Max Ernst (1891-1976) maakte van het blauwe uur, die blaue Stunde, deze rode collage-prent.
Als overlevende van de surrealistische avant-garde (hij stierf op 1 april, één dag voor zijn 86ste verjaardag) kun je dat wel duiden, want ook de kleuren horen niet per sé bij woorden.

Sneeuw is wit, maar wie het blauwe uur heeft meegemaakt kan er anders over oordelen, en bij het dooien begint dat witte er ook heel anders uit te zien, vermengd met menselijke autosporen en de nodige zure regen.

Het blauwe uur is een bedrieglijk uur.
Het brengt je met één been in wonderland, maar wie naast dat ene been ook nog zijn neus buiten steekt, weet dat zelfs de volle maan hem niet tegen de bijtende kou kan beschutten.

En ook Max Ernst nam heel wat schijngestalten aan.
Geboren als Duitser, daarna Amerikaan en tenslotte Fransman was het een aardige exponent van zijn universaliteit.

André Breton’s Surrealist Manifesto of 1924 proclaimed “pure psychic automatism” as an artistic ideal, emphasizing inspiration derived from the chance juxtaposition of forms and the haphazard use of materials.

Dat pure automatisme en die veelheid aan materialen lagen in het natuurlijk verlengde van de psychoanalytische speurtocht naar het onderbewuste.

Kijk nu naar dit werkje rechts, en als je dan de titel leest:

Little Machine Constructed by Minimax Dadamax in Person (Von minimax dadamax selbst konstruiertes maschinchen)

…dan moet je misschien glimlachen met het kinderlijke, maar het is dan 1919-1920.
De grote wereldbrand smeult nog na en de nieuwe regimes zijn in wording.

Helemaal fraai wordt het als je de gehele tekst leest:

Ernst’s machine is a fantasized solution to the psychological pressures of sexual Performance, as announced in the humorously heroic inscription at the bottom of the sheet: Little machine constructed by minimax dadamax in person for fearless pollination of female suckers at the beginning of the change of life and for other such fearless functions. The right side of the machine seems to comprise a miniature laboratory for the production of semen, which is indicated as a red drop that courses through passageways to the left side of the apparatus. The drop finally issues from the yellow faucet, accompanied by a whimsically self-assured and cheerful “Bonjour.” Alternatively, the machine can be seen as a combination of male and female halves. The female (at the right) is dowdy and angular; the more brilliantly colored male (at the left) “fearlessly” points away from her.

Mijn afdruk is wat klein om de beschreven details weer te geven, maar het kern-idee zal de lezer wel duidelijk geworden zijn.

 

 

 

 

 

 

Ik toon je mijn laatste foto uit mijn sneeuwserie.
Mijn blauwe uur heeft de uitroep die hier met prikkeldraad is beschreven: tweemaal de letter a, en het is aan iedereen persoonlijk of deze dubbele aa een pijnkreet of eerder verwondering of zaligheid moet uitdrukken.
Laat het ons maar bij een mix van de drie substanties houden.

Achter deze ijzeren letters staat trouwens de mooie boom van alle seizoenen.
Een troost?

De volle maan lacht zich krom, zo krom dat ze weer mooi rond is.
Een grote ronde O aan de nachtelijke vrieshemel.

Ik leer geduldig het leven verder lezen.

---

Of hij dan onmiddellijk terugdacht aan Sint-Petersburg?
Neen.
Terugdenken gebeurt op een ogenblik van inkeer, van bewustzijnsvernauwing.
De straten van het provinciestadje waar je geboren bent zijn ook niet te linken aan de stilte in het Sint-Jansbos, en wie dacht er tenslotte aan de duizenden jongens die hier en in de wijde omgeving elkaar te lijf gingen, geboekstaafd als het Von Runstedt-offensief.

Nochtans als je in de diepte van de foto kijkt, moet je hen horen lopen.
Of ze wachten in hun schutterskuilen, luisteren naar het vallen van de sneeuw en of de naderende stemmen een Schwabische tongval hebben of de rauwe Zuiderse tonen van New Orleans.

Je bent tenslotte Spielberg niet al loop je over de locatie waar het echt gebeurde, al is het geroep van kinderen in de verte een associatie met het walgelijk gejammer van de stervenden.
Mutti, o Mutti, Mother, o Mother.

Dus is Sint Petersburg nog verder weg, de locatie waar je boek begint, je lievelingsdichter woonde, de Neva onder het ijs door naar de Finse golf stroomt terwijl op haar witte huid de tramlijn naar de andere oever loopt.

Je over-overgrootvader zag er de eeuw kantelen, maar toen was de eerste maart 1881 al geschiedenis.
De dag waarop een dertienjarige bakkersjongen het leven liet toen terroristen van Narodnaja Volja (Wil van het Volk) een bom lieten ontploffen om de tsaar te doden.
Hij, de over-overgrootvader, stond er als dertienjarige vlakbij, en voelde de sneeuw trillen toen een tweede ontploffing Alexander II, uitgestapt om te kijken of hij hulp kon bieden, dodelijk verwondde.
En een derde dertienjarige, Nicolaas, de kleinzoon van de stervende tsaar zag zijn grootvader hevig bloedend het Winterpaleis binnenbrengen.
Hij stond op het punt om te gaan schaatsen.

Het was de dag van de drie dertienjarigen.
Een toevallig passerende bakkersjongen, je over-overgrootvader die een week eerder in Petersburg was aangekomen en de dertienjarige Nicolaas die in 1918 onder een regen kogels zou sterven, zijn dertienjarige zoon in de armen, terwijl jouw grootvader vier jaar eerder onder één van de Naamse forten zou bedolven worden.

En op die eerste maart verschuif jij de geschiedenis naar de tweede wereldbrand en hoor je de jongens roepen, de hospik uit Nebraska vraagt een jeep, de jongen uit München roept op zijn moeder.

En dat gebeurde in die stilte die op deze foto aanwezig is, en ik verzwijg het onzegbare want de dood stinkt, en zelfs het mooiste sneeuwlandschap zal het jongensbloed niet stoppen, integendeel: zichtbaarder dan ooit loopt het, drupt het, bevriest het weldra onder de hompen armen en benen die zo-even nog bij een jongeman hoorden.
Met die hand stak hij een sigaret aan.
Met dat been liep hij de heuvel op.

Tussen 1881 en 2006 liggen 125 jaar.
Moet er toch niets gevierd of herdacht worden?

In die ogenblikken tussen het kijken naar de weg en de klik van het foto-apparaat vullen miljoenen levens de voorbije 125 jaar.
Ik sta aan de rand.
De lange weg is leeg.

Begrijp je dat met zoveel mensen in mijn hoofd ik hoorbaar hijg.
Zoals de chauffeur van de ziekenjeep die naar Bastogne rijdt.
Zoals de bevende Duitse jongen die oog in oog met een Amerikaanse leeftijdgenoot staat, net voor het schot klinkt.

Klik, zegt het foto-apparaat.

Tussen Sint-Petersburg en dit Waalse dorpje, tussen 1881 en 2006, zal het altijd blijven sneeuwen.

De tram host de Neva over, het zware Krupp-kanon schiet het Luikse fort aan diggelen en in de sneeuw liggen twee jongens die niet meer thuiskomen.

Ik ben dan één jaar oud.

---

 

 

De boom mijns levens staat boven de helling, dicht bij het Sint Jans-bos, en toch helemaal alleen.
Hij is geen naaldboom, verliest dus zijn gebladerte, en in de zomerhitte zorgt hij voor koeien-schaduw.

Hier zie je hem in de herfst van 2004.

Ik weet niet wat ik het meest aan hem bewonder.
Is het zijn waaiervormige kruin, zijn eenzame plaats tussen het dal en de naaldbossen, zijn evenwicht en standvastigheid?

Ik kijk naar hem.
Al jarenlang.

We hebben telkens gezegd dat hij een prachtige boom is, en dat blijven we herhalen.

Op een mooie website (http://www.franceweb.fr/poesie/enfants/poeme)vond ik deze beschrijving van een achtjarige:

L’arbre musicien a l’écorce bavarde. Il joue avec ses branches de violon, que toute la forêt entend en silence.
Alors les fleurs roses se lèvent de bonne heure puis le pommier se met à danser. Enfin le soleil se lève et les parfums donnent leur odeur.

Abdelali , 8 ans

Veronderstellen we dat Abdelali vanuit waarnemingen en emoties vertrokken is (en niet aan schoonschrijverij wilde doen om aan de verlangens van zijn leerkracht tegemoet te komen.) dan raakt het joch meteen de essentie: in elke boom huist een geest.
Of is elke boom een geest?

Ik denk ook aan de tekening waarop een leerkracht een boom op het bord heeft getekend terwijl er op de lege speelplaats prachtige bomen staan.

Heeft u vandaag een boom gezien, waarde vriend?
Beter: heeft U vandaag een boom bekeken?

Bon. Morgen beter.
Boom in de regen, boom in de morgen, nachtelijke boom.

Boom in de sneeuw.

Ook nu kon ik hem niet voorbijlopen zonder zijn beeld mee te brengen.
In de sneeuw.

Louter lucht
torst hij.

de sneeuw ligt aan zijn voeten.

Ik ben niet zijn enige bewonderaar, dat weet ik zeker.
Hij is intussen bij vele wandelaars een herkenning geworden.
Hij verandert met het licht en de seizoenen, maar ik denk niet dat hij nog groeit.

Hij heeft de leeftijd van niet meer moeten bereikt.
Vruchten hoeft hij niet te dragen.
Zijn hout is niet gezocht.
Hij volgt de seizoenen.

Hij staat er, en zijn sappen slapen voorlopig.
Nu de sneeuw smelt zal hij op zoek gaan naar de uitgerokken dagen.

Zijn sterven zal weer in frivool groen teniet worden gedaan.
Nutteloos biedt hij de koeien schaduw.

Voor de ongelovigen zoals ik verbindt hij de sneeuwvlakte met de lucht.

---

Goede vriend,

Natuurlijk kan ik mij voorstellen dat je “het blauwe uur” erg intens hebt beleefd.
En zoals meestal was je niet alleen in de historie.

In de digitale fotografie is het inderdaad een dankbaar onderwerp zoals één van je collega’s in een vakblad schrijft:

Die Blaue Stunde hat nichts mit Alkohol, wohl aber mit Stimmung zu tun.
Sie ist Teil des Tages, lässt sich aber nicht auf die Minute festlegen.
Sie ist für jeden sichtbar, aber nur wenige bemerken Sie.
Wer sie aber bemerkt und dann auch noch fotografieren kann, der wird zum Genießer. (Jürgen Rautenberg)

Die Blaue Stunde beginnt, wenn die Sonne am Abend den Horizont erreicht und endet, wenn Ihre Kraft nicht mehr ausreicht, auch von unterhalb des Horizontes noch den Himmel anzustrahlen.
Sind die Wolken zu dicht oder liegt Dunst über der Landschaft, kann Sie sich nicht durchsetzen.
Je nach Witterung kündigt sie sich auch mit einem Orange oder einem kräftigen Rot an.
Ihren speziellen Charakter verleiht ihr jedoch das starke, leuchtende Blau, das den sichtbaren Rest der Welt in eine abwechselnd ruhige, melancholische oder heitere, aber immer das Gefühl ansprechende Stimmung taucht.

Natuurlijk was het blauwe uur in de sneeuw erg bijzonder.

De Duitse dichter Gottfried Benn (1886-1956), dokter van beroep net zoals Toon Tellegen, wordt één van de grootste Duitse “Lyriker” van de eerste helft van de 20ste eeuw genoemd.
Ik laat je een fragment meegenieten van zijn Blaue Stunde.

Ich trete in die dunkelblaue Stunde –
da ist der Flur, die Kette schließt sich zu
und nun im Raum ein Rot auf einem Munde
und eine Schale später Rosen – Du!

Wir wissen beide, jene Worte,
die jeder oft zu anderen sprach und trug,
sind zwischen uns wie nichts und fehl am Orte:
dies ist das Ganze und der letzte Zug.

Das Schweigende ist so weit fortgeschritten
und füllt den Raum und denkt sich selber zu
die Stunde – nichts gehofft und nichts gelitten –
mit ihrer Schale später Rosen – Du.

Mooi toch.
Het zwijgende is zo toegenomen dat het de kamer vult en denkt en dekt zichzelf toe.

In die stilte klinkt het liedje van Françoise Hardy, ‘l’ heure bleu’ wel een beetje oneerbiedig maar toch een fragment. Puur jeugdsentiment.

c’est l’heure que je préfère,
on l’appelle l’heure bleue
où tout devient plus beau, plus doux, plus lumineux
c’et comme un voile de rêve
qu’elle mettrait devant les yeux
cette heure bien trop brève
et qui s’appelle l’heure bleue
c’est une heure incertaine, c’est une heure entre deux
où le ciel n’est pas gris même quand le ciel pleut

Dat mooie uur de l’ attente qu’on est amoureux, attendre celui qu’on aime.
Het uur van de verwachting.

Ook de Amerikaanse dichteres Carolyn Forche heeft een mooie en erg lange tekst geschreven over dat blauwe uur.
Toch een fragmentje:

Pigeons furl the silk of their oilslick
wings and doze on the limed shoulders
of forgotton generals, while the last

commuters descend to the subways,
where they’ll sway above their papers,
reflections streaming through the rapid

dark. Christened bleue by the French,
this is the hour when evening raises
its azure wand and the light smolders,…

Ik zwijg over de boeken in diverse talen waarin het gevoel van het blauwe uur beschreven wordt.

De combinatie sneeuw en het blauwe uur blijft voorlopig jouw voorrecht, waarde vriend.

Al is alles al gebeurd, de combinaties zijn zo talrijk en divers dat ze ons telkens weer nieuw lijken terwijl wij maar ouder worden.

(de mooie foto is van ‘Luminus’)

---

de nachtegaal
zingt intens…
een lichte sneeuw

uguisu no ki harite
naku ya
tabira yuki

Issa

Tabira yuki is bijna niet te vertalen, het is een uitdrukking voor zachte zwevende sneeuw.

Mijn beeld is harder en toch ook zwevend.
Kijk naar de ijspinnen.
Ze zijn hard, dolken bijna.
Maar het avondlicht vangen ze ook op.

Toen ik hen fotografeerde dacht ik aan die tegenstelling: het koude wapen en de tinteling van het avondlicht.

De avond blauwt de sneeuw.
Het is een heel kostbaar moment, de blauwe sneeuw-uren.
Zou er literatuur bestaan over die avonden?

Op de volgende prent is het iets later.
Door de late sneeuwval blijft het langer licht en krijgt het blauwe een nooit geziene intensiteit.
In het westen vergaat de dag met een bijna gelaten schoonheid.
De kale takken filteren nog eens het licht zodat het blauw loodblauw wordt, eventjes maar, voor het zwarte van de nacht de sneeuw weer zijn witheid teruggeeft.

Dat is de zang van de nachtegaal.
In onze streken komt hij pas einde april terug, maar in de Japanse literatuur is hij volop een lentevogel, vaak met sneeuw gecombineerd.
Ik herinner mij:

Schoon de nachtegaal
op de pruimenbloesems zingt
toch buigen zij onder de sneeuw.

Je kent zeker het gevoel.
Laat nu iedereen zijn tater houden, de woorden met ijspinnen doorboord geven geen kik meer.
Het blauwe uur duurt kort.

Frazel niet over ‘romantiek’, zwijg over ‘spleen’, het blauwe uur was er, en ik heb het gezien en probeerde het te vangen.

En om weer nuchter te worden, Issa:

“De eerste sneeuw”
zei ik, maar ik
ging slapen.

hatsu yuki
ya to wa ii
nagara neru shian

Zie je hem staan?
Hij ziet de sneeuw en begint aan een haiku, ‘de eerste sneeuw’.
Maar hij is te moe en gaat slapen.

Ook dat verdient navolging.

---

Lieve vriend,

Wat trekt ons zo aan als we een sneeuwlandschap bekijken?
Jaja, ik ken de cliché’ s, het zuivere, het ongerepte, de egaliteit, enz. enz.

De meeste cliché’ s zijn dan nog ergerlijk waar ook, maar ikzelf vind de geluiden zo mooi als het gesneeuwd heeft.
Er zal wel een fysiologische verklaring voor bestaan: het weerkaatsen op een bevroren oppervlak, maar stemmen in een sneeuwlandschap hebben iets heel speciaals: ze klinken ronder, weerkaatsen inderdaad, maar zijn tegelijkertijd beslotener.
Kinderen die in de sneeuw spelen maken op een andere manier lawaai dan kinderen in een zomerspeeltuin.

Je hoort de geluiden in een koker, een grote ronde koker waarboven de loodgrijze hemel zich spant, en de kromming onderaan door oneindig wit wordt ingenomen.

Daarom stuur ik je een mooie prent mee van de Japanse kunstenaar Koson Ohara (1877-1945).
De vertaling zou kunnen zijn: sneeuw op de brug, maar als je ’t in ‘t Japans hoort: Yanagibashi, dan is het of dit geluid zich in diezelfde koker bevindt.

Er is nog water, althans het is niet bevroren dus ondergesneeuwd, maar ‘t heeft zijn blauwe kleur behouden.
Over het bruggetje begeven zich twee personages naar huis.
Kijk naar hun paraplu’s: eentje rond, eentje over het hoofd, als een dakje.

En het zou Japan niet zijn als ze ook niet over de sneeuw heel mooie haiku’s of andere korte gedichten met weinig woorden en veel inhoud hadden gemaakt.

Dit is een mooie Engelse versie, en helemaal moeilijk wordt het om langs die omweg naar het Nederlands te vertalen want in het Japans voelt “filling the house” heel anders aan, wordt het: wat het object huis betreft, gevuld, en je hoort het al, het is krukkentaal.

De taal is zoals de sneeuw.
Wil je ze vangen, dan smelt ze in je hoofd, lost ze op.

Toch maar een poging:

Sneeuw’s schittering
verlicht het huis,

de stilte

Wij kennen het begrip schoon-heid, maar in feite zou er stilte-heid moeten staan, een soort Russische duratief, het is altijd stil als ik naar de sneeuw kijk.

Ik begin de problemen van internationale verdragen te begrijpen als ik nog maar enkele woorden in onze eigen moedertaal probeer te stamelen.

Hiernaast nog zo’n pareltje dat ik niet waag te vertalen, probeer het zelf maar.

De verzen zijn van de Japanse haiku-schrijver Santoka (1882-1940)

Het geheim van hun lichtgevende kracht is niet te achterhalen, noch te imiteren.
Van de sneeuw alleen al vond ik er dadelijk zo’n 348.

Een erg mooi is van de beroemde dichter Issa (1763-1827)

Voor de deur
maakt mijn wandelstok
een rivier van smeltende sneeuw

(er stond eerst “smeltende sneeuwrivier, maar dichter bij het Japans zou rivier van smeltende sneeuw zijn.)

Dat klinkt in het Japans zo (rangschikking is willekeurig)

waga yuki
mo tsurete nagare
yo chikuma kawa.

Lees dat maar eens heel zachtjes terwijl het sneeuwt.

Ik verlaat jullie enkele dagen.
Laat de stilte tot volgende maandag ook maar eens over deze geschriften neerdalen zodat iedereen zich in de sneeuw zelf kan vergewissen van zijn fragiele schoonheid.

In het landhuis zal ik met mijn ogen de landschappen drinken.

---