061_8c4c84e5b9eff5ca08720a5d2facdb91

Wanneer gij de wereld verlaat, komt gij in dat, waaruit de wereld gemaakt is…)

Jacob Boehme

Gott sei mit dir, geh hin und wasche
Die Augen dir mit Morgentau.
Sei treu dem Buch und meiner Asche,
Und bade dich im ewgen Blau.

Du wirst das letzte Reich verkünden,
Was tausend Jahre soll bestehn;
Wirst überschwenglich Wesen finden,
Und Jakob Böhmen wiedersehn.

laatste twee strofen van “An Tieck” een gedicht van Novalis

Heel toevallig staan in deze op het eerste gezicht “onschuldige” tekst enkele niet zo onschuldige verwijzingen zoals Gott sei mit dir, sei treu, das Reich das tausend Jahre soll bestehn.

Er wordt ook nog naar ene Jacob Boehme verwezen, en dat vraagt een woordje uitleg.
Deze Boehme (1575-1624) uit arme godsvruchtige Lutherse ouders geboren in de nabijheid van Görlitz (Duitsland nabij de Poolse grens)was al van in zijn kinderjaren behept met de Rettung seiner Seele, en al was hij herder en daarna schoenmaker, hij bestudeerde dagelijks de bijbel.

Hij maakte zijn literair debuut toen hij 37 was, na het aanschouwen van de schittering in een tinnen beker, een visionair moment, en schreef “Aurora” dat in feite “Morgen Rothe im Auffgang” heette.
Een vrijwel ongeletterd man die een diep geïnspireerd boek schrijft, dat viel niet in goede aarde bij de lutherse predikant en hij kreeg dan ook vijf jaar schrijfverbod en werd daarna natuurlijk ook nog eens van ketterij beschuldigd.

Daarna volgden er nog zo’n dertigtal titels, werk dat sterk werd geïnspireerd door Paracelsus (Theoprastus Bombastus von Hohenheim -1493-1541), Kaspar Schwenkfeld (1490-1561) en Valentin Weigel (1533-1588), werken die vooral onder de noemer van de alchimistische literatuur vallen.

Deze Boehme was niet zo maar een bevlogen mysticus, want Georg Friedrich Hegel noemt hem zelfs de “Philosophus Teutonicus” en later zullen Swedenborg, von Leibnitz, Büber en Carl Jung van zijn invloed getuigen.

De Lutherse mystiek lijkt een contradictio in terminis, maar tegelijkertijd een soort ontsnapping aan de strengheid, de kaalte en vergaande “soberheid” van deze geloofsovertuiging.

Ik besef ook dat het terrein niet zonder gevaar is en de collega van mijn vriend psychiater, dhr. Carl Jung zaliger moest zich dan ook in allerlei bochten wringen om zijn ernstige studie vanuit de alchimie naar de genezende invloeden van zijn analytische psychologie te verantwoorden.

Ik kan niet ontkennen dat hun werken voortdurend worden ingenomen door volk van allerlei slag dat zich al dan niet zinnig bezighoudt met esoterie en dergelijke zwevende ervaringen die in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw erg in zwang waren en ten allen tijden weer de kop opsteken.

Terug naar Otto Philipp Runge die in zijn werk inderdaad ook een soort enigmatische inhoud vertoonde en juist door die sterke mystieke sfeer een enorme indruk maakte en is blijven maken.
(de Fransen noemen dat heel mooi “plongée en soi”.)

Was Caspar David Friedrich een visionair schilder, Runge probeerde iets van “het grote Mysterie” (Mysterium Magnum) te doorgronden, helemaal in de zin van Jacob Boehme, en dat met totaal andere symbolen dan diegenen die tot dan toe opgeld maakten.
Runge verzon zijn eigen symbolisme.
Hij werd zonder het te willen een verre voorloper van de conceptuele kunst.

Ik stuur je hierbij een van zijn werken: de Morgen, een werk dat kadert in een serie over de tijd en de seizoenen.
Het is niet zo maar een allegorie.
Je hebt sleutels nodig om in het voelen en denken van de schilder binnen te dringen en zo wordt zijn schriftuur en zijn leven net zo belangrijk, en wellicht nog belangrijker dan het werk op zich.

Ik aarzel om het woord “initiatie” te gebruiken, maar in feite probeert de Romantiek in het algemeen en deze schilders en dichters in het bijzonder een nieuwe manier van denken en voelen aan te reiken die sterk aansluit bij enerzijds de middeleeuwse al dan niet verzonnen mystiek en anderzijds een stelling wil zijn tegen het louter rationele denken van de Verlichting.

En iedereen die initieert loopt het gevaar als Messias te worden erkend met de bekende gevolgen vandien op religieus, militair en filosofisch vlak.
Toch denk ik dat we ons van die vooroordelen moeten losmaken om met hun ogen te leren kijken naar de tijd waarin ze leefden en de tijden die daar tot in onze tijd het vervolg van waren.
Het is niet door het misbruik van hun werk (denk aan Wagners muziek) dat hun werk in dezelfde verderfelijke interpretatie moet liggen.
Net zo min als elke Entartete Kunst de waarborg zou zijn tot werkelijke kunst.

Je zult als eenzame ziel moeten gaan zwerven, gaan grasduinen in hun rijke beelden en geschriften.
Ik opperde ooit dat Europa de mystiek mist die het Oosten zonder enig voorbehoud laat samenvallen met de geplogenheden van een moderne maatschappij zoals bijvoorbeeld China of Japan.
We hebben de mystiek altijd gehad, en ik zal je de volgende dagen verder meenemen naar allerlei andere vragen en bronnen, maar onze huiver om je zogenaamde zekerheden los te laten heeft veel te maken met de bekrompenheid waarin wij de materie zijn gaan beleven.

Plonger en soi zonder te verdrinken maar met het perspectief van steeds een verdere diepte te ontdekken, het is een gedurfde onderneming die Novalis, Runge en Friedrich aarzelend zijn ingeslagen.
De spottende namen van “romantisch”, “Sehnsucht” en andere fraaie uitdrukkingen wijzen al op de vooroordelen die tot in de 21ste eeuw zijn blijven gelden.

Ik eindig zoals ik begonnen ben met een tekst van Novalis, “Ein müde Fremdling”.

Der müde Fremdling ist verschwunden
Und hat dem Freunde Platz gemacht,
Der aus so vielen trüben Stunden
Ein treues Herz davongebracht.
Auf immer nun mit euch verbunden,
Von keinem Kummer mehr bewacht
Hat er sich wieder selbst gefunden,
Und manches, was er nicht gedacht.

Ein Jahr mit seinen bunten Wochen
Verstrich, wir wußten selbst nicht wie.
Und anders, als wir uns versprochen
Klang oft des Lebens Melodie.
Doch fester ward mit jedem Tage
Das liebe Band um unsern Strauß
Und immer lauter ward die Sage,
Ein Blinder Knabe wär im Haus.
Es wußte Eine von euch beiden
Gewiß, was an der Sage war.