dyn004_original_480_320_jpeg_20344_b3bb2e202ef56208b29e0699df7894f9

Hierboven een Israëlische vrouw in haar door Hamas’raketten verwoest huis, en hieronder de begrafenis van de doden in de Gaza.

dyn004_original_480_307_jpeg_20344_40f59dfdffed4ca29f029459ab0d76fb

Een tragisch mededogen.
Een mededdogen waarin waardigheid en behoeftigheid kunnen samengaan.
Het klinkt erg anti-stoïcijns, maar in de klassieke tragedies blijft de fundamentele waarde van de mens behouden, al heeft de wereld zich van zijn slechtste kant laten zien.
En dat wil niet zeggen dat iemand daardoor niet ernstig beschadigd kan zijn, zowel uiterlijk als van binnen, voegt Nussbaum eraan toe.

dyn007_original_480_300_jpeg__bddf55cd2824facc903d50fe0df6c405

‘Een samenleving die dit perspectief van tragisch mededogen in haar fundamentele inrichting opneemt, begint dus met het algemene inzicht dat mensen waardige, tot zelfstandig handelen in staat zijnde individuen zijn, maar tevens regelmatig slachtoffer.

Zelfstandigheid en slachtofferschap zijn niet onverenigbaar.
Het is zelfs zo dat juist die zelfstandigheid het slachtofferschap tot iets tragisch maakt.

In onze hedendaagse samenleving lijkt het daarentegen vaak of er maar één keuze is uit twee mogelijkheden: mensen zijn ofwel zelf tot handelen in staat ofwel slachtoffer.
Dat wordt zichtbaar in discussies over sociale zorg waarin wordt gezegd dat we mensen die een vorm van sociale ondersteuning krijgen als slachtoffer behandelen en dat we geen respect tonen voor hun vermogen om zelf aan hun lot te werken.

Nussbaum vindt die tegenstelling ook terug in feministische discussies waarin wordt gesteld dat het respecteren van vrouwen als zelfstandige mensen niet te verenigen is met het bepleiten van beschermende maatregelen tegen verkrachting, seksueel geweld en andere vormen van ongelijke behandeling.

Interessant genoeg nemen we deze houding niet op elk terrein in.
Ook als we geloven dat mensen bij tegenspoed heel vindingrijk kunnen zijn, dan vinden we toch nog dat de wet hen moeten beschermen tegen allerlei kwalijke zaken.

dyn004_original_480_320_jpeg_20344_529ad6bfbe202efbe05cf453339c1c5e

Zo kunnen we de vrijheid van meningsuiting in wetten verankeren zonder dat auteurs bijvoorbeeld in zielloze slachtoffers veranderen al vindt Nietzsche dat iedereen de verantwoordelijkheid voor zichzelf moet nemen want zo’n wetten zouden mensen klein en hedonistisch maken.
Uiteraard is Nussbaum het niet eens met de besnorde.
Volgens haar hollen wettelijke garanties de zelfstandigheid niet uit, maar scheppen ze de context waarin mensen deze kunnen ontwikkelen en invullen.

Ook mensen die hun bezit verdedigen, huis en goederen, en daarvoor wetten ter bescherming van hun privé-eigendom hebben, zien we niet in hulpeloze slachtoffers veranderen.

Wat is er dan zo speciaal aan vrouwen, armen, raciale en andere minderheden dat hulp vernederend maakt en mededogen een belediging zou zijn?

Kijken we naar de tragedie ‘Philoctetes’ van Sophocles.
We zien hem als slachtoffer voor zover we vinden dat zijn eenzaamheid, armoede en ziekte hemzelf niet te verwijten zijn.
Maar we zien in het toneelstuk dat zo iemand ook nog heel andere dingen kan doen.
We horen hem redeneren, we zien hoe hij begaan is met zijn vrienden en de waarde die hij hecht aan rechtvaardigheid.

‘De waarneming dat hij op sommige gebieden machteloos is, is prima te verenigen met de waarneming dat hij op andere gebieden actief blijft.
Omdat we oog hebben voor zijn fundamenteel menselijke vermogens, krijgen we bewondering voor de waardigheid waarmee hij zijn tegenspoed het hoofd biedt en valt ons de hunkering naar volledige activiteit op waarvan hij zelfs in zijn grootste ellende blijk geeft.

Laten we dat vandaag dus ook maar eens proberen, en morgen onze bedenkingen met die ervaring vergelijken.