3423512310

Jan de Wilde’ s liedje “de eerste sneeuw” zou nu op zijn plaats zijn, een toppunt van de zuiverste melancholie.

Maar een liedje moet je nooit met een liedje beantwoorden, voor je het weet zit je in een radioprogramma met nummers op aanvraag, het laatste wat voor melancholie in aanmerking komt.

Dus vul ik mijn liedje met lectuur aan, een grof woord want het zou dus “literatuur” moeten zijn terwijl lectuur het odium van ontspanningsverhaaltjes heeft meegekregen.

Ik stuur je het portret mee van Don Gaspar Melchior de Jovanellos (1797) door Goya geschilderd in een houding die en de melancholie en de lectuur aanduidt.
Het verloop van zijn woelige leven (1744-1811) mag best zijn melancholische houding verklaren: liberaal staatsman uit Asturias, auteur, die eerst theologie wil studeren maar op aanraden van zijn vader de rechten prefereert, wordt rechter aan het strafhof in Sevilla, is sterk wetenschappelijk, sociaal geïnteresseerd, komt aan het hof van Karel III in Madrid en moet bij de dood van de koning in ballingschap maar wordt tot zijn eigen verbazing tot minister van justitie benoemd, wordt dan later zelf gearresteerd en in Majorca in de gevangenis gezet, maar Josef Bonaparte wil hem een ministerpost aanbieden die hij weigert, maar hij verkiest wel volksvertegenwoordiger voor Asturias te zijn en hij moet weer op de vlucht als de Fransen naderen en sterft aan een longontsteking.

Een leven als een roman.
Je begrijpt nu waarom hij het hoofd op zijn hand laat rusten en ons een beetje vermoeid aankijkt.
Stel dat we van zijn leven een roman zouden maken dan was er een kans dat we met een beetje subsidie en andere goede wegen op een boekenlijst komen (cultuur, sociaal, liberaal onderwerp, meneer!)

Vreemd hoe het lezen van boeken wordt gepromoot!
Het plezier van het lezen, als alpha en omega van de Lectuur (met grote l) zoals prof. Antoine Compagnon in een een mooi opstel “L’ Angoisse de Lire” vertelt.
Ik volg zijn spoor dat hij vanuit dat overbekende standpunt ontwikkelt: jaja, plezier, je kent die veel betreden paden als wereldverkenning, avontuur, filosofische verdieping, enz. enz.
Allemaal heel mooi, maar keren we dan terug naar onze leermeester Montaigne, die Compagnon “ce modèle de lecteur” noemt.
Hij trekt zich terug in zijn boekentoren, pour plonger en soi zoals we al eerder deze mooie uitdrukking vermeldden, hij zoekt zielenrust, kalmte, maar wat is het resultaat van zoveel boekenwijsheid?
“…c’ est l’inqiuétude, les’chimères’ et monstres fantasques.” (ibidem).

Montaigne begint te schrijven omdat het lezen hem pijn doet, hem ziek maakt, in plaats van hem zekerheden te verschaffen over het leven en vooral over de dood.
“Je ne cherche aux livres qu’ à m’ y donner du plaisir par un honneste amusement” zoals hij hetzelf zo eenvoudig en treffend uitdrukt.

En wat te denken van madame Bovary wiens lectuur in het pensionaat en de provincie haar tot zelfmoord zal brengen?
Hier komt Roland Barthes aan het woord:
“Sa vie, au sens le plus brûlant, le plus dévasteur, est formée par les livres.”

Jaja, het leven is een plezier, maar een plezier dat doodt.
“Nous sommes tous des Bovary’ s” om deze gedachte met Barthes af te sluiten.

Met Proust (Journées de la lecture) en Compagnon denk ik terug aan de tijd van lezen tijdens de eindeloze vakantiedagen, “des jours enfuis”, weg van het rumoer.

“Il n’ y a peut-être pas de jours de notre enfance que nous ayons si pleinement vécus que ceux que nous avons passé avec un livre préféré.”

En ik zie mezelf met de scheepsjongens van Bontekoe inschepen, na de schipbreuk door de jungle trekken en na ettelijke avonturen (het is een turf van Fabricius) weer thuiskomen en tezelfdertijd nooit meer thuis geraken, noch in de vijftiger jaren noch in mijn eigen stadje.

Ja, lezen kan je gezondheid schaden, dat moest er op elk boek staan!

En er zijn zoals Compagnon beschrijft boeken die zich niet zo gemakkelijk laten vangen, die je telkens weer ter hand neemt en weer weglegt omdat je geen ingang vindt maar die na jaren via een sluipweggetje zich openvouwen en tot het kostbaarste bezit gaan horen.
(de kunst van het geheugen bijvoorbeeld)

Zo zijn het vaak de minder toegankelijke boeken die je het verst meevoeren, boeken die je zelfs al bij het lezen eerst afstoten maar daarna met angstgevoelens achterlaten en niet zoals de reclame ons laat geloven het “onmiddellijke plezier” waarborgen.
Maar pas op bij deze boeken, melancholie zal je deel zijn, je zult verbannen worden uit je eigen middelmatigheid en verweesd in de wereld verder moeten.

Boeken en godsdienst zijn niets voor kinderen.
Of…?