Verschil in schaamte kan onderandere ontstaan doordat culturen verschillende idealen opleggen aan verschillende kinderen, zegt Martha Nussbaum.
In sommige culturen wordt bijvoorbeeld van jongens eerder verwacht dat ze een volmaakte beheersing tonen dan meisjes- en waarvan we de gevolgen bij patiënt B hebben gezien.

Elders worden kleine jongetjes misschien aangemoedigd om te spelen en de omgeving te verkennen terwijl kleine meisjes als toekomstige bruiden worden behandeld en een zorgvuldig bewaakt leven binnenshuis leiden.

Moraalridders en andere zichzelf lovende conservatieven zullen de zogenaamde ‘zedenverwildering’ aangrijpen om de schaamte weer uit het historisch hok te halen en deze als bescherming van ‘waarden’ en ‘normen’ op de piedestal van de vijftiger jaren terugzetten.

Door het feit dat hun redeneringen vlug impact hebben op de angstige mensen, en naar onderzoek blijkt, hoort daar een grote groep van de bevolking bij, lijkt het alsof deze schaamte is aangeboren en een waarborg voor een ordentelijk en psychisch gezond leven zal bieden.

Zo kun je mensen ook dwingen tot het herroepen van eerder gedrag omdat intussen de klok met een stevig zwengeltje is teruggezet wat lichamelijkheid betreft want niemand wil uithuizig zijn onder de nieuwe orde van zogenaamd fatsoen en morele bezorgdheid.

Het viel prof. Van Reen, psychiater, al op dat ons heel wat psychische schade wordt aangepraat, een artikel dat je kunt lezen in onze verzamelblog ‘Stemmen in het Woud’.
Het feit dat dit zo makkelijk kan heeft alles met ‘schaamte’ te maken.

dyn004_original_400_316_jpeg__f72637c9eb254c732aa56f53ad36a3d8

Voor anderen het doen laat ik Nussbaum mezelf corrigeren:

‘Tot nu toe hebben we gezien hoe emoties – niet in de vorm van de formele aanvaarding van proposities, maar als rudimentaire cognitieve inschattingen – ontstaan vanuit het zich ontwikkelende besef van het kleine kind dat het goede onzeker is en hijzelf niet almachtig.
Nu zal ik laten zien dat de aldus ontstane emoties essentieel zijn voor de ontwikkeling van moraal en zelfbesef, dat ze in het morele leven problemen opleveren, maar ook belangrijke hulpbronnen zijn zonder welke de moraal ingrijpend tekort zou schieten.

Vanuit die redenering stapt ze over naar een emotie die duidelijk in de lijn ligt van de primitieve schaamte: walging.
‘Walging en de grenzen van het lichaam,” noemt ze haar hoofdstuk.

Walging komt later dan de primitieve schaamte. Ze lijkt bij kinderen afwezig tot de zindelijkheidstraining.

‘Walging blijkt een sterk lichamelijk gerichte emotie te zijn. Ze behelst sterke fysieke prikkels die vaak duidelijk fysieke kenmerken hebben. De klassieke uiting ervan is braken.’

dyn007_original_372_450_jpeg__2236392c548222bf271825430997840a

Natuurlijk betwist een onderzoeker als Rozin de achterliggende evolutionaire grondslag van walging niet, maar hij toont aan dat walging zowel verchilt van iets vies vinden, een negatieve reactie die zintuiglijk wordt opgeroepen, als van (een gevoel van) gevaar, waarbij de afwijzing voortkomt uit het voorzien van de schadelijke gevolgen.

Walging is niet eenvoudig afkeer, want afhankelijk van het subject kan eenzelfde geur verschillende reacties van walging oproepen.
Een klassiek voorbeeld: twee flesjes, allebei met ontlasting gevuld. Van het ene wordt gezegd dat het kaas bevat, van het andere dat de inhoud uit ontlasting bestaat. (de echte geuren zijn makkelijk door elkaar te halen)

Mensen die denken dat ze kaas ruiken vinden die geur meestal lekker, mensen die denken ontlasting te ruiken vinden die geur afstotend en onaangenaam.

‘De hedonistische waarde wordt voornamelijk bepaald door de opvatting die de proefpersoon over het object heeft en minder door de zintuigelijke kenmerken van het object.’

Over het algemeen komt walging voornamelijk voort uit opvattingen over de aard en de oorsprong van een voorwerp en de sociale achtergrond ervan.
Zelfs als proefpersonen ervan overtuigd zijn dat gemalen gedroogde kakkerlakken naar suiker smaken, weigeren ze om ze te eten en anders zeggen ze dat het afschuwelijk smaakt.

Dat heeft nogal wat konsekwenties, ook in ons gedrag tegenover mensen.We zullen het over dat proces uitvoeriger hebben in een volgende aflevering, na een koud weekend waarin we in onze knusse gedachten zelf kunnen onderzoeken wat ons beschaamd maakt en wat onze walg opwekt.