertje.
‘Misschien proeft u wel de donderdagse smaak niet helemaal omdat hij maar gedeeltelijk nalaat wat hij zou moeten nalaten,’ zei de zuinige heer. ‘Ik heb een nogal  slordige werkster donderdags, en die denkt dat thee des te beter smaakt naarmate hij langer in het water verblijft. Maar dan moet u eens dat dinsdags onderlaagje smaken. Dat maakt alles weer goed. ‘
Ik moest toegeven dat het vreemde drankje niet eens heel slecht smaakte. Wel was het begrip thee niet onmiddellijk de hoofdtoon van mijn smaak, maar ik proefde inderdaad iets bijzonders wat je niet onmiddellijk kunt beschrijven. Het waren tenslotte zes zakjes.


‘Wie heeft u deze…’zuinigheid’ aangeleerd?’
‘Mijn moeder,’ zei de man. ‘Wie dacht u anders? Mijn moeder is ermee begonnen toen ze me in een minimum van tijd op de wereld bracht zonder veel poeha of gekreun. Heel berekend trouwens. Ziezo, zei ze toen ik er was. Morgen kan ik weer aan het werk. En de volgende dag deed ze weer het huishouden alsof er helemaal geen kind was bijgekomen.’
‘Is het …economie?’ probeerde ik voorzichtig. ‘Ik bedoel ‘berekening’?’
De man bekeek me met een uiterst zuinige blik, schudde zijn hoofd en zei:
‘Mijn vader, – hij gebruikte bij dit woord een intonatie alsof hij over een gebruiksvoorwerp sprak- mijn vader voelde te veel, dacht overdadig, afin de kwaal van alle mensen die zich boven zichzelf willen verheffen maar tenslotte onder hun eigen soortelijk gewicht worden verpletterd. Terwijl mijn moeder -zijn intoatie veranderde nu lichtelijk, deed meer aan het spreken over een geliefd huisdier denken- mijn moeder zei: je moet een paard laten denken, dat heeft een grote kop. En zo is het. Verwar echter deze uitspraak niet met de zogenaamde domheid die men bij het grootste deel van de levende wezens aantreft. Neen, niets is minder waar. O vergeef me, ik liet me even gaan. De herinneringen, begrijpt u? Mijn moeder leerde mij dat zuinigheid naar de toppen van onze ziel moest leiden als ik mij zo lichtlijk overdreven emotioneel mag uitdrukken. Beperken, maar met meesterschap. Tot en met. De meer gekende ‘zuinigheid’ is een verloederde vorm dan degene die ik beoefen. Sparen, schrapen, oppotten, verbergen. Neen. Het is eerder driemaal kauwen, viermaal kijken, zesmaal smaken.’

‘Is dat niet vermoeiend?’
‘Helemaal niet. Natuurlijk als u alles driemaal wilt kauwen, viermaal gaat bekijken en zesmaal smaken, ja dan…’
Hij keek me daarbij diep in de ogen zodat ik beschaamd naar de zoldering begon te staren.
‘Hoe leeft u dan?’
‘Ik ontwaak stipt om zeven minuten voor zeven, zodat ik de overige zeven minuten voor het uit het bed stappen kan genieten van het heerlijke gevoel er nog niet uit te moeten. Ik ben wel eens wakker geworden om kwart voor zeven, maar dat was zo onuitstaanbaar, zo overweldigend dat ik er meer onder leed dan wel ervan genoot. Ik ben nog niet zo ver. Ik ben begonnen met één minuut voor zeven. Eén enkele minuut. Nu ben ik al aan zeven. Zeven minuten.’
Hij zegde het alsof hij het over zeven dagen slapen had, slapen met het mooiste specimen van het menselijk ras aan zijn zijde.
‘Daarna het wassen. Wassen. De meeste mensen doen het niet, of ze begieten zich met liters water. Een half bekertje volstaat. Ik ben begonnen met een hele beker. Maar nu, elke druppel voel ik tot diep onder mijn huid. Ik ben frisser dan degenen die zich elke morgen moeten wakker maken met twintig tot dertig liter douchewater. Alsof water niet het goud van de toekomst moet genoemd worden. Natuurlijk kleed ik me nog aan. We moeten ons nu eenmaal aanpassen aan de domheid van de meerderheid. Maar als ik zou kunnen. Ik ben begonnen met een truitje uit te laten, toen al dat dwaze en domme ondergoed. Wat een genot. De buitentemperatuur tot op elke vierkante millimeter van je huid voelen. Verder kan ik niet gaan. Dit land zegt zediger te zijn dan Oberbayern. En dan begeef ik me te voet naar mijn kantoor. Te voet. Ik ben nu aan zevenduizend zeshonderd eeneneveertig voetstappen terwijl ik veertien jaar geleden begonnen ben met achtduizend honderd eenendertig stappen. Fraaie vordering, niet? Bij elke stap wikkel ik mijn ganse voetzool af, ben ik mij bewust van het contact tussen de aarde en mijn voeten. Gaan is een van de opperste genietingen eens men het werkelijke ‘gaan’ heeft ontdekt. Ik doe verder mijn werk, probeer overbodige en dus storende zaken weg te laten en voel me uiterst tevreden.’
‘Heeft u vrienden?’
‘U begrijpt het nog altijd niet,’ zei hij met een zweem van medelijden in zijn stem. ‘Vrienden dienen nergens voor tenzij om er zich zorgen over te moeten maken. Alleen wie vrienden heeft, begrijpt wat eenzaamheid is. Ik heb er geen vermoeden van dus mis ik ze ook niet. En nu moet ik u vriendelijk vragen afscheid te nemen. Ik heb vandaag mijn duizend zeshonderd vierenveertig woorden gezegd, en ik moet nog een lange weg afleggen om van de volgende honderd of tweehonderd te leren genieten…En …’
Hier bleef hij in zijn woorden steken. Ik begreep het. Ik knikte zuinig, stond op, en liep kaarsrecht naar de deur, probeerde zo economisch mogelijk het ding te openen en te sluiten en stond toen op straat.


Zou ik me laten bekeren, dacht ik. Ik wandelde heel traagjes langs de winkels. Begon mijn stappen te tellen, maar dan liep ik heel vlug alsof een hel duivels me op de hielen zat. Bij het duurste restaurant stopte ik.
‘Het allerbest wat wij hebben?’ vroeg de deftige kellner. ‘Werkelijk het allerbeste?’
Nog even dacht ik aan een theepot met daarin zes zakjes en knikte dan. Een getrainde vinger wees me een gerecht aan dat alleen al door zijn prijs me deed duizelen.
’Dat zal het worden. Dat zal het zijn. U maakt me nieuwsgierig,’ zei ik met veel te veel woorden.



DEBORA VOGEL: 2 gedichten 1924-1929



De maan is een witte kersenbloem.
Ze ruikt troebel naar smeuïg verlangen
uit zeven jaren.

En de lantaarns
zijn gele tulpen uit glas
ingeplant in de eerste, tweede, derde straat.

Geel glas
ruikt naar koele handen
en naar barnsteenkoralen van afstand doen.

Men kan in de eerste straat gaan.
In de tweede.
In zichzelf laten lopen: druppels van blauwe maan
die naar smeuïg verlangen ruikt,
en naar koelte van het gele lantaarnglas.

Wat kan elke avond meebrengen:
als de verre geur van kleverig wachten,
als de koele glasgeur van afstand doen.

uit: Häuser und Strassen 1926



di levone iz a vayse karshnblum,
shmekt mutne mit klebiker benkshaft
fun zibn yor.

un di lanterns
zenen gele tulpn fun gloz
oysgezetst in ershter, tsveyter, driter gas.

gel gloz
shmekt mit kile hent
un mit bernshteyn-kreln fun fartsikhtn.

men kon geyn mit der ershter gas.
mit der tsveyter.
lozn araynflisn in zikh tropn fun bloer levone
vos shmekt mit klebiker benkshaft,
un di kilkayt fun geln lamtern-gloz.

vos kon mer kumen yeden ovnt:
vi der vayter reyekh fun klebikn vartn,
vi der kiler gloz-reyekh fun fartsikhtn.


Vandaag is het weer
de vijftiende dag van de maand.
Vaak kwam al de vijftiende van de maand.
Vaak vergingen vijftien verdere dagen.

Elk jaar bloeien appelbomen
en worden bomen weer geel
en de kastanjelaar voor mijn venster gloeit rood.

Zeven jaar zijn voorbij
sinds ik de onverbruikte jaren telde.

Wat gebeurt er dit jaar? Wat in het volgende?
Waarom die komende jaren:
er komt helemaal niets.

Jaren tellen niet.
Alleen dagen zijn voorhanden:
een duizendmaal terugkerende dag.

uit Müde Kleider 1925-1929



haynt iz vider
der fuftsenter tog in a khoydesh.
fil mol iz shoyn gekumen a fuftsenter fun a khoydesh
fil mol zenen farbay fuftsn teg vaytere.

ale yor blien oyf epl-baymer
un vider vern beymer gel
un der kasthan-boym far mayn fenster glit royt.

zibn yor zenen farbay
zint ikh tseyl yorn umfarbroykhte.

vos kumt dos yor. vos in tsveytn.
tsu vos yorn kumendike:
gornisht kumt nisht.

nisht tseyln keyn yorn.
nor teg zenen faran:
eyn tog, vos kumt toyznt mol tsurik.


zie ook:


TEKST EN VER-BEELDING: ‘1947, ‘Simone de Beauvoir in America.’


In januari 1947 landde Simone de Beauvoir (1908-1986) op La Guardia Airport New York voor een viermaandelijks bezoek aan de States.
Ze reisde van de Oost- naar de Westkust met de trein, auto, en zelfs met een Greyhound-bus. Ze vertelde haar belevenissen in haar persoonlijk dagboek. ‘L’ Amerique au jour le jour.’

Ze verbleef er 116 dagen, reisde door 19 staten en bezocht 49 steden.
‘Sous les Etoiles’ Gallery, 100 Crosby street 603 NY, presenteert nu ‘1947, Simone de Beauvoir in America’, a photographic journey inspired by her diary ‘L’ Amerique au jour le jour’ (eerste editie verscheen in 1954, volgens de Amerikanen in 1948 en in de USA in …1999, naar een eerste vertaling in het Engels in 1952 in Groot Brittannië gepubliceerd.)
Vertelde de Beauvoir al erg fotografisch, ‘Sous les Etoiles’ verzamelde een aantal fotografen uit dat tijdperk.


Much of the photographers were street photographers working often for publications like Life Magazine, Ted Croner with his haunting night photography, Louis Faurer and his double exposure, Ferenc Berko giving an abstract geometry to Chicago, Wayne Miller and his daily life series about the black community in Chicago, Esther Bubley with her Bus Series… This exhibition includes also the works by Ansel Adams, Henri Cartier-Bresson, Morris Engel, William Gottlieb, Sid Grossman, Sy Kattelson, Saul Leiter, Rebecca Lepkoff, Fred Lyon, Wayne Miller, Gjon Mili, Ruth Orkin, Arnold Roth, Art Shay, Fred Stein, Tony Vaccaro, Todd Webb, Brett Weston, Ida Wyman, and Max Yavno.


‘J’ai passé quatre mois en Amérique : c’est peu ; en outre j’ai voyagé pour mon plaisir et au hasard des occasions ; il y a d’immenses zones du nouveau monde sur lesquelles je n’ai pas eu la moindre échappée ; en particulier, j’ai traversé ce grand pays industriel sans visiter ses usines, sans voir ses réalisations techniques, sans entrer en contact avec la classe ouvrière. Je n’ai pas pénétré non plus dans les hautes sphères où s’élaborent la politique et l’économie des U.S.A. Cependant, il ne me paraît pas inutile, à côté des grands tableaux en pied que de plus compétents ont tracés, de raconter au jour le jour comment l’Amérique s’est dévoilée à une conscience : la mienne.’


In een boeiend en diepgravend artikel ‘Entre histoire collective et histoire personelle, texte et contexte de l’ Amerique au jour le jour 1947 de Simone de Beauvoir’ beschrijft Sylvie Mathé enkele aspecten van deze reis in ‘Revue Française d’ études Americaines, 2011/1 (n° 127)
Ik citeer enkele van haar bevindingen en plaats ze bij de foto’s.


Dans l’éventail des explorateurs français du xxe siècle qui nous ont légué le récit de leurs voyages dans le Nouveau Monde, Simone de Beauvoir se situe dans une via media entre Georges Duhamel, grand pourfendeur du matérialisme et du « machinisme », dont le cinglant Scènes de la vie future (1930) est un monument d’américanophobie, et Jacques Maritain dont les Réflexions sur l’Amérique (1958) sont au contraire un éloge vibrant du « mirage américain ». L’Amérique au jour le jour 1947 de Simone de Beauvoir oscille en effet entre enchantement et désenchantement, entre fascination et dénonciation, bref entre les deux pôles qui, depuis la découverte du Nouveau Monde, n’ont cessé de s’opposer dans la littérature de voyage ou la vision littéraire de l’Amérique : l’Amérique comme Eldorado, ou l’Amérique comme bouc émissaire responsable de tous les maux du vieux continent Bel exemple de cette « fascination réticente » dont parle Jacques Portes, le récit de Beauvoir ne saurait toutefois se réduire à une énième variation sur la sempiternelle ambivalence du regard français sur l’Amérique. AJJ participe en effet de ce que Philippe Roger appelle « un bloc sémiotique historiquement stratifié » (19) – et, pourrait-on ajouter, affectivement stratifié –, reflétant une double postulation entre deux formes d’engagement, idéologique et subjectif, politique et privé.


‘Ils connaissent, ils réprouvent l’oppression de treize millions de noirs, la terrible misère du Sud, la misère presque aussi désespérée qui souille les grandes villes. Ils assistent à la montée chaque jour plus menaçante du racisme, de la réaction à la naissance d’un fascisme. Ils savent quelle est la responsabilité de leur pays dans l’avenir du monde. Mais eux-mêmes ne se sentent responsables de rien, parce qu’ils ne croient pas pouvoir rien faire en ce monde.’
(AJJ 134-5)


Quant aux jeunes filles de Vassar, de Smith et de Wellesley, elles lui offrent l’image d’une féminité sexuellement émancipée et intellectuellement lucide; et pourtant, elles sont socialement condamnées à devenir ces Moms dont parle Philip Wylie dans son célèbre Generation of Vipers. Beauvoir, ici encore, livre une réflexion existentialiste sur la situation de la femme américaine. Elle n’a pas trouvé en Amérique la liberté à laquelle elle s’attendait: « Je m’étais imaginé que les femmes d’ici m’étonneraient par leur indépendance: femme américaine, femme libre; ces mots me semblaient synonymes » (453). Or elle découvre que l’affirmation d’indépendance est, de nouveau, purement abstraite: la femme idole est en fait asservie, et sa vie se résume à piéger l’homme à son tour pour le maintenir sous sa loi (454).


Femme mystifiée et mâle dominant: Beauvoir se méfie ainsi de « l’égalité dans la différence » que les relations entre hommes et femmes mettent en scène, les hommes dans leurs clubs et les femmes dans les leurs, mais sans véritable amitié ou compagnonnage: « elles n’apparaissent ni comme des amantes, ni des amies, ni des compagnes » (458). La liberté sexuelle relève davantage d’une forme d’hygiène que d’intimité. Les rapports masculin-féminin s’expriment en termes de lutte de pouvoir et de combats douteux, faits « de menues vexations, de menues disputes et de menus triomphes » (ibid.). Quant aux hommes, « piètres amants […] et pauvres parleurs » (457), ils ne trouvent guère grâce à ses yeux, à l’exception bien sûr de Nelson Algren.


Ce qui caractérise le regard de Beauvoir dans AJJ, c’est finalement une position critique animée du désir de comprendre, de rendre compte, d’expliquer, mais aussi de lever le voile ou de briser la vitre pour dénoncer les mystifications du système et les trois fléaux qui ont pour nom « le capitalisme américain, le racisme, le moralisme puritain » (76). L’image qui conclut l’ouvrage, celle de l’Amérique comme « champ de bataille », est à la fois le point d’orgue du récit et la signature politique de l’écrivain: « aimer l’Amérique, ne pas l’aimer: ces mots n’ont pas de sens. Elle est un champ de bataille et on ne peut que se passionner pour le combat qu’elle livre en elle-même et dont l’enjeu récuse toute mesure » (535). À l’aube de la Guerre froide, la « Fiction » de Beauvoir dans AJJ jette ainsi un éclairage singulier, à la fois personnel et militant, sur les enjeux de ce combat, et sur une page de l’histoire de l’intelligentsia française et de son engagement idéologique dans une ère marquée par les interrogations et les contradictions.


Un signe plus secret m’annonce que je commence vraiment à participer à l’Amérique: je n’en suis plus éblouie, ni déçue; j’apprends, comme certains de ses enfants, à l’aimer douloureusement.
(12 avril, 376)


Ainsi l’Amérique, pour nous, c’était d’abord, sur un fond de voix rauques et de rythmes brisés, une sarabande d’images: les transes et les danses des noirs d’Hallelujah, des buildings dressés contre le ciel, des prisons en révolte, des hauts fourneaux, des grèves, de longues jambes soyeuses, des locomotives, des avions, des chevaux sauvages, des rodéos. Quand nous nous détournions de ce bric-à-brac, nous pensions à l’Amérique comme au pays où triomphait le plus odieusement l’oppression capitaliste; nous détestions en elle l’exploitation, le chômage, le racisme, les lynchages.
(Force de l’âge 146)


IGOR SAVCHENKO: foto’s om te leren vergeten?


Meestal helpen foto’s de herinnering.
Ze brengen je terug naar vergeten momenten, een vervlogen kindertijd, landschappen van ‘die dagen’, voorwerpen in hun historische context.
Igor Savchenko leeft in Minsk, Belarus. Op zoek naar een nieuwe identiteit na het in elkaar vallen van het Soviet-imperium einde tachtiger jaren.
Hij duikt zoals een archeoloog in oude familie-albums. Die foto’s die hij daar aantreft hebben het over waarden en mythes uit een tijd die niet meer bestaat. Savchenko hergebruikt de oude foto’s door ze opnieuw te fotograferen.
Kijk naar dit mooie filmpje: ‘Alphabet of gestures.’

When the Soviet empire began to slowly cave in at the end of the 1980s and early 1990s, it created an historical, cultural and political vacuum in which questions of both national and personal identity became increasingly important.
The old bureaucratic culture, in which the official document in the form of a text or image played a large role in upholding the state ideology, had reached the end of the line.
In this period a number of artists and photographers found a means of interrogating and reinterpreting “official” history on the basis of old photographs, including family photos. Among them were Boris Michailov, Alexei Shulgin, Vladimir Kuprianov and Igor Savchenko.
The critical way in which they dealt with the “documentary” quality of photography has, on the one side, a conceptual character.
At the same time their work is a search for an alternative account of history in which personal and individual experience and memories, previously suppressed by the regime, were once again given space.

En of je verbanden duidelijk maakt als je een beeld van een werkelijkheid maakt?  Interpreteert de kijker, zet de fotograaf hem aan, probeert een regime zijn ‘waarden’ te exposeren in een beeld?


Werk van deze fotograaf vind je bij:



Returning home late from a spring outing

Collage_Fotordubbel china

Late terugkeer naar huis na een dagje uit in de lente

Jij komt op je computer, vriend
van boven op de berg naar het diepe dal gescrold.

Ikzelf ben de andere weg gelopen.
In vrolijke stemming
naar de heuvels vertrokken,
kwamen we laat bij avond
weer naar huis.

Zot van lente
waren we als kinderen op pad gegaan.
De dag plooide zich
zijdezacht open.

Buiten vogels en een beekje
was er nog het briesje
dat op de heuvels
in de bomen speelde.

Nu sta ik aan de poort
met een-te-veel-aan-op-te-noemen-gevoel.

Hoe kan dat, hoor ik je vragen.
De hele dag ben je toch binnen gebleven?

Zoveel wandelpaden zijn er in mijn hoofd
dat ik in dit korte leven
dagen tekort zal komen
om slechts de helft ervan
uit te wandelen.

Eens de maan, een wiel gelijk,
boven de bergen staat,
zaait de voorbije lentedag
sterren aan de hemel.

Morgen ga ik weer op stap.

Tai Chin (1388-1462), Ming Dynasty
Hanging scroll, ink and colors on silk,
167.9 x 83.1 cm: Returning home late from a spring outing.

Tai Chin, who went by the style name Wen-chin and the sobriquets Ching-an and Yu-ch’uan shan-jen, was a native of Ch’ien-t’ang (modern Hangchow). He is said as a youth to have studied painting under local artists, specializing and achieving fame in the fields of landscapes and figures. During the Hsuan-te reign (1426-1435), he was recommended for service at court, where he was admired by the nobility for his great skill. His fellow painters, however, became envious and later rejected him. Tai Chin thereupon returned home to the south, where he continued to paint in Hangchow. With numerous students, he came to have an enormous influence on painting at the time. Consequently, later generations have revered him as the father of the Che School that emerged afterwards in the area.

    The Che School was an important art movement in the Ming dynasty (1368-1644) that emerged from the unique historical background of the area. After the Southern Sung (1127-1279)


Pines and Deer
Hanging scroll, ink and colors on
silk, 142.5 x 72.4 cm
( beiden: National Palace Museum, Taipei )