Dit mooie beeld van de fotograaf Plowden kies ik met opzet om een belangrijk idee van Foucault in te leiden: de overgang van sanguiniteit (bloed-verwantschap) naar seksualiteit.

‘Het bloed is lange tijd een belangrijk element in de mechanismen, uitingsvormen en rituelen van de macht gebleven.
In een maatschappij waarin het aanverwantschapssysteem, de politieke figuur van de vorst, de indeling in rangen en standen, en de waarde van de afstamming overheersend zijn, in een maatschappij waarin hongersnood, epidemieën en gewelddadigheden de dood steeds dreigend nabij maken, is het bloed een van de wezenlijke waarden.

-Je hebt zijn instrumentele rol: bloed vergieten.
-Er is het functioneren ervan: bepaald bloed hebben.
-Bloedverwant zijn: iets met goed en bloed willen verdedigen.

Een maatschappij van het bloed, bijna zou ik zeggen van ‘sanguïniteit’ om Foucault te citeren.

De macht spreekt er door het bloed, ‘een werkelijkheid met een symbolische funtie’

Wij leven echter in een maatschappij van de ‘seks’ of liever in een ‘geseksualiseerde’ maatschappij: de machtsmechanismen richten zich op het lichaam, op het leven, op datgene waardoor het zich vermenigvuldigt, op wat de soort, haar kracht, haar vermogen om te overheersen of haar bruikbaaarheid versterkt.

De seksualiteit is geen symbool, maar een doelwit.( een object)

‘De overgang van onze maatschappijen van een ‘symboliek van het bloed’ naar een ‘analytica van de seksualiteit’ is bewerkstelligd door de nieuwe machtsprocedures die in de loop van het klassieke tijdperk zijn ontwikkeld en in de negentiende eeuw in werking zijn gesteld.
Zoals men ziet staat het bloed aan de kant van de wet, van de dood, van de gebodsovertreding, van het symbolische van de souvereiniteit; de seksualiteit daarentegen staat aan de kant van de norm, van het weten, het leven, de betekenis, de disciplines en de regulaties.’

Ze hebben elkaar niet afgewisseld of afgelost zonder elkaar te overlappen.
De obsessie door bloed en wet heeft op verschillende manieren al bijna twee eeuwen het beheer over de seksualiteit achtervolgd.

Van die interferenties is er vooral het ontstaan van het racisme belangrijk.
(het racisme in zijn moderne, zich op de biologie beroepende, statelijke vorm).

Maar ook van een hele bevolkingspolitiek dus, een politiek met betrekking tot huwelijk en opvoeding, een politiek gericht op het instellen van een sociale hiërarchie, met bertrekking op de eigendom, en een lange reeks interventies op het vlak van het lichaam.

De mythische zorg om de zuiverheid van het bloed en de triomf van het ras dat in het nationaal socialisme ongetwijfeld de meest naïeve en juist daarom de meest geslepen verbinding is geweest van de fantasmata van het bloed met de hevigste uitbarstingen van een disciplinaire macht.

‘En de geschiedenis wilde dat Hitlers politiek van de seks een belachelijke praktijk bleef, terwijl de mythe van het bloed uitliep op de grootste massaslachting die de mensheid zich to op heden kan heugen.’

Diametraal daar tegenover zien we op het einde van de negentiende eeuw de poging om de thematiek van de seksualiteit zodanig te herformuleren dat ze weer deel gaat uitmaken van het systeem van de wet, van de symbolische orde en van de souvereine macht.

Vanaf het moment dat de psychoanalyse brak met de neuropsychiatrie van de degeneratie stond zij wantrouwig tegenover de potentieel onstuitbare woekering van deze machtsmechanismen die zich opmaakten om de seksualiteit in haar alledaagse dimensie te beheersen en te beheren.

Vandaar ook Freuds poging (hij was getuige van het opkomende racisme dat echter in zijn geboortestad al een stevige traditie had) om aan de seksualiteit als beginsel de wet ten grondslag te leggen- de wet van aanverwantschap, verbod op incest tussen kinderen van dezelfde vader, de wet van de Vader-Vorst.

Daaraan dankt de psychoanalyse dat ze theoretisch en praktisch tegenover het facisme stond.
(op enkele uitzonderingen na, om te zwijgen van Goebbels broer die lange tijd voorzitter van de Duitse Bond voor Psychoanalyse was, enz.)

Maar…deze positie van de psychoanalyse was aan een bepaalde historische conjunctuur gebonden.

‘En niets kan wegnemen dat het denken over de orde van het seksuele in het register van de wet, de dood, het bloed en de souvereine macht- hoezeer ook naar De Sade en Bataille wordt verwezen, hoezeer ook bij hen het waarmerk van ‘subversiviteit’ wordt gezocht- per saldo een historische ‘retroversie’ is.
Het seksualiteitsdispositief moet worden gedacht uitgaande van de machtstechnieken die in dezelfde tijd werkzaam zijn als dit dispositief.’

Het zou dan ook zou het een mooie studie zijn om de bloedbanden tussen de politici van deze tijd, om maar te zwijgen van de industriële families, in dit licht te bekijken.

Elke nieuwe poging tot het doorgronden van onze diepste, meestal verborgen zieleroerselen kent zijn charlatans, al dan niet met een universitaire titel, zo ook de psychoanalyse.
Maar niet alleen wegens deze mismeestering riep ze in het begin (en nu!) vijandigheid op want ze nam Charcots les volstrekt letterlijk op en ging de seksualiteit van de individuen los van elke gezinscontrole onderzoeken.
Ze bracht deze seksualiteit aan he daglicht zonder haar onder het neurologisch model toe te dekken. (Charcot was een uitstekend en gereputeerd neuroloog!)
Ze ging nog verder en stelde de door haar geanalysserde gezinsverhoudingen zelf ter discussie.

Maar al vlug stuitte de psychoanalyse in het hart zelf van deze seksualiteit weer op de wet van de aanverwantschap, het spel van trouwen en houwen, de incest (oedipus en de zijnen) als het beginsel van haar ontstaan en de sleutel van haar kenbaarheid.

‘De zekerheid dat men aan de wortel van ieders seksualiteit weer de relatie ouders-kinderen zou aantreffen, maakte het mogelijk dat zelfs toen alles op het omgekeerde proces leek te wijzen, het seksualiteitsdispositief vastgehecht bleef aan het aanverwantschapssysteem. Er bestond geen gevaar dat de seksualiteit van nature vreemd zou blijken aan de wet: zij werd enkel door de wet geconstitueerd.

Ouders, wees niet bang uw kinderen naar de analyse te brengen: zij zal hen in elk geval bijbrengen dat ze alleen van u houden.
Kinderen, beklaag je niet te hard over dat je geen wees bent en dat je diep in jezelf altijd weer op je Object-Moeder of het souvereine teken van de Vader stuit: door hen krijg je toegang tot het verlangen.

En hier vind je dan de verklaring voor de enorme consumptie aan analyse in de maatschappijen waar het aanverwantschapsdispositief en het gezinssysteem versterking nodig hadden.

Dit is immers een van de fundamentele aspecten van heel de geschiedenis van het seksualiteitsdispositief: het zag het licht met de technologie van het ‘vlees’ in het klassieke christendom, steunend op de aanverwantschapssystemen en de regels waaraan de aanverwantschap gehoorzaamt.
Maar tegenwoordig speelt het de omgekeerde rol: het seksualiteitsdispositief houdt in toenemende mate het oude aanverwantschapsdispositief in leven.

‘In een langzaam proces dat nu al meer dan drie eeuwen duurt, van de leiding van het geweten tot de psychoanalyse, zijn het aanverwantschapsdispositief en het seksualiteitsdispositief ten opzichte van elkaar gedraaid en van positie gewisseld.

In de christelijke zielzorg codeerde de aanverwantschapswet het vlees dat men bezig was te ontdekken, dwong het vanaf het begin in een kader dat nog juridisch van aard was; met de komst van de psychoanalyse is het de seksualiteit die de aanverwantschapsrgels lijf en leven geeft door ze met begeerte te verzadigen.

Het seksualiteitsdispositief zal dus het onderzoeksdomein zijn, en niet vanuit een soort onderdrukking van de seks (om de economie te dienen!), maar veeleer om de produktie van de ‘seksualiteit’.

De ervaring dus.

En jawel hoor, vanaf het moment waarop aanverwantschap en seksualiteit in elkaars verlengde komen, welt vanuit het gezin een onophoudelijke stroom verzoeken op: het verzoekt om bijstand om een oplossing te vinden voor ongelukkige conflicten tussen seksualiteit en aanverwantschap, en in de val van dit seksualiteitsdispositief waaraan het zijn stolling tot de moderne vorm te danken heeft, richt het zich tot artsen, pedagogen, psychiaters, tot alle mogelijke ‘deskundigen’ (de haakjes zijn van Foucault) , ook tot priesters en dominees, met de klacht van zijn seksueel lijden.

‘Het is net alsof het gezin plotseling het vervaarlijk geheim ontdekte van wat men het had ingeprent en voortdurend voorgehouden: het gezin, de eerbiedwaardige Arke en hoeksteen van de aanverwantschap, was de kiem van alle rampspoed van de seks.

Vanaf het midden van de negentiende eeuw zien we het gezin bij zichzelf jacht maken op het geringste spoortje seksualiteit, zichzelf de moeilijkste bekentenissen ontwringen en zich volledig overgeven aan een eindeloos onderzoek.

Het gezin is het kristal in het seksualiteitsdispositief: het lijkt een seksualiteit te verbreiden die het in werkelijkheid weerkaatst en breekt.

Foucault wijst naar Charcot, in zijn tijd DE raadgever en genezer bij wie ‘…de met seksualiteit overvoerde en verzadigde gezinnen hulp zochten.

Zijn eerste raad wanneer men ‘een patient’ bij hem bracht was hem van zijn gezin te scheiden.
Hij probeerde het domein van de seksualiteit los te koppelen van de aanverwantschap om het onmiddellijk aan een medische behandeling te onderwerpen waarvan het technisch karakter en de autonomie door het model van de neurologie waren gegarandeerd.

‘Wat de geneeskunde zo zelf weer in handen nam en aan de regels van een eigensoortig weten onderwierp, was de seksualiteit waarvan ze zelf de gezinnen had ingeprent dat het hun belangrijkste opgave en een groot gevaar was.

Charcot had er moeite mee de patiënten van de ‘hunnen’ los te maken. (niet ironisch bedoeld)
Uit zijn geschriften ‘Leçons du Mardi’:

7 janauri 1888: ‘Voor de juiste behandeling van een hysterisch meisje is het niet goed haar bij haar vader en moeder te laten; ze moet in een inrichting worden geplaatst…Weet u hoelang welopgevoede meisjes wenen wanneer ze hun moeder verlaten?… laten we met uw welnemen het gemiddelde nemen: een half uur, dat is niet lang.

21 februari 1888: ‘Bij hysterie van jonge knapen is het geboden hen van hun moeder te scheiden. Zolang de moeders erbij zijn valt er niets te beginnen…De aanwezigheid van de vader is overigens nauwelijks minder schadelijk, het beste is dat u ze beiden ziet kwijt te raken.’

Expliciet als vertoog stond hij hen niet toe zich te uiten.
‘Over deze ‘genitale oorzaken’ hoort men niet te spreken.’
Dat was de halfluid uitgesproken zin die het beroemdste oor van onze tijd op een dag in 1886 uit de mond van Charcot opving.

En met dat oor verscheen de psychoanalyse op het toneel.

Als huiswerk: lees de Standaard van vandaag en kijk welke maatregel een bepaalde volksvertegenwoordiger voorstelt om de gezinnen te beschermen tegen indringers van buitenuit.
Probeer met de teksten van deze dagen dit te plaatsen en zet er de nodige vraagtekens bij.

Een wat vreemde maar begrijpelijke stelling poneert Foucault als hij het heeft over het gezin als ‘broedplaats’ bij uitnemendheid van de seksualiteit, en dat het daarom vanaf zijn wordingsstonde ‘incestueus’ is.

‘Het is heel goed mogelijk dat in de maatschappijen waarin de aanverwantschapsdispositieven overheersen het incestverbod een functioneel onontbeerlijke regel is.
Maar in een maatschappij als de onze, waarin het gezin het actiefste brandpunt van de seksualiteit is en de geboden van de seksualiteit het gezin in stand houden en doen voortbestaan, neemt de incest om heel andere redenen en op een heel andere wijze een centrale plaats in.
Hier wordt de incest voortdurend opgewekt en afgeweerd, hij is een voorwerp van obsessie en aantrekking, een vervaarlijk geheim en een onontbeerlijk verbindingselement.

Wanneer het Westen meer dan een eeuw lang zo’n hevige belangstelling voor het incestverbod aan de dag heeft gelegd en daarin nagenoeg eenstemmig een universeel maatschappelijk gegeven en een van de noodzakelijke doorgangspunt naar de cultuur heeft gezien, dan komt dat misschien omdat men er een middel in zag, niet om zich tegen het incestverlangen maar tegen de uitbreiding en de consequenties van het seksualiteitsdispositief dat men had opgesteld, te verdedigen.
Want naast de vele voordelen had dit dispositief het nadeel dat het de wetten en rechtsvormen van de aanverwantschap negeerde.’

Een boeiende gedachte.
Door de grondregel naar voren te schuiven kon men ook de ‘zonderlinge’ effecten van het seksualiteitsdispositief (bijvoorbeeld de affectieve intensivering van de ruimte van het gezin) terug naar het aanverwantschapsdispositief trekken, waarmee dan ook het recht voor de nieuwe machtsmechanica zou zijn gered.

‘Immers, de paradox van deze maatschappij, die sinds de achttiende eeuw zoveel aan het recht vreemde machtstechnologieën heeft bedacht, is dat zij de effecten en uitzaaiingen ervan ducht en deze in rechtsvormen poogt te hercoderen.
Als men aanneemt dat het incestverbod de drempel van iedere cultuur is, dan staat de seksualiteit sinds het begin der tijden in het teken van het recht.
De etnologie, die al zo lang ijverig aan de transculturele theorie van het incestverbod werkt, heeft het moderne seksualiteitsdispositief als geheel en de theoretische vertogen die het produceert, een grote dienst bewezen.’

Je zou het op deze manier kunnen ontcijferen als we de historiek sinds de achttiende eeuw onder de loep nemen.
Oorspronkelijk bevond het seksualiteitsdispositief zich in de marges van de gezinsinstellingen (zielzorg, pedagogie), maar gaat zich meer en meer op het gezin zelf concentreren.
Mogelijke gevaren van dit dispositief voor het aanverwantschapsdispositief worden door het gezin geabsorbeerd en er ontstaat een gereorganiseerd gezin, zeker als men op de functies let die het voorheen in het aanverwantschapsdispositief had.

De ouders, echtgenoten worden in het gezin de voornaamste actoren van het seksualiteitsdispositief dat buiten het gezin steunt op artsen, pedagogen en later psychiaters.
Nieuwe personages treden voor het voetlicht: de nerveuze vrouw, de frigide echtgenote, de onverschillige of door moordlustige obsessies gekwelde moeder, de impotente, sadistische of perverse echtgenoot, de hysterische of neurasthenische dochter, het vroegrijpe en al opgebrande kind, de jonge homoseksueel die niet wil trouwen of zijn vrouw verwaarloost.

Het zijn de mengfiguren van een ontspoorde aanverwantschap en abnormale seksualiteit.
Een dankbaar motief om het aanverwantschapsdispositief zijn aanspraken en rechten in de orde van de seksualiteit te doen gelden.

Zal vervolgen inderdaad.

Willen we duidelijkheid omtrent de hedendaagse relaties tussen weten, macht en de ervaring van seksualiteit dan is het goed de domeinen te onderscheiden die beginnend met de achttiende eeuw rondom de seks deze dispositieven tot ontwikkeling brengen.

Foucault merkt op dat ze niet in die eeuw ontstaan zijn, maar toen wel hun samenhang duidelijk werd.

1. De hysterisering van het vrouwelijke lichaam

Een drieledig proces: het lichaam van de vrouw werd als een volledig van seksualiteit verzadigd lichaam geanalyseerd, gekwalificeerd en gediskwalificeerd.
Hierdoor werd het op grond van een daaraan inherente pathologie in het veld van de medische praktijken opgenomen, en werd tenslotte een organische verbinding aangebracht tussen lichaam en het maatschappelijk lichaam (waarvan het de vruchtbaarheid moet reguleren en garanderen), de ruimte van het gezin (waarvan het een wezenlijk en functioneel deel moet zijn) en het leven van de kinderen (waarvoor dit lichaam biologisch-moreel verantwoordelijk is).

De meest zichtbare gestalte van deze hysterisering vormt de Moeder, met inbegrip van haar negatieve beeld van ‘nerveuze vrouw’.

Ik verwijs naar mijn bijdragen omtrent Camille Paglia die in ‘Het seksuele Masker’ een belangrijke aanvulling op dit beeld naar de hedendaagse ervaringen beschrijft)

2. De pedagogisering van de kinderlijke seks.

Dit domein gaat uit van de tweeledige stelling dat bijna alle kinderen zich overgeven aan seksuele activiteiten of daartoe in staat zijn, en dat deze gepaste, zowel ‘natuurlijke’ als ’tegennatuurlijke’ seksuele activiteiten fysieke en morele, collectieve en individuele gevaren in zich bergen, aldus Foucault.

‘De kinderen worden omschreven als ‘voorseksuele’ wezens die op de drempel van de seksualiteit staan; zij bewegen zich nog aan gene zijde van de seks, maar er toch reeds in, op een gevaarlijke scheidslijn.

Ouders, gezinnen, opvoeders, artsen en later psychologen moeten deze kostbare en gevaarlijke, dreigende en bedreigde seksuele kiem onder hun nimmer verflauwende hoede nemen.
Deze pedagogisering komt vooral tot uiting in de strijd tegen de onanie, die in het Westen bijna twee eeuwen heeft geduurd.’

3. De socialisering van het voortplantingsgedrag

Deze voltrekt zich als economische socialisering via de ‘sociale’ of fiscale maatregelen die de vruchtbaarheid van echtparen stimuleren of afremmen.
Ook als politeke socialisering door het kweken van verantwoordelijkheidsgevoel bij echtparen voor het hele maatschappelijke lichaam (dat ingeperkt of juist versterkt moet worden) maar ook als medische socialisering die aan de praktijken van geboortebeperking ziekteverwekkende werkingen voor het individu en soort toeschrijft.

4. De psychiatrisering van de perverse lust

De seksuele drift wordt als autonome biologische en psychische drift afgezonderd.
Er wordt een klinische analyse gemaakt van alle afwijkingen waardoor ze kan worden getroffen. Aan de seksuele drift werd een normaliserende en pathologiserende rol voor het hele gedrag toegeschreven, en en er werd tenslotte voor deze afwijkingen naar een corrigerende technologie gezocht.

Foucault geeft vier figuren die zowel mikpunten als ankerplaatsen voor de onderneming van het weten zijn: de hysterische vrouw, het masturberende kind, het malthusiaanse echtpaar en de perverse volwassene.

‘Elke figuur beantwoordt aan een van deze strategieën die, ieder op haar wijze, de seks van de kinderen, de vrouwen en de mannen doortrok en, tot inzet maakte.’

Die vier beelden zouden zich tot ver in de 19de eeuw doortrekken, maar ik durf best beweren dat ze zelfs in de 20ste en 21ste eeuw nog steeds niet uitgewerkt zijn.

Misschien wordt het tijd om dit werk, de geschiedenis van de seksualiteit, te plaatsen, om na te gaan wat de bedoeling van het werk was en hoe tijdgenoten erop reageerden.

In een nu vrijwel onvindbare toelichting wordt het werk als volgt gepresenteerd:

‘Het vertrekpunt van deze serie studies, uiteengezet in ‘de wil tot weten’ was niet het reconstrueren van de geschiedenis van seksuele gedragingen en praktijken, noch het analyseren van de wetenschappelijke, godsdienstige of filosofische ideeën aan de hand waarvan men zich een beeld van die gedragingen heeft gevormd; doel was, te begrijpen hoe zich in de moderne Westerse maatschappij zo iets had gevormd als een ‘ervaring’ van de ‘seksualiteit’, een vertrouwd begrip dat toch tot het begin van de negentiende eeuw nauwelijks bekend is.’

Didier Eribon, Michel Foucault, Van Gennep, A’dam 1990

Hij gaat vanuit de moderne tijd terug via het christendom naar de oudheid en stuit dan op een zeer simpele en tegelijk zeer algemene vraag:

‘waarom is seksueel gedrag, waarom zijn de activiteiten en lusten die ermee te maken hebben het voorwerp van morele bekommernis?
Vanwaar die ethische zorg die, afhankelijk van het moment, meer of minder belangrijk lijkt dan de aandacht die uitgaat naar andere gebieden van het individuele of collectieve leven, zoals eetgedrag of het vervullen van burgerplichten?’

Deze problematisering van het bestaan leek, toegepast op de Grieks-Latijnse cultuur, op haar beurt verbonden met een geheel van praktijken die zouden kunnen beschreven worden als de “kunst van het bestaan”, of de “zelftechnieken”, belangrijk genoeg om er een studie aan te wijden.

Die ‘ervaringsgeschiedenis’ zal heel wat tijd in beslag nemen, twijfels in hem oproepen, en als eerste deel van het werk verschijnt kent het naast succes ook het verwijt dat hij ‘de onderdrukking van de seksualiteit’ zou ontkennen.

Eribon schrijft in Foucaults biografie (ik vond de vertaling lang geleden nog bij De Slegte) dat hij in een voorwoord bij de Duitse uitgave daarop Foucaults antwoord had gevonden.
De auteur begint met de vrees dat een boek dat slechts een eerste deel is, niet als het geheel van zijn werk moet bekeken worden.
Hij verwijst voortdurend naar delen die nog moeten komen.

‘De hypothesen die erin worden verwoord kunnen eruitzien als stellingen die worden geponeerd, de analyseschema’s kunnen misverstanden wekken en voor nieuwe theorieën worden aangezien
In Frankrijk bijvoorbeeld hebben critici die opeens bekeerd waren tot de strijd tegen de onderdrukking (zonder een al te grote ijver aan de dag te leggen) mij verweten dat ik de onderdrukking van de seksualiteit zou hebben ontkend.

Ik heb echter volstrekt niet beweerd dat er geen onderdrukking van de seksualiteit zou zijn. Ik heb mij alleen afgevraagd of de analyse als geheel per se rond het begrip onderdrukking moest worden opgebouwd om de betrekkingen tussen macht, weten en seksualiteit te kunnen ontrafelen, dan wel of we de dingen misschien begrijpelijker zouden kunnen maken door de verboden en belemmeringen, het afwijzen en verhullen onder te brengen bij een meer complexe, meer omvattende strategie waarvan het voornaamste, wezenlijke doel niet de verdringing is.’

Nu kun je je afvragen of ‘de kunst van het bestaan’ zoals hij het voor ogen had, uitgaande van de ervaring, van de wil tot weten, consequenties heeft gehad in het hedendaagse denken over seksualiteit en hoe en waarom wij opnieuw in het binaire juridische denken zijn beland waarin toegelaten en verboden het haalt op de menselijke ervaring.

Het is een vraag die ons ‘in de mate van het mogelijke’ de volgende dagen zal bezighouden.

Het derde ‘voorzichtigheidsadvies’ noemt Foucault:

3. Regel van de tweeledige conditionering.

Op zichzelf werkt een ‘lokaal brandpunt’ of een ’transformatieschema’ niet.
Via een reeks schakelingen moet het in een omvattende strategie worden ingevoerd.

Andersom zou geen enkele strategie tot effecten op het niveau van het geheel kunnen leiden, wanneer ze niet zou stoelen op wel omschreven en iele relaties.

Het is een dubbele conditionering waarin enerzijds een strategie door het specifieke karakter van de mogelijke tactieken mogelijk wordt, en anderzijds de tactieken door de strategische mantel waardoor ze functioneren.

‘Zo is de vader in het gezin niet de ‘representant’ van de soeverein of de staat; en dezen zijn zeker niet de projecties van de vader op een andere schaal.
Het gezin is geen duplicaat van de maatschappij en de maatschappij op haar beurt geen nabootsing van het gezin.’

Een regeringsleider neemt dus best niet de vlug de term ‘goede huisvader’ in de mond als hij het over besturen heeft, hij is op de eerste plaats een politicus die een bestuursploeg leidt ten dienste van degenen die hem en de zijnen hebben verkozen.

Toch kon het gezinsdispositief juist doordat het insulair was (als een eiland) en heteromorf als steunpunt fungeren voor de grote ‘manoeuvres’ van de malthusiaanse geboortebeperking, voor de aansporingen op het gebied van de bevolkinspolitiek, de medicalisering van de seks en de psychiatrisering van zijn niet-genitale vormen.

4. Regel van de tactische polyvalentie van de vertogen.

‘Wat over de seks wordt gezegd mag niet louter als het projectievlak van de machtsmechanismen worden geanalyseerd.’

De wereld van het vertoog is niet verdeeld in een toegelaten en uitgesloten, of in een dominant en gedomineerd vertoog, maar zij bestaat uit een veelheid van vertoogelementen die in uiteenlopende strategieën werkzaam kunnen zijn.

Je moet dus deze verdeling reconstrueren met alles wat zij aan gezegde en achtergehouden dingen, aan geboden en verboden bevat, met al haar verschuivingen en herbenutting van identieke formules voor tegengestelde doeleinden.

De vertogen zijn evenmin als de stiltes voor eens en altijd onderworpen aan de macht of gericht tegen de macht.
Het vertoog is een voertuig en produceert macht.

‘Het vertoog versterkt de macht, ondermijnt haar ook, stelt haar in de waagschaal (mooi woord!) maakt haar kwetsbaar en maakt het mogelijk haar te dwarsbomen.’

Foucault geeft dan het voorbeeld van wat in de geschiedenis ‘de grote zonde tegen de natuur’ was.
De uiterste terughoudendheid van teksten rondom de vage categorie sodomie, het haast algemene stilzwijgen daarover.
Het had een dubbele functie: enerzijds een uiterste strengheid (in de 18de eeuw werd nog de vuurstraf toegepast voor dat er tot in het midden van die eeuw van enig protest kon sprake zijn) en anderzijds een wijd verbreide tolerantie wat je kunt afleiden uit de zeldzame procestukken daaromtrent en op grond van bepaalde getuigenissen over mannenegemeenschappen zoals die aan de hoven of in het leger bestonden.

Toen in de 19de eeuw in de psychiatrie, de rechtspraak en ook in de literatuur (ik verwijs daarvoor naar mijn blogs die Gide hebben ingeleid) een hele reeks vertogen over de soorten en ondersoorten van de homoseksualiteit, de tegennatuurlijkheid, pederastie, ‘psychies hermafroditisme’ uit de bodem schoten, heeft dit zeker een zeer grote stap vooruit van de sociale controles op dit gebied van ‘perversiteit’ mogelijk gemaakt.
Maar tegelijk werd daardoor een tegen-vertoog mogelijk.
De homoseksualiteit begon over zichzelf te spreken, begon haar legitieme of ‘natuurlijke’ karakter op te eisen, en vaak in het vocabulaire van de categorieën waarmee ze medisch werd gediskwalificeerd.

De vertogen vormen tactische elementen of blokken in het veld van de krachtsverhoudingen.

‘Aan de vertogen over de seks moet niet in de eerste plaats worden gevraagd uit welke implicciete theorie ze zijn afgeleid, welke morele indelingen ze meebrengen of welke -dominante of gedomineerde- ideologie ze representeren.
Maar we moeten ze op twee niveau’s onderzoeken: op het niveau van hun tactische productiviteit (welke wederkerige effecten van macht en weten ze garanderen) en op het niveau van hun strategische integratie. (welke conjunctuur en welke krachtsverhouding maakt het noodzakelijk dat zij in een bepaalde episode van de verschillende confrontaties die zich voordoen, worden ingezet).

Samengevat: we moeten ons richten op een opvatting van macht waarin de voorrang van de wet vervangen is door het gezichtspunt van de doelstelling, de voorrang van het verbod door het gezichtspunt van de tactische doeltreffendheid en de voorrang van souvereiniteit door onderzoek van een veld van veelvuldige en veranderlijke krachtsverhoudingen waarin zich omvattende maar nimmer geheel stabiele effecten van heerschappij voordoen.

Eerder dus een strategisch dan een rechtsmodel, omdat het een van de fundamentele kenmerken van de westere maatschapijen is dat de krachtsverhoudingen die lange tijd in oorlog, in alle vormen van oorlog hun dagelijkse uitdrukking hadden gevonden, langzamerhand in de orde van de politeke macht zijn bezet.

Waarbij ik aanmerk dat voor sommigen oorlog en politiek eerder elkaar dienen dan uitsluiten.

Lange tijd werd het politieke denken overheerst door het systeem van Soeverein en Wet.
Machiavelli was een van de weinigen die de macht van de vorst in krachtsverhoudingen heeft gedacht, waarin dan ook ‘het schandaal’ van zijn cynisme lag, zegt Foucault.

Laten we die krachtsverhoudingen verder als uitgangspunt nemen als we terugkomen bij de seks en de waarheidsvertogen die zich over haar hebben ontfermd.

De vraag is dan niet hoe en waarom ‘de macht’ er behoefte aan heeft een weten over de seks tot ontwikkeling te brengen, en ook niet welk systeem van heerschappij gebaat is geweest met de zorg die sinds de 18de eeuw ontstond, om ware vertogen over seks te produceren.
Evenmin welke wet er aan de regulering van het seksuele gedrag en aan de uniformiteit wat men erover zei ten grondslag lag.

Maar wel welke in een bepaald type vertoog over de seks de meeste directe en meest lokale machtsverhoudingen zijn die werkzaam zijn.
(bv. rond het lichaam van het kind, naar aanleiding van de vrouwelijke seks, praktijken van geboortebeperking, enz.)

‘Hoe maken ze deze soorten vertogen mogelijk, en andersom, hoe dienen deze vertogen de machtsverhoudingen tot steunpunt?
Hoe wordt het spel van deze machtsverhoudingen door het functioneren zelf ervan gewijzigd- versterking van bepaalde elementen, verzwakking van andere, verzetseffecten en tegenbezettingen, zodat er geen eens en voor altijd geldig stabiel type van onderwerping was?‘

We moeten dus eerder hun onderlinge verbinding onderzoeken volgens de logica van een algehele strategie, die er achteraf uitziet als een gewilde, door eenheid gekenmerkte politiek van de seks.

‘Algemeen gesteld: in plaats van alle tegen de seks bedreven miniscule gewelddaden, alle haar toegeworpen troebele blikken en alle maskers waarachter de mogelijke kennis ervan onzichtbaar wordt gemaakt, met die ene vorm van de grote Macht in verband te brengen, is het beter de welig tierende produktie van de vertogen over seks onder te dompelen in het veld van de veelvoudige en veranderlijke krachtsverhoudingen.’

Foucault verkent dan vier domeinen – hij noemt het ‘voorzichtigheidshalve in acht te nemen voorschriften’.

1. De Immanentieregel
Er is niet een bepaald domein van de seksualiteit dat rechtens onder een belangloze en onafhankelijke wetenschappelijke kennis ressorteert, waartegen de -economische of ideomogische- aanspraken van de macht verbodsmechanismen in het veld hebben gebracht.

We hebben dus van lokale brandpunten van macht-weten uit te gaan.
(relatie tussen gelovige en gewetensleidsman,het onder toezicht geplaatste lichaam van het kind, enz.)

2. Regels van voortdurende variaties
De vraag is niet wie in de orde van de seksualiteit de macht heeft (de mannen, de volwassenen, de ouders, de artsen) en wie daarvan verstoken is( de vrouwen, de adolescenten, de kinderen, de zieken…) evenmin wie het recht heeft te weten en wie met geweld onwetend wordt gehouden.

‘Het gaat er veeleer om het schema van de veranderingen op te sporen dat de krachtsverhoudingen in hun werking impliceren.’

Zo werd de groep vader, moeder, opvoeder, arts die zich in de 19de eeuw rond het kind en zijn seks verzamelde, door voortdurende veranderingen en verschuivingen doorkruist, waarvan een van de meest spectaculaire uitkomsten een merkwaardige omkering was: terwijl de seksualiteit van het kind aanvankelijk in een directe relatie tussen arts en ouders (in de vorm van adviezen, aanwijzingen voor toezicht op het kind, waarschuwingen voor de toekomst) tot probleem was gemaakt, bleek tenslotte in de relatie tussen psychiater en kind de seksualiteit van de volwassene zelf tot probleem zijn geworden.

De verhoudingen van macht-weten zijn geen vaste verdelingsvormen maar ’transformatiematrixen’.

Dat is natuurlijk een boeiend gegeven omdat dergelijke transformatie ook de mogelijkheden van mythevorming rondom de seksualiteit en haar domeinen duidelijk maakt.
Ik denk dat het historische begrippen zijn, verbanden tussen de zogenaamde pijnpunten (als ze er al zijn) en de tijd waarin ze voorkomen, om niet de cultuur als genese te vergeten.

Morgen sluiten we met de twee andere ‘voorzichtigheids’ voorschriften dit onderzoek naar de methode af.