De grootneven Friedmanns, Michael en Elias, waren in alle omstandigheden elkanders tegengestelde, al beweerde Isaak Friedmann, zelfs na het drinken van enkele glaasjes, dat zij beiden dezelfde vader hadden terwijl de moederlijke afkomst onomstotelijk buiten elke discussie stond gezien de deugd en de teruggetrokken levenswandel van Carolina Leewin (ondanks de naam).

Zoals Michael als kleine jongen hier tegen de muur is geplakt, blijkbaar bang om één stapje vooruit te zetten, zo was Elias, aan hieronder, mandoline losjes in de hand, een veroveraar die door alle muren heen zou lopen.

Wat fotograaf Oscar Svargs ook probeerde om de schuwe Michael tot enige ontspanning te bewegen, (hij moest zijn specialiteit ‘kinderportretten’ verdedigen!) het beeld werd tenslotte met een sierlijke auto aangevuld om enige mobiliteit te suggereren.

Aan de andere kant zijn we bij Elias aan de tweede vaas op het plantenverhoogje, nadat de eerste roemloos sneuvelde bij een zwaai met de mandoline en enkele seconden na deze foto hij zichzelf op het verhoogje wilde wurmen om daar dan luid ‘de avondklokken’ te vertolken, van eigen schunnige woorden voorzien.

Misschien juist door hun verschillend temperament konden beide broers het goed met elkaar vinden.
Wie een verkeerd woord of dreigende vinger naar Michael richtte, kon rekenen op een stevige repliek, al dan niet met handgemeen, van de vier jaar oudere Elias.

Denk echter niet dat Michael een slomerdje was, een kind waarvoor de wereld enkele maten te groot werd geschapen, zoals grootoom Georg dat zo mooi uitdrukte: leven in een te grote broek, daarmee kom je geen stap vooruit.

Michael was een observator.
Wat hij aan kracht en zwier mankeerde maakte hij ruimschoots goed door zijn observatie.
Als Elias te keer ging tegen zijn belagers dan zei hij zachtjes: je moet die grote stille op zijn neus slaan, Elias, dat is de plannenmaker.
En dan deed Elias dat, waarop de bende binnen enkele seconden afdroop.

Hier zijn we vele jaren verder.
Een bont gezelschap voor een vliegtuigje.
Je herkent de piloten aan hun stofbril en lederen kapjes.
De eerste van links is Michael, de stille, met zijn eeuwige vriend Markus, bijgenaamd ‘de ronde’.
Moet ik je laten raden wie Elias is?
Inderdaad.
De uitgedoste Romeinse soldaat, dat is Elias.
Uiterst links Wulf Schmul, de eigenaar van het vliegtuig.

Schmul had beide broers voor zijn luchtshow ingehuurd.
De stille en de ronde navigeerden, en Elias ging dan op de vleugels staan en probeerde de massa te vermaken met Romeinse acrobatieën, de mantel omhoog flapperend, de grote rode pofbroek (een deel van een Bourgondisch pagekostuum) ontlokte net zo veel gilletjes als zijn halsbrekende toeren.

Toen de Duitsers binnenvielen, konden ze Schmul overhalen om met vliegtuigje te ontsnappen voor het zou worden opgeëist.
De dikke was intussen met de Germannse rondbuikigen gaan verbroederen en had een postje op de Duitse ambassade gekregen waar hij met talent en verve ernstig spionagewerk verrichtte en de ontsnappers aan kaarten hielp.

Vooraan dus de stille Michaël, achteraan Schmul, en op de vleugel -nog steeds als Romein gekleed- Elias, stevig vastgemaakt voor de oversteek.
Enkele weken voor de Russen de Duitsers aflosten (ze noemden het ‘bevrijden’) vertrokken ze in de vroege morgenuren.

Sinds die dagen hadden we ook in Engeland familie wonen.

Deze foto, gemaakt door een onbekend familielid met veel fotografisch talent neemt je mee naar de poppenmakerij van oom Georg.
Ik kreeg de foto via familie van zijn zoon Stephan.
Je ziet hem op de achtergrond bezig.
Hij is daar nog een jongen, mijn oom Stephan.
Met zijn lange schort en zijn geconcentreerd bezigzijn, lijkt hij ouder dan zijn toenmalige twaalf, dertien jaar.

Op de voorgrond plaatst Georg poppen-ogen op de steeltjes van het evenwichtsmechanisme waarmee de pop kon slapen en wakker worden als je haar optilde.

Daarachter zijn oudste zoon Alex en grootooms broer Albert.

In Waltershausen werkte vrijwel iedereen in de poppenbranche.
Je had huisgezinnen, van kleuter tot opa, die niets anders dan armpjes maakten, anderen zorgden voor benen, pruiken, verschillende types body’s, kortom, er was geen huis waar niet voor de wel dertig poppenproducenten werd gewerkt.

Georg was specialist poppenhoofden voor J.D. Kestner Spielwarenfabrik, en voor Adolf Wislizenus Puppen- Spielwarenfabrik, al naar gelang het seizoen en de aan gang zijnde ruzies omtrent de povere prijs voor het geleverde werk.

Albert neuriede terwijl hij werkte, Georg vloekte en Stephan en Alex zwegen meestal.
Als Georg overwerkte en hij alleen in het atelier met de poppenkoppen bezig was, voerde hij wel eens gesprekken met de wezens van celluloid of porselein.

Dat zij naar sjieke huizen gingen, ze zouden hun ogen uit hun kop kijken -hij liet de ogen op stelltjes het donkere atelier in ‘ogenschouw’ nemen.
Ja, hier was het niet zo sjiek. Neen.
‘Vier Augen sehen mehr als zwei!’
En terwijl hij op de bak met ogen wees:
‘Wer einkauft hat hundert Augen nötig, wer verkauft, nur eins!’
Uitspraak die gevolgd werd door de nodige verwensingen aan het adres van de Kestners en de Wislizenussen.

Stephan droomde.
Hij had bij J.D. Kestner horen vertellen over de beroemde Armand Marseille.
Was met zijn familie ook uit Sint Petersburg naar Duitsland gekomen en had in het nabije Koppeldorf met zijn biscuit-poppen fortuin gemaakt.
En zeggen dat ze daar duizend koppen per dag maken.

‘Heute Kaufmann, morgen Bettelmann,’ zei Alex terwijl hij aan Maria dacht.
Stephan bleef dromen.
Ook toen grootoom Albert problemen kreeg, -hij zag ogen tot in zijn dromen- bleef Stephan dromen.

‘Waarom hebben jullie poppenogen?’ zei Albert op een morgen. ‘Jullie willen mij bang maken.’
‘Poppenogen?’
‘Ik dacht dat nummer zes de grootsten waren, ging Albert verder, maar jullie hebben twaalf of veertien in jullie oogkassen zitten.’

Ze dachten eerst dat hij een grapje maakte, maar hij bleef hen verschrikt aankijken.
‘Twaalf of veertien, zeg ik.’

Ze susten hem, namen hem mee naar zijn slaapkamertje.
Het zou wel overgaan.
Maar het ging niet over.
De ogen bevolkten de gordijnen, verschenen op de muren, en als er iemand binnenkwam draaide hij zich weg om de reuzen-ogen nummer veertien niet te moeten zien.

Iedereen werkte harder.
De dokter zei dat het de ouderdom was.

Stephan knutselde ’s nachts twee reusachtige ogen op stelen ineen.
Niemand begreep waarom.
De volgende dag knoopte hij een sjaal over zijn eigen ogen, en ging met de geknutselde ogen achter zijn rug bij Albert binnen.

‘Niet bang zijn, oom. Ik ben het, Stephan.’
‘Te grote ogen, nummer veertien,’ hoorde hij Albert mummelen, gezicht tegen de muur.
‘Kijk maar, ik heb een blinddoek voor mijn ogen.’
Het duurde even, maar toen draaide Albert zijn gezicht.
‘En mijn nummer veertien zal ik hier kapot trappen!’
Nog voor de verschrikte Albert zich weer kon omdraaien trapte hij de grote geknutselde ogen in duizend stukjes.
Toen zette hij zich op Alberts bed, blinddoek nog steeds over zijn jongensogen.
‘Maak hem maar los, ik heb mijn vroegere ogen terug ingedaan,’ zei de jongen.
Met bevende handen maakte Albert de blinddoek los.
‘Zie je wel.’
Hij knikte.
‘Je mooie ogen zijn terug,’ zei hij.
Hij bleef Stephans hand vasthouden tot hij sliep.

De mooie ogen van mijn oom Stephan, met hun genezende kracht.
Of ze ook de Russische winternacht genazen in 1942, weet ik niet.
Hij lag daar op zijn rug in de sneeuw.
Met die mooie ogen ver open.

Lieve vriendin,

Nu de postbestellers weer het werk hebben opgenomen
is de winkel met in- en uitgaande pakjes gevuld.

De enen moeten buiten,
de anderen bekeken, gefotografeerd
en weldra zichtbaar gemaakt
voor de wereld.

Het verhaal van grootoom Georg en de poppenmakerij
probeer ik je morgen te vertellen.

Het kleine popje was erg in haar nopjes met je lovende woorden.
We hebben gisteren haar dierenziekenhuis aangevuld.

En haar baby borns
zaten met zijn allen in de zetel
toen ik vandaag de dag begon
en zij alweer naar school was.

Voor later, weet je wel.
Grootoom Georg zou zich hoofdschuddend
over de poppenkoppen hebben gebogen.

Vroeger,
dat was zijn woord.
Vroeger.

Tussen deze twee werken van Evans (zie eergisteren) steek ik voorzichtig mijn hoofd buiten.
Tussen ‘de wereld’ en ‘Gulliver’.

Die ‘voorzichtigheid’ leren we onszelf aan.
Wie vele malen een bloempot met inhoud op zijn hoofd krijgt eens hij het heeft buitengestoken, kent die reflex.

Een van de oplossingen is dan op de hoogste verdieping gaan wonen.
Bij gebrek aan lift, kost je dat nogal wat inspanning als je je in ‘de wereld’ gaat begeven, of van ‘de wereld’ terugkomt, tenzij je het idee creëert dat je ‘Gulliver’ bent en door die blikverschuivng (je woont nu eenmaal hoog) er zekerder van wordt dat de anderen lilliputters zijn.

In perspectief gezet brengt zoiets aardige beelden op: bijvoorbeeld een lege wereld omdat alle lilliputters de hoogste verdiepingen hebben bezet en wij bij het buitenkijken dezelfde hoofden als het onze zien.
Op dezelfde hoogte.
Met dezelfde pleinvrees.

De ontdekking van ‘het perspectief’ bracht de nodige diepte aan in het beeld.
Ook in het wereldbeeld.

Belangrijker dan de ontdekking dat de wereld rond is (je komt altijd weer bij diezelfde vervelende ‘jezelf’ uit) ontdek je -met schade en schande- dat de gelaagdheid der dingen en wezens het versimpelde levensbeeld dat ons wordt aangepraat, vernietigt of minstens voor de nodige vraagtekens en twijfels zet.

Ook de reddingsplannen blijken niet te werken.
Escape wil zeggen: ontken jezelf.
Jij bent het niet geweest.
Het waren de anderen.
Het was de tijd waarin je leefde.
De opvoeding die je (niet) kreeg.

Redding beduidt dan:
Je als ‘slachtoffer’ voordoen, het makkelijke kruipkruid van zelfmedelijden woekert zo hevig dat het elke rede en gelaagdheid versmacht.
‘Wacharme en was ik uutgekropen’ om slak en Gezelle te citeren.

Het is een perspectief dat mij elke morgen overvalt:
De camera op grondhoogte.
Ik de lilliputter moet mezelf overtuigen dat de groeipijnen niet aan mij besteed zijn.
De overmoed echter van de late avonden (en laat de drank dan rijkelijk gevloeid hebben) lanceerde de camera naar het hoogste vogelperspectief zodat de wormen aan onze voeten smeken om vertrapt te worden terwijl Icarus achter de nevelen van cafépraat verdwijnt.

Dan toch maar weer eens de hoofdpijn verdragen.
Van de bloempot op mijn kop.

Het kan ons troosten als je denkt dat die bloempot misschien wel als decoratie of uit vriendschap was bedoeld.

Ze was een meisje van elf toen.
Ze woonde naast de rijschool.
Ze herinnert zich het huis van nazi sergeant Felix Landau.
Ze moest er soms babysitten.
De kinderen waren twee en vier jaar.
Het jaar 1941.

Landau wandelde altijd rond met een zweepje in de ene hand en een pistool in de andere.
Ik speelde met de kinderen in de tuin.
Daarna bracht ik ze naar de kinderkamer.
Daar zag ik de wandschilderingen die hij had gemaakt.

Hij, Bruno Schultz, wel eens de Poolse Kafka genaamd wegens zijn afkeer van burocratie en gezag.
Hier zit hij in 1934 met een poging tot glimlach op de trappen.
We zijn in Oost Gallicië, het stadje Drohobych.
Dat was toen Pools, nu in Oekraïne gelegen.

In 1941 bezetten de nazi’ s de stad, dreven 900 joden samen en schoten ze neer.
De anderen kregen dwangarbeid opgelegd vooraleer ze vermoord werden.
Schultz, een ziekelijk en getalenteerd man werd door gestapo sergeant Felix Landau voor de executies terzijde gezet.
Hij kreeg de opdracht de rijschool te decoreren.
En de kinderkamer in het huis van de sergeant.

De wandschilderingen werden in 2001 ontdekt door een documentaire filmmaker.
Ze hangen nu voor lange tijd in het Yad Vashem Holocaust museum in Jerusalem.
‘Wall Painting Under Coercion’

Ik denk aan de oude Romeinse fresco’s als ik ze bekijk.
Beneden hoor je de kleine kinderen in de tuin.

Schrijvers als Cynthia Ozick, Philip Roth en David Grossman hebben hem als personage in hun werk gebruikt.

Hier heeft hij zichzelf geschilderd.
Als menner.
Als je weet dat Joden geen voertuig mochten besturen of mennen, begrijp je zijn zelfportret.

Een ultiem verzet.
Maar ook Sneeuwwitje, Assepoester, de zeven dwergen, Hansje en Grietje hebben gezichten van bestaande mensen.
Hijzelf, zijn vader en andere mensen uit het Joodse stadje Drohobych.

Ook de heks is hijzelf, misschien een allusie op de heksenjacht in 1941?

Voor meer dan een jaar kon Landau hem behoeden door hem onderhoudswerk te geven.
Schultz had al een reputatie als verhalenschrijver en kon zelfs aan valse Arische papieren geraken, klaar om te ontsnappen.

In november 1942 kwam er een andere gestapo sergeant, Karl Günther, boos bij Landau binnengevallen.
Landau zou zijn Joodse tandarts hebben omgebracht.
Hij schoot Bruno Schultz als wraak door het hoofd.
‘Jij hebt mijn Jood gedood, wel ik nu de jouwe

Bruno Schultz was net 50 en vrijgezel.
En al had hij maar een handvol werk gepubliceerd toch werd hij in de Poolse literatuur een briljant auteur genoemd.
Niemand minder dan Isaac Singer zei: Wat hij in zijn kort leven schreef was voldoende om hem als een van de meest markante ooit levende auteurs te beschouwen.

“My colored pencils rushed in inspiration across columns of illegible text in masterly squiggles, in breakneck zigzags that knotted themselves suddenly into anagrams of vision, into enigmas of bright revelation, and then dissolved into empty, shiny flashes of lightning, following imaginary tracks.”

Om een voorbeeld van zijn prachtige zinnen te citeren zoals de NY Times deze uit het Pools vertaalde.

In een van zijn verhalen heet het hoofdpersonage ‘Bruno’.
Hij ontsnapt uit een ghetto en springt in een rivier waar hij een school zalmen zal gezelschap houden.

Tegen de stroom op zwemmen dus.