Laten we beginnen met een zoekplaatje. Je herinnert je wellicht nog de kleine Romulus en Remus hierboven die door een wolvin gevoed worden. Het plaatje is een onderdeel van een groot fresco van Ambrogio Lorenzetti, Sala dei Nove (de Zaal van de Negen) Palazzo Publico in Siena, geschilderd tussen 1337 en 1339. Het waren seculiere voorstellingen van een allegorische figuratie van deugden die nodig bleken om een stad goed te besturen. Naast de voorstelling van goed bestuurde stad en land zijn er nog drie minder goed bewaard gebleven fresco’s: Allegorie op goed bestuur, Gevolgen van goed bestuur en Allegorie op slecht bestuur en de gevolgen daarvan voor stad en platteland. Het zijn complexe, panoramische werken die de gotische invloed van andere Siënese schilders zoals Simone Martini (1284 – 1344) bevatten.
Klik nu op de titel onder de afbeelding en je kunt dan met je cursor daarna elk onderdeel van het fresco bekijken.
'Goed bestuurde stad en land' is een picturale encyclopedie die een idealistisch platteland en een middeleeuwse “borgo” verbeeldt. Deze creaties in een bekende stijl van Lorenzetti bestaan uit fresco's die hij maakte op de muren van de Sala dei Nove (de Zaal van de Negen) of de Sala della Pace (Zaal van de Vrede) in het Palazzo Publico van Siena.
Goed bestuur wordt voorgesteld door een bebaarde, statige figuur die op een troon zit. Naast hem staan de vier kardinale deugden: Kracht, Voorzichtigheid, Rechtvaardigheid en Matigheid, hier aangevuld met Vrede en Grootmoedigheid.
Uitvoerige verduidelijking vind je bij deze Nederlandstalige Wikipedia. Kijk- en leesplezier gewaarborgd.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Allegorie_van_goed_en_van_slecht_bestuur
Bram Kempers schreef over Kunst, macht en mecenaat en nam het Siena van toen als voorbeeld:
“Het specifieke van het stadsmecenaat in Siena ten opzichte van opdrachtverlening in hoofse centra zoals Napels, Milaan of Avignon, was de nadruk op het collectieve karakter van het mecenaat. In de cultuur van de bestuurders pasten groots uiterlijk vertoon van individuen noch een uitgesproken persoonlijke pracht en praal. Individueel gold zelfs een zekere ingetogenheid als norm, maar als groep kon men zich laten gelden, zij het ook dan met mate en met gevoel voor de kosten en de baten. Binnen de economische en politieke verhoudingen ontstond een besef van schoonheid als uiting van collectief vermogen, als iets dat mensen samen tot stand gebracht hadden en waarop zij als stadssamenleving trots mochten zijn. Zo versterkte kunst de interne cohesie en werd het aanzien ten opzichte van concurrerende steden vergroot.”
(Uit Kunst, macht en mecenaat (1999. Bram Kempers ‘Het beroep van schilder in sociale verhoudingen 1250-1600). Lees:
https://www.dbnl.org/tekst/kemp036kuns01_01/kemp036kuns01_01_0009.php
Henk en Pieter van Os, kunsthistorici, denken echter dat burgerzin niet vanzelf ontstaat. ‘Normen en waarden doen zich in de samenleving niet zomaar voor. Ze moeten, zeggen zij, worden bedacht, geformuleerd, bediscussieerd en geïmplementeerd. Voortdurend onderhoud is noodzakelijk, en:
“Al heel vroeg verschenen Sienese geldhandelaren op de grote Europese jaarmarkten, en in de gloriejaren van de stad kwamen ook de bankiers van de Heilige stoel uit Siena. In heel Europa kon in deze tijd nauwelijks een oorlog worden gevoerd zonder de hulp van een Sienese bankier. Men zou verwachten dat een nieuwe stad die zo snel groeide en waarin het geld werd verdiend door bankiers, wat structuur en aanzien betreft te vergelijken is met een oerlelijke, hedendaagse Amerikaanse stad als Phoenix. Het tegendeel is waar, en dat hebben we te danken aan de ongelooflijk grote hoeveelheden geld die opeenvolgende stadsregeringen investeerden in de ideële cementering van de gemeenschap. Die cementering bestond in de eerste plaats uit stedelijke trots, uit een chauvinisme dat ook Italiaanse tijdgenoten als megalomanie beleefden en dat doordrong tot in de kleinste details van het stedelijk leven. Dante sprak al van de ijdelheid van de Siënezen en van hun behoefte om de stad te mythologiseren. Om elke bezoeker te tonen dat Siena het nieuwe Rome was, had het stadsbestuur beeltenissen van de tweeling met de wolvin op cruciale plekken in de stad geplaatst. Er was zelfs een mythe ontstaan over de stichting van de stad, een mythe die veel weg had van die van Rome. In deze mythe waren het niet Romulus en Remus, maar de zoontjes van de laatste die de stad hadden gesticht nadat zij de legers van hun oom Romulus hadden verslagen.
Men moet hierbij overigens bedenken dat Rome in de bloeitijd van Siena als stad niet veel meer voorstelde. De paus had het door malaria overwoekerde nest verlaten, en alleen het gedeelte rond het huidige Vaticaan was nog bewoond. De megalomanie van de Sienese burgerij liet zich ook zien in de keuze voor de stedelijke patroonheilige. Siena deed wat nog geen enkele stad tot dan toe had aangedurfd en wijdde zich aan Maria. De burgers van de ‘Civitas Verginis’, zoals Sienezen hun eigen stad noemden, hadden het zelfs bonter gemaakt dan de burgerij van Florence, voor wie niemand minder dan Johannes de Doper optrad als patroonheilige. In de hoop de bevolking te beschaven, spendeerde de nove veel geld aan de vestiging van kloosterorden in iedere wijk van de stad. Om de intellectuele infrastructuur ook te versterken met meer seculiere elementen haalde zij rond 1320 zelfs een groot deel van de professoren van de Universiteit van Bologna naar de stad. Verder werden uiterst deugdzame burgers tot voorbeeld gemaakt door ze zalig of heilig te laten verklaren. En ook uit de klassieke oudheid werden voorbeeldfiguren gehaald; in de overheidskunst van Siena zijn overal de helden van de Romeinse republiek te vinden, waarmee de regering duidelijk wilde maken dat de idealen van deze Romeinen in de republiek Siena opnieuw werden gerealiseerd.” (nvdr: die Romeinse idealen beïnvloeden ook nu nog de kersverse huidige Belgische Eerste Minister.)
“In 1340 moeten de Sienezen die voor dit fresco stonden de mannen hebben herkend die door Ambrogio werden geportretteerd. Hier werd getoond dat een bekend element uit de politieke theorie van die dagen door de burgers van Siena tot werkelijkheid werd gemaakt. De fresco’s, die omstreeks 1340 werden vervaardigd door Ambrogio Lorenzetti, vormen tezamen een van de hoogtepunten van de Europese schilderkunst en leveren het meest complete politieke beeldprogramma uit de Europese geschiedenis.
Het koord brengt de burgers onder een troon van de kardinale deugden. In het midden zit de belichaming van de goede regering. Hij draagt de kleuren van het wapen van de stad: zwart en wit. Op zijn schild is de stedemaagd Maria afgebeeld. De belichaming van de goede regering wordt geïnspireerd door de theologische deugden Geloof, Hoop en Liefde. Onder zijn voeten zien we opnieuw de wolf met de tweelingen. Al deze attributen horen onlosmakelijk bij de goede regering. Rechts onder de deugdentroon zien we dat bij goed bestuur de orde moet worden gehandhaafd. Hier is ook een koord, maar dit dient om overtreders te binden en gevankelijk weg te voeren. Ook zij waren toen makkelijk herkenbaar. Het zijn brute rovers, arglistige monniken en egocentrische edelen, die hun eigen spel spelen ten koste van het algemeen belang.
Buiten de poort, boven het Sienese land, zweeft als een antieke Victoria de deugd ‘Securitas’. Pax heeft een wapenuitrusting aan haar voeten en Securitas toont een galg met een gehangene. Vrede en veiligheid zijn gewaarborgd onder een straffe regie. En daarom: ‘Senca paura ognun franco camini’: iedereen kan vrij wandelen onder hun bescherming. Vrij wandelen kon inderdaad tot omstreeks het einde van de veertiende eeuw. Ongeveer een halve eeuw eerder was in Siena de pest reeds uitgebroken. Het tweede Rome verwerd daardoor tot een Toscaans provinciestadje. Met ongeveer 75.000 inwoners minder was Siena verwezen naar de vuilnisbelt van de geschiedenis. Het zou ondanks de grote aantallen huidige toeristen nooit meer worden wat het geweest was. Maar tot het uitbreken van de pestepidemie (waardoor de schilder en zijn zoon stierven!) bleek de regering van het middeleeuwse Siena wel in staat haar eigen idealen helder in beelden te vatten.”
(Henk van Os en Pieter van Os, 16 april 1997. De Groene Amsterdammer)
En of het huidige ‘Europa’ ook nog iets kan leren van deze meesterlijke verbeeldingen?
Ambrogio Lorenzetti, Allegoria del Buon Governo (detail), Palazzo Pubblico, Siena.
Van links naar rechts grootmoedigheid, matigheid en rechtvaardigheid
Nu we hier in België een nieuwe regering hebben wil ik deze bijdrage graag aan allen opdragen die hoe verschillend ook ‘een goed gouvernement’ willen voor de nabije moeilijke toekomst. Het was toen niet vanzelfsprekend, le bon gouvernement, en ook nu niet. Dank zij de mogelijkheden hun dromen op de muren te mogen schilderen kunnen wij ze nog steeds ervaren. Vergeten we dus de kunsten niet. Ze getuigen, stellen vragen, bieden perspectieven en troosten.
«Uit de fresco’s van Ambrogio Lorenzetti spreken zowel zelfvertrouwen en ambitie als twijfel en bezorgdheid, want de vrede in Siena, en daarmee het ‘goede’, republikeinse, ‘bestuur’, wordt van twee zijden bedreigd: door ordinaire misdaad en door politieke verdeeldheid. De Allegorie van het Goede Bestuur laat er geen twijfel over bestaan wie voor het tweede verantwoordelijk zijn. De engel boven ‘De effecten van het Goede Bestuur’, geheten Securitas (‘Veiligheid’), houdt een banderol in haar hand met daarop de tekst dat goed bestuur vrede en veiligheid brengt voor elke man en vrouw. In de andere hand houdt zij een gehangen misdadiger, symbool van onverbiddelijke gerechtigheid.
«Senza paura ogn'uom franco camini
e lavorando semini ciascuno
mentre che tal comuno
manterrà questa donna in signoria
ch'el alevata arei ogni balia»
‘Laat ieder zonder vrees vrij wandelen,
werken, en zaaien,
terwijl deze Dame de gemeenschap bestuurt,
omdat zij alle macht aan de schuldigen heeft ontnomen.’
(Borsook 1980, 34-35)
Palazzo Pubblico, Siena
Voor het eerst in de geschiedenis van de Italiaanse gotische schilderkunst krijgt het landelijke en stedelijke landschap een centrale rol in een fresco. Waar het landschap in het verleden genegeerd werd ten gunste van een gouden achtergrond, of gewoon gebruikt werd als achtergrond van een verhaal, wordt het landschap hier het hoofdonderwerp. In de voorstelling transformeert de schilder de werkelijkheid tot een ideale wereld. Deze representatie was echter geen doel op zich maar maakt deel uit van een precieze politieke boodschap die door het landschap wordt overgebracht. Met met bijzondere aandacht voor detail idealiseert Lorenzetti zijn omgeving en demonstreert de gevolgen van het Goede Bestuur. (ibidem)
“DE FRESCO’S IN HET Palazzo Pubblico tonen ons dat de nove geen last meende te hebben van wat heden ten dage het zoeken naar een ‘maatschappelijk draagvlak’ heet. Het begrip komt tegenwoordig in menig politiek debat ter sprake, omdat het meestal ontbreekt wanneer verstandige maatregelen worden voorgesteld. De nove in Siena schiep zijn eigen maatschappelijk draagvlak en wachtte niet totdat het er was. Tegenwoordig is de gedachte gemeengoed geworden dat elk volk de regering krijgt die het verdient, terwijl de nove nog de klassieke overtuiging was toegedaan dat elke regering het volk krijgt dat zij verdient.
Deze laatste overtuiging komt oorspronkelijk uit de oudheid, en kan bij vele antieke denkers worden gevonden, in het bijzonder bij Plutarchus en Cicero. De laatste schreef bijvoorbeeld: ‘Elke staat is zoals het karakter van de bestuurders hem zal maken.’ (Orator, I.XXXI) En: ‘De senaat zal vrij zijn van oneerbaarheid, en zal een model zijn voor de rest van de burgers.’ (Orator, III.III). De Sienese overheid legitimeerde zich met haar normen en waarden tegenover de burger en niet andersom. De fresco’s vertellen ons dat een deugdzaam bestuur de voorwaarden schept voor Pax en Securitas, vrede en veiligheid. Burgerschap begint bij een overheid waar de burger trots op is, zodat de burger die overheid wil dienen, of het nu de stadsrepubliek Siena is, het Koninkrijk der Nederlanden, België of de Verenigde Staten van Europa.”
(Henk en Pieter van Os)
