EEN PLAATS WAAR DE OUDE GODEN NIET DOOD ZIJN

TOTAAL

 

Uitgangspunten zijn in elke redenering belangrijk om te weten waar men naar toe wil.
Misschien is dit citaat van Gide uit Les Nourritures Terrestres een mooi vertrekpunt, om ons verhaal niet te besmetten met ‘planningen’ of ‘bedoelingen.

À quoi reconnais-tu que le fruit est mûr ? – À ceci, qu’il quitte la branche.

dyn001_original_505_274_jpeg_20344_85defd1c7a5b839a262e8e65e1218461.2

De boom, de tak verlaten.
Loskomen van je familie, van het vooropgezette plan.
Mogen rijpen naar eigen inzicht en vermogen.

Page Vieux-mas_r3_c1

Marc heeft nog geen toekomstplannen, hij is en blijft de ‘jongen’, en dat is inderdaad geen kwestie van leeftijd.
De Gidiennes richten zich dus naar Beth, op zoek naar een hoeve voor het toekomende jonge paar, “a British Farm’, maar dat brengt dan wel een lange scheiding met Marc mee.

Men zal dus op zoek gaan naar een werkelijke gouverneurs-rol voor Marc, in Londen zijn er vrienden en vriendinnen genoeg met kinderen.
Het idee bevalt Marc.
Ver van huis, en Londen was toen al een aantrekkingspool voor jeugdig enthousiasme.

Maar die droom wordt vlug opgeborgen.
La petite Dame en Elisabeth “rabattent leur projet de ferme sur la France.” schrijft Gide aan Marc.

Whity wil wel mee naar Frankrijk, maar dan moet de hoeve in het Noorden liggen terwijl Beth voor het Zuiden is.

In september 1920 schrijft Beth Marc een brief waarin ze haar plannen ontvouwt, waar ze haar “pays” beschrijft en de “ferme de ses rêves”.

‘Je vois un vieux “mas” méridional, cuit au soleil, un champ de vignes, des orangers, un bois d’oliviers, ou je recontrerai Pan, un troupeau de chèvres.

dyn001_original_491_368_jpeg_20344_48882100a71de552686f7b0536fb922d.2

Il me faut le sol sec, les sautterelles, la garrigue brûlante, l’odeur des pins chauds. Je ne suis pas en harmonie avec les pays gras et verts.
Non, mais un pays où les dieux antiques ne sont pas morts.

dyn001_original_319_422_jpeg_20344_42984abe57ebba0705145b4244a201f1.2

Je ne suis rien, si je ne suis pas vraie, et je ne suis vraie que dans le Sud.
Sans trop de livres, sans trop de vêtements, sans trop de civilisation.

Marc, je voudrais tant trouver un pays que tu puisses aussi aimer, où tu aurais de la joie à venir, un pays que tu confondrais avec moi-même.’

Een jonge vrouw die dicht bij de essentie leeft, die weet wat ze wil, en die hiermee voor eens en altijd haar gevoelens voor Marc duidelijk maakt.

Eens ze uit Wales zijn terug gekeerd reist Elisabeth langs Colpach waar ze met Emile Mayrisch, “le patron” haar plannen bespreekt.

Emile heeft geld en vriendschap genoeg om die plannen te helpen uitvoeren.
Hij vertrekt in november naar de Midi met Elisabeth en na een aantal domeinen te hebben bezocht koopt hij haar “La Bastide Franco’ een domein van 75 hectaren, in het dorpje Celle dichtbij Brignoles in de Var.

Emile vertrouwt op de goede afloop van deze investering, onder de indruk van Beths persoonlijkheid.

 


C ‘EST DEVENU POSSIBLE

ACA-F-032013-0000

Op 25 maart 1920 schrijft La Petite Dame na een lange stilte in haar Cahiers:

‘Je suis navrée de quitter Florence deux jours avant son {Gide} arrivée.’

Dat roept de nodige vragen op.
Maria was immers geen vrouw om zich te laten ‘navreren’, en we vragen ons dan ook af door wie dat dan wel zou kunnen gebeurd zijn, en meer nog: waarom?

Billard veronderstelt dat alleen een vraag van Beth haar vertrek kan verklaren, maar waarom wilde Beth het vertrek van haar moeder?

Begin april komen Elisabeth vergezeld van Whity, die haar in Florence heeft vervoegd in het vakantiehuis van de Van Rysselberghe aan in Saint Clair (dichtbij de Lavandou).

dyn002_original_448_352_jpeg_20344_1a11b0a72aa6d7909752a34407154301.2

La petite Dame verwacht hen zoals ze Marc en Gide enkele uren later verwelkomt.
Billard schetst de sfeer:

‘L’atmosphère est joyeuse, et Gide pétillant, épanoui’.
Enkele dagen later is Gide met Maria alleen en vertelt hij over haar over Florence.

‘Ce qu’il a tant souhaité est devenu possible, en dehors de sa volonté.’

Bedoelt Gide hier dat Marc en Elisabeth op elkaar verliefd zijn geworden?
Billard stelt zich hopen vragen en komt uit bij de conclusie dat er best iets anders aan de hand kan zijn.

Er waren blijkbaar aanduidingen dat Elisabeth wel eens zwanger kon zijn, maar dat bleek na enige tijd vals alarm om deze oneerbiedige term te gebruiken.
Er moet dus verder ‘ontmoetingen’ worden georganiseerd.

Gide vraagt aan Dorothy Bussy om een logeerplaats voor augustus te zoeken, ‘dans un recoin pittoresqie, ay pays de Galles peut-être.
En Dorothy vindt zo’n plaats, in het Noorden van Wales, in Llanberis, aan de oever van een meer, op tien kilometer van de zee.

dyn002_original_347_519_jpeg_20344_527bf11ff3de34225b5edc01f790a492.2

Er zijn twee kamers en drie bedden er beschikking.
Zijn uitgenodigd: Marc, Beth en Whity.

Billard vraagt zich met ons af:
‘Comment répartir ces quatre pesonnes dans l’espace reservé? Nous déclarons forfait: trop de combinaisons sont possibles…’

Een andere vraag die moeilijker zal op te lossen zijn: fiare coïncider le calendrier de Marc avec celui des vacances, et échafauder des alibis présentables aux parents de celui-ci.

dyn002_original_562_192_jpeg_20344_56597812810a6ba668a5fb4630ab55cf.2

En er zijn complicaties.
Na zijn jaar filosofie zakt Marc voor zijn tweede deel van zijn baccalaureat.
Hij moet dus zijn tweede zit in oktober goed voorbereiden.

En dan moet hij begin oktober zijn militaire dienst beginnen in Straatsburg.

Hoe kan Gide bekomen dat Marc van de jaarlijkse corvee in La Sapinière wordt vrijgesteld?
En zonder het zelf te beseffen helpt vader Allégret een handje.
Hij wil dat zijn zoon als ‘precepteur’ aan de slag gaat en voor zijn eigen kostje leert zorgen.
Dus moeten er gewoon medeplichtige ouders worden gevonden bij wie Marc in dienst kan.

En hier komt Dorothy Bussy met een oplossing: ze heeft een bende neefjes en nichtjes, en zo komt Marc zogezegd in dienst van de familie Strachey om op de kinderen Erwin, Wilfrid en Ettie te letten die op vakantie zijn in…Llanberis.

In zijn vrije tijd kan hij zich dan aan zijn studie wijden.
En Gide zal voor de financiële kant van beide reizen (de echte en de valse) zorgen. (Marc moet immers met het geld dat hij zogezegd verdiend heeft terug naar Frankrijk reizen!)

Het leven is een soap!


L’ ANGOISSE DES ESPOIRS

 

dyn007_original_419_335_jpeg_20344_5033b954efebc359b29ac613b88a127e.2

Billard opent zijn hoofdstuk ‘L’ENFANT D’ ELISABETH’ met dit gezegde van Gide:

‘Je crois bien que je n’étais pas appelé à avoir un enfant; ce n’est pas dans ma ligne.’

Natuurlijk is een dergelijke uitspraak nog geënt op de wortels van de twintigste eeuw, net na het morele vacuum dat de verwoestende grote oorlog heeft achtergelaten.

‘Elargir le champ de liberté des initiatives individuelles, pour accroître le plaisir ou, mieux, les chances de bonheur, par un plus grand accomplissement de soi-même: l’ambition est belle et défie l’ironie.’

Die ironie is er zeker, ook in de benadering van alle partijen die bij dit ‘spontane’ scenario betrokken zijn, of zich in de kring rondom het gebeuren bevinden.
Want de wens van mama Petite Dame dat het verhaal zich sui generis zou voltrekken wordt wel door Gide gerespecteerd maar hij doet dat op zijn eigen manier waarop hij telkens weer de omgeving tracht te regisseren.

dyn007_original_280_473_jpeg_20344_318d7b0363b13660a5f5d97fee8ced28.2

De 14de juli 1919, eerste nationale feestdag na de wapenstilstand, is er een groot défilé van de overwinnaars. (voor de belangstellenden: dit is ook de geboortedag van Lino Ventura!)

Pa Allegret is terug uit Kameroen en ze hebben een balkon gehuurd op de avenue de la Grande-Armée waar ze om vier ’s morgens van deze heugelijke dag verzamelen.
Marc vindt het maar niets.
arbre2Zijn twee ooms, de echte oom Paul Allegret, en de ‘valse’ André Gide nemen hem mee ‘pour aller se vautrer dans la foule’.

Op het ronde punt van de Champs Elysées komt Marc Beth tegen. Ze is de hele nacht op gebleven.
Gepland?
Toevallig?

‘Qui avait planifié ce rendez-vous: Marc, Gide ou Beth? L’histoire ne le dit pas’, aldus Billard.

dyn007_original_448_360_jpeg_20344_2bbb23583f6d9902598a08204a701b3e.2

Begin juli neemt Marc het initiatief.
Hij heeft zijn eerste baccalauréat gehaald en hij wil het vieren in de ‘Lorrain’ samen met Gide en de van Rysselberghe.
Uiteraard is Beth daar ook.
Tot laat in de nacht worden er in het atelier van de schilder Italiaanse romantische liederen gekweeld.

Het jaarlijk rendez-vous in Luxemburg komt er ook aan.
Ze zullen elkaar weer treffen in Dudelange, het jaar daarop in Colpach.

Gide en La petite dame zijn er, samen met Beth en Whity.
Marc is uitgenodigd maar nu de vader terug is moet het verplichte familieverblijf in La Sapinière doorgaan.

Marc kan dus pas de 22ste augustus aankomen en tien dagen blijven.
Bij zijn aankomst voegt hij dit enigmatisch zinnetje toe aan zijn begroeting:

‘Beth-et moi- et l’angoisse des espoirs.’

En Gide die anders altijd de sleutel voor het raadsel bezit, heeft nu in een nabij woud een herdershutje ontdekt waar de jonge geitenhoeders (zeven tot zestien jaar) samenkomen, en waar hij naar Billards zeggen ‘in vivo’ les charmes de la poésie virgilienne opzoekt.

Het paradijs, et in Arcadia ego.
Maar zoals alle aardse paradijzen is ook dit niet eeuwig.

Eens de vakantie voorbij en Marc weer onder vaderlijke hoede wordt genomen moet hij verder vooruit plannen dan de kerstvakantie.

Wel, Italië wenkt.
Schnouky zal naar wens van haar moeder Aline (Loup) Mayerisch een lang cultureel verblijf in dat gezegende land doorbrengen.
Beth zal haar vergezellen.
Gide zal het gezelschap vervoegen en in de Paasvakantie ervoor zorgen dat Marc mee kan

Een educatieve reis, heet dat.


IL FAUT QUE CET ENFANT SOIT BEAU (4)

 

dyn004_original_319_389_jpeg_20344_fb9a3c8ef544ce32b9b3b37d85db0ecd.2

En natuurlijk gaan de gesprekken alle kanten uit en worden bestaande en gewenste relaties besproken.

Zo hebben La Petite Dame, Loup en le Bipède het over het feit dat tal van hun relaties een kind willen zonder daarbij een huwelijk noodzakelijk te zien. (we zijn in 1919!)
Billard denkt hier aan Beth, en zelfs aan Schnouky -dochter van Loup- in een verre toekomst, aan anderen die een kind willen adopteren en nog anderen uit hun kring die de vrouw een andere plaats in de maatschappij willen geven.

De dag na dit gesprek heeft Gide een apartje met Aline Mayrisch waarin hij haar “son ardent désir qu’ Elisabeth ait un enfant de Marc’ toevertrouwt.

La Petite Dame, tenslotte de moeder van Elisabeth, wordt hierover ingelicht, en is er zachtjes gezegd, door ontdaan.
Niet alleen door het nieuws dat haar wel vertrouwd in de oren klonk, maar zeker ook door het feit dat Gide (dont elle est l’interlocutrice la plus familière) haar daarover niet eerst in vertrouwen nam.

In haar Cahier lezen we het besluit:

‘J’ai avec lui une longue conversation. Nous demeurons d’ accord sur ce point: c’est que si désirable que lui semble cette réalisation, elle ne doit être que le résultat de sentiments spontanés et qu’il n’y a surtout pa à s’n mêler.’

Het vreemde is natuurlijk dat de twee betrokkenen voor dit nieuwe sociale experiment er zelf niet van op de hoogte zijn.
Als we Gide horen verklaren: ‘Il (Marc) doit m’aider à réaliser une expérience qui n’a pas encore été faite. Nous sommes des aventuriers, chère amie. Nous entrons dans un mouvement.’ weten we dat La petite Dame er zelf nog niet zo zeker van is.

De naïviteit van Gide heeft het project ‘Enfant d’ Elisabeth’ wel op de sporen gezet, maar er is blijkbaar geen locomotief voorzien, zegt Billard.

‘Ah chère amie, nous sommes en train de rendre possible une nouvelle humanité. Il faut que cet enfant soit beau.’

Wie de engel moet spelen die in dit geval aan Elisabeth de boodschap zal overbrengen en op welke manier dit moet gebeuren wordt aan ‘de voorzienigheid’ overgelaten.

dyn004_original_319_526_jpeg_20344_75953f0a7a3b22f795aa106d69331242.2


KLEINE EN GROTE VRIENDSCHAPSBANDEN

DUDELANGE LANDSCHAP

Hier in Dudelange: en later in Colpach hebben ze rond gewandeld, en kwam, zoals Billard vertelt, hun positieve energie naar boven nu ze zonder dagelijkse zorgen voor een tijdje bij elkaar waren.

In haar Cahiers beschrijft Maria Van Rysselberghe die tijd:

‘A travres jeux, courses, promenades, lectures, causeries (où toujours il est plus ardent) j’essaie de ne perdre aucune trace: le tragique de sa vie, son travail, ses projets, le souci passionné qu’il a de Marc, le tendre intérêt qu’il prend de l’avenir d’Elisabeth, linquiétude fraternelle qu’il montre pour toi, cette chaude sympathie pour tout.’

Het blijft merkwaardig hoe het landschap, de grote omgeving, mensen beïnvloedt, hoe de afzondering, het samenleven met gelijkgestemden die band tussen omgeving en bewoners versterkt.

“Le grand meeting’, l’esprit de dérision fleurissait à Dudelange, en dépit de son étiquette caricaturale, krijgt van Billard drie bijzondere betekenissen.

Er is vooreerst de versterking van die ‘familie’, die zich vrijwillig rond Gide heeft gevormd.
Le Bipède (of beter de Engelse versie Bypeed, uitgevonden door Whity), La Petite Dame, Loup, Beth, Whity, Schnouky en Marc. (de enige zonder bijnaam, alsof hij nog op de wachtlijst staat, zegt Billard).

dyn009_original_480_303_jpeg_20344_236564fa824f10192ee0a099e6769da1.2

Dudelange en daarna het kasteel in Colpach zullen nieuwe ‘sièges’ worden van hun informele associatie, zoals dat al waren: ‘Le Laugier’, of ‘Le Lorrain’ huis waar de Van Rysselberghes naar zijn verhuisd, ‘la Villa’ en ‘Saint Clair’, kleine badplaats aan de Côte d’ Azur waar de Van Rysselberhe en de Schlumberger ieder een huis hebben terwijl de Mayrisch er eentje bezitten in het naburige Bormes-Les-Mimosas.

Aangevuld met de hoeve die Elisabeth uitbaat vormen dit de plaatsen waar het privé-leven van de leden zich afspeelt, waar hun levens zullen evolueren of zich fixeren.

Er is natuurlijk nog het huis in Cuverville waar Gide zich tegelijkertijd toe aangetrokken en van afgestoten voelt, huis dat nog nauwelijks bezoek van de ‘familie’ zal krijgen.

De tweede reden is het feit dat Dudelange en vooral Colpach een intellectueel en politiek ontmoetingscentrum zal worden.
De rijkdom van Emile Mayerisch en het intellectuele prestige van Gide zullen zich vooral op de verzoening van de Frans-Duitse Naties richten (laat me toe van deze ‘edele’ taak ook even de conomische belangen te onderlijnen).

Het volgende jaar al zijn er de gesprekken met de Duitse minister van Buitenlandse zaken, Walther Rathenau die een Frans-Duitse dialoog weer op gang brengen, een dialoog die pijnlijk onderbroken wordt door de moord op Rathenau in 1922.

dyn009_original_304_439_jpeg_20344_bbdfad5abf142047d193cc510ce33c09.2

Je vindt Emile’s portret, geborsteld door Theo Van Rysselberghe hiernaast, en ook het ‘optrekje’ in Colpach geeft een beeld van het comfort waarin deze intellectuele en politieke ontmoetingen plaatsvonden.

dyn009_original_405_253_jpeg_20344_1b41947d9f9cd217af089291ad386e32.2

En een derde reden brengt ons naar het hart van ons verhaal.
Dudelange maakte de noodzakelijke voorwaarden mogelijk om het dossier “Enfant d’Elisabeth” te deblokkeren.

Na het briefje in de trein van Calais naar Parijs…

‘…et l’émotion engendrée par ses implications, chacun a réfléchi et semble s’être calfeutré dans son silence. Ce qui ne les empêche pas de continuer de rêver.’

Maar nu ze samen zijn in dit uitzonderlijke klimaat na de plechtige sfeer van rouw om Verhaeren, kunnen ze vrijelijk praten.

‘A Dudelange pour des raisons quasi inversées, le plaisir de la rencontre, la chaleur des sentiments, l’agrément des lieux, la liberté des discours ouvrent les cœurs et les bouches.’

Tijd dus om de mijne te sluiten en om de dag door mijmerend U morgen verder te begeleiden.


HET VERVOLG VAN HET SCENARIO

 

dyn003_original_362_464_jpeg_20344_dc03a62f79029bdd7cabda895b194ecf.2

Met het portret van La Petite Dame aan de ene kant en Theo’s prachtige beeld van het water dat haar scheidt van haar dochter Elisabeth aan de andere kant, wil ik de lijnen uittekenen die verbindingen zullen betekenen, een formatie van hechte banden ondanks het leed en opgelopen breuken van verlies en verloren zijn.

In zijn brieven heeft Marc zijn belangstelling voor Whity duidelijk gemaakt, meer belangstelling voor haar dan voor Beth.
En het is ook Whity alleen die Marc in Londen gaat opzoeken.

dyn003_original_419_334_jpeg_20344_11a5fc11b9b49c716ba09530f854b3f3.2

‘Whity m’ouvre. Cris de joie.’…schrijft de licht ontvlambare Marc aan Gide.
Als ze elkaar vaarwel wuiven krijgen we dit verslag van de jongeman:

‘Rire et sourire, on ne sait pas pourquoi. Citation de Mallarmé. Vœux. Espoirs, train qui s’ébranle, tout de joie et rien que de joie. {…} Puis départ dans une rumeur de nourrices et de maîtresses qui pleurent sur le quai.’

Billard twijfelt aan dat geween, en beide charming girls zullen een correspondentie met Marc voeren, en beiden zullen hem in november (herinneren wij ons dat hij dan erg ziek is) in Cambridge opzoeken.
Een bezoek dat voor Beth tegelijkertijd een pelgrimstocht is naar de woonplaats van haar verloren Rupert.

En stelt Billard ons gerust, er is niets gebeurd tussen beide meisjes en Marc dat het scenario van Gide in gevaar kan brengen.

dyn003_original_448_347_jpeg_20344_f2e80f65f9f9494f86096b0312b75f2d.2

Gide brengt het tweede gedeelte van zijn scenario in stelling.
Als hij op een dag van Aline Mayerisch het plan hoort hem en zijn vrienden in Dudelange uit te nodigen nadat de grenzen weer open zullen zijn, rijpt bij hem het plan op een grote samenkomst.

Eens Marc terug in Frankrijk is, en hij zijn schoolkalender kent, neemt hij het initiatief in handen.
Zo schrijft hij einde januari 1919 aan Loup:

Avec quels transports j’ai vu tomber enfin la hideuse barrièrre entre nous.
Déjà mon cœur s’élance…Espérons que le corps suivra bientôt! Ce serait à l’alentour de Pâques: puisse ce temps également vous convenir? A la seule idée de ce voyage à Dudelange, tout se met à valser en moi.’

dyn003_original_448_519_jpeg_20344_d39fac2fb76a95e50c234cb6154668f8.2

Billard merkt ook het mooie en het geslepene van ‘puisse’ op, ‘délicieux dans son effronterie’.
En de datum wordt vast gelegd.
Het rendez vous is voor april, en wie Gide zegt, zegt La Petite Dame die zich al van in februari in Dudelange installeert.
Marc, Elisabeth, Whity, ze zullen allemaal uitgenodigd worden door Loup.

Loup heeft het project ‘le grand meeting’ gedoopt, en Gide moet intussen op heel wat fronten waakzaam blijven.

Er is Marcs moeder, Suzanne Allégret (waarbij hij intrekt als hij in Parijs verblijft) waar hij zich informeert naar de aanstaande terugkeer van de dominee uit Kameroen.
Hij blijft over de kinderen waken die zo’n beetje de schok moeten opvangen.
Hij wil elk incident vermijden tussenbeide woonplaatsen waar hij verblijft.

In Cuverville bedenkt hij wat hij moet zeggen als hij uit Dudelange terugkeert. Zwijgt hij over Marc dan zal hij Madeleine kwetsen, maar vertelt hij over zijn aanwezigheid ook dan zal hij haar pijn doen.

In Parijs moet hij een plan opstellen om Suzanne niet achterdochtig te maken, dus moet hij een andere trein nemen, op een andere datum dan Marc, en hij koopt dan ook biljetten voor een verschillende bestemming.

Natuurlijk heeft hij enigzins plezier in het spel, en als het klassieke puntje bij het net zo klassieke paaltje komt, zullen ze samen vertrekken.
Hij wil zich het plezier om met Marc te reizen niet ontzeggen, en..wat of wie heeft hij nu nog te verliezen?

Gide et “sa jeunesse” zullen warm en hartelijk ontvangen worden door Aline.


IL FAUT QUE CET ENFANT SOIT BEAU (3)

de panne 1916

Deze prent neemt ons mee naar De Panne, 1916, badstad, Belgisch grondgebied dat niet door de Duitsers is bezet.

Voor we er kunnen blijven, neem ik U nog even mee terug naar de rouwende Elisabeth die Engeland verlaat om leerkracht en chef tuinvrouw te worden aan een Zwitserse tuinbouwschool.

En van Zwitserland nu naar Rouen in Frankrijk.
Een man die net een lezing heeft gegeven wil nog de trein halen, valt en komt onder een andere trein terecht die net het station binnenkomt.
Dat is het levenseinde van Emile Verhaeren.

De Belgische consul contacteert Theo van Rysselberghe om de begrafenis te regelen.
Verhaeren is in gans Europa bekend en geëerd.
De Fransen willen hem een plaats in het Pantheon geven, maar de familiale delegatie kiest voor Belgische bodem, voor De Panne, 30km van Duinkerken.
Verhaeren heeft er gewoond.

Elisabeth komt terug uit Zwitserland, zij wil met haar moeder bij de begrafenis van haar peter zijn.
’s Avonds neemt het gezelschap met Gide in Calais de trein naar Parijs terug.

Naar oude gewoonte neemt Gide zijn notitieboekje en maakt aantekeningen.
Hij scheurt het blaadje uit het boekje, plooit het, en verlaat de coupé om in de gang van de trein te gaan staan.

Elisabeth komt hem gezelschap houden.
Hij geeft haar het papiertje en keert terug naar het gezelschap.

dyn006_original_333_444_jpeg_20344_7118b4cb8882d126a617eb0da787eeea.2

‘Je n’ aimerai jamais d’amour qu’une seule femme, et je ne puis avoir des vrais désirs que pour les jeunes garçons. Mais je résigne mal à te voir sans enfant et à n’en pas avoir moi-même.’

dyn006_original_419_314_jpeg_20344_0113e761372ce2a0194957ed170814c6.2

Elisabeth neemt de volgende morgen de trein terug naar de tuinbouwschool in Zwitserland.
Met ons vraagt Billard zich af hoe Beth en haar moeder hebben gereageerd op dit berichtje.

We kunnen ons voorstellen dat Elisabeth gechoqueerd was, dat ze vreemd opkeek van een dergelijk bericht van de anders eerder gereserveerde Gide.

En Billard:
‘Pourquoi Gide serait-il capable de faire avec Elisabeth l’enfant qu’il ne peut même tenter de faire avec sa femme (Madeleine) qu’il adore. (Marc komt pas een jaartje later op het toneel)

Eens Marc bij de Gidiennes hoort, bestond er toen een plan om hem en Elisabeth te koppelen?

‘Marc, qu’il aime tendrement, se substitueerait à lui-même pour l’exercice physique de l’entreprise qu’il favorisait, bénirait et dont le moment venu, il assumerait les charges matérielles: l’enfant né d’une telle procédure ne serait-il pas d’une certaine manière aussi le sien?’

Dat is niet zo maar een uit de lucht gegrepen veronderstelling, want tijdens hun verblijf in Cambridge maken Gide en Marc een driedaagse uitstap naar Schotland, naar de hoeve waar Elisabeth, Whity en een andere vriendin Marie-Thérèse Frank, werken.

dyn006_original_347_342_jpeg_20344_5e7f3ee6795c04e593bbe629d28adc4b.2

We kunnen via ‘Notes prises en courant’ van Marc de gebeurtenissen van toen volgen.
Een van Marc’s eigenschappen is zijn kunst om zich onmiddellijk aan een nieuw milieu aan nieuwe mensen aan te passen.

dyn006_original_433_355_jpeg_20344_fd3fd2dfa248b1d75a25945cbe53534a.2

Hij noemt pony en kat bij hun naam, (alsof hij hen ooit zag geboren worden, zegt Billard) hij interesseert zich voor het landschap, de beplantingen, het werk van de meisjes, kortom met zijn grenzeloze nieuwsgierigheid en zijn goed humeur is hij al vlug ieders vriend.

De drie dagen gaan vlug voorbij, en bij het afscheid wordt uitvoerig geknuffeld en gekust.
Elisabeth en Whity beloven Marc in Cambridge op te zoeken.

De eerste stap van Gides plan lijkt uitstekend gelukt.


IL FAUT QUE CET ENFANT SOIT BEAU (2)

dyn002_original_347_589_jpeg_20344_a35330800c0e64a366ddb0f3221cd08b.2

4. IV. The Dead

THESE hearts were woven of human joys and cares,
Washed marvellously with sorrow, swift to mirth.
The years had given them kindness. Dawn was theirs,
And sunset, and the colours of the earth.
These had seen movement, and heard music; known
Slumber and waking; loved; gone proudly friended;
Felt the quick stir of wonder; sat alone;
Touched flowers and furs and cheeks. All this is ended.

There are waters blown by changing winds to laughter
And lit by the rich skies, all day. And after,
Frost, with a gesture, stays the waves that dance
And wandering loveliness. He leaves a white
Unbroken glory, a gathered radiance,
A width, a shining peace, under the night.

dyn002_original_433_334_jpeg_20344_1d43b37aba6e6495f9cb445b1bbedcbc.2

Het feit een mooie jongen te zijn, uit te groeien tot een prachtige jonge man en door Winston Churchil zelf in vaderlandse bloemen te worden gezet, het mag helpen om de mythe van de verstoorde jeugd te vestigen, om het eeuwig leven op de muzenberg te verzekeren.

En al schrijft la Petite Dame over de relatie Elisabeth-Rupert: ‘..qu’ils s’aimèrent sans souci d’avenir, ni d’attachement”, en al is er in de bio’s van deze jonge god weinig sprake van Elisabeth maar van menig andere schoonheid, er zijn getuigen genoeg die het over passie en intensiteit hebben als het over dit koppel gaat.

De nabijheid van de Swanley school maakt het mogelijk dat ze elkaar geregeld kunnen zien .
Ze maakt haar vader duidelijk dat ze niet aan een huwelijk denkt, maar dat ze ooit een kind wil van een man die ze zelf zal kiezen en dat ze alleen wil opvoeden.

Als in 1914 de oorlog uitbreekt, is Rupert een van de eersten die zich engageert.
We weten dat Elisabeth dan naar Charleton in Schotland vertrekt om er de tuinmannen die naar het front moeten te vervangen.
Ethel Whitehorn (Whity) zal haar vergezellen.

dyn002_original_347_516_jpeg_20344_29c75b2c66d9cc802fbb09e449cfc1eb.2

9. The Way That Lovers Use

THE WAY that lovers use is this;
They bow, catch hands, with never a word,
And their lips meet, and they do kiss,
—So I have heard.

They queerly find some healing so,
And strange attainment in the touch;
There is a secret lovers know,
—I have read as much.

And theirs no longer joy nor smart,
Changing or ending, night or day;
But mouth to mouth, and heart on heart,
—So lovers say.

dyn002_original_362_405_jpeg_20344_76e38e286e5431ffb91e21eeda5c1266.2In april 1915 wordt Rupert ziek aan boord van een Engelse oorlogsboot die troepen naar de Dardanellen vervoert.

Hij wordt nog overgebracht naar het Franse hospitaalschip Duguay-Trouin maar sterft op 23 april vlakbij het Griekse eiland Skyros waar hij begraven wordt en dit beeld hem en zijn werk herinnert.

Jacques Raverat probeert Elisabeth bij te staan en verwittigt Gide die even later een brief van Elisabeth ontvangt.
Hij antwoordt haar en eindigt met deze zinnen die blijkbaar een voorspellende inhoud meekregen.

‘Au revoir. Je pense à toi souvent et tout mon cœur s’emplit alors de mélodie.
Que le printemps est beau cette année. Une mysterieuse attente frémit au fond de notre deuil. Ton ami. André Gide.’

Billard vraagt zich wat dan die ‘mysterieuze’ attente wel zou kunnen zijn.
‘L’attente de retrouver une Elisabeth libre de tout attachement, de tout engagement, ouverte à autres aventures?’

Is het een idee van la Petite Dame die toen ze van Ruperts dood hoorde, Gide toevertrouwde:
‘Comme je connais Elisabeth, je suis certaine qu’elle est inconsolable de ne pas avoir eu un enfant de Brooke.’

En als Gide haar dan vroeg wat ze in dat geval zou gedaan hebben, antwoordt ze:
‘Mais je l’aurais élevé avec joie.’
Een antwoord dat indruk maakte naar het schijnt.


IL FAUT QUE CET ENFANT SOIT BEAU (1)

elisabeth01

met strohoedWe hebben Elisabeth, dochter van l Petite Dame en Theo Van Rysselberghe al ontmoet toen ze negen was en ze naar eigen zeggen (a posteriori) zich al vroeg tot die nieuwe meneer voelde aangetrokken.

Omdat haar mogelijk Journal of haar agenda niet bereikbaar is, blijft het dus gissen wanneer ze die uitspraak heeft gedaan.
De Cahiers de la Petite Dame bestonden nog niet en in Gides Journal wordt er maar vaag een allusie gemaakt op haar aanwezigheid.

Wel weten we dat Gide en de Van Rysselberghes veel met elkaar optrokken, ze woonden vaak bij elkaar en maakten reizen naar Weimar, Jersey, Rome en Florence.

Gide volgde met veel belangstelling haar weg van kind naar jonge volwassene, en die transformatie was vaak onderwerp van debat bij de Van Rysselberghes.
Theo, eerder behoudensgezind gehecht aan de tradities, ‘aux règles d’une famille bourgeoise’.
Maria wilde haar dochter vooral de mogelijkheid geven haar eigen weg te gaan, haar eigen opinies te vormen, verantwoordelijk te leren zijn voor haar eigen beslissingen.

Die laatste opvatting kon Gide ten zeerste bekoren, en hij hield zich vaak met de lectuur van Elisabeth bezig, met wie hij oefeningen van luidop lezen maakte, een methode waaraan hij erg gehecht was.

De onafhankelijkheid van Beth toonde zich al in de keuze van haar loopbaan.
Je zou denken dat ze zich door haar omgeving liet inspireren en een kunstrichting zou uitgaan, maar ze behaalde haar diploma in Groot Brittanië aan het Swanley Horticulture College.

dyn001_original_362_542_jpeg_20344_e33f489d03766bf52b05c823c6a21e1e.2

Tijdens de oorlog verving ze in Schotland de opgeroepen tuinmannen.
Onafscheidelijk werd ze van Ethel Whitehorne (Whity) die lid werd van de clan.

Martin du Gard schrijft over haar:

‘La jeune Whity est en or: une grande fille découplée qui mélange curieusement le sérieux et la gaîté, la grâce et quelque chose de rude, la pudeur et quelque chose d’extrêment sensuel, la finesse du sourire et une certaine brusquerie de garçon.
Tout cela est infiniment sympatique et fait paraître bien frelatée l’existence que l’on a coutume de coudoyer.’

dyn001_original_362_448_jpeg_20344_c72fc9a61d0dc4f017990bb630bbb53e.2

Maar voor we de geschiedenis haar beloop laten keren we even terug.
Het is 1910, Elisabeth is dus twintig. In München ontmoet ze de Engelse dichter Rupert Brooke.
Hij is drie jaar ouder dan Beth en heeft in de Engelse literatuur een heel speciale plaats ingenomen.

Hij is oud leerling van Cambridge (waar hij zelf vanaf 1913 onderwijs geeft), bereisde Noord Amerika en Europa en heeft naast een hartveroverende schoonheid ook nog een sterke persoonlijkheid.

Hij is de intieme vriend van Jacques Raverat (de organisator van de Engelse reis voor Marc en Gide) en behoort met hem en Gwen Darwin, Maynard Keynes en David Garnett tot de ‘néopaiens’, de nieuwe heidenen, gekenmerkt door hun socialistisch engagement, hun gehechtheid aan het sportieve leven in open lucht en door een dominerende heteroseksuele gerichtheid.

In een brief in 1911 schrijft Rupert Brooke ‘Le groupe de gens dont nous faisons partie…ne s’ accouplent pas hors mariage.’

Maar intensiteit des te meer, dat zal blijken uit het vervolg van de korte,maar hevige relatie tussen dat grootogige meisje en de dichter.
Helaas zal de dood ook zijn rol vervullen.


SECRETS DE FAMILLE (5)

dyn009_original_362_414_jpeg_20344_e881ba292ce98004d22301e4f1fee3b4.2

Beschrijven we voorbije levens dan lijkt het wel of hun emoties en liefdes in enkele lijnen zijn te klasseren, erger nog: te verklaren.
Dat zijn ze dus niet, en het feit dat wij hun emoties en passies vergeten te vergelijken met de onze, al dan niet in de verleden tijd, maakt van een biografie een geschrift met veel ‘grafie’ maar weinig ‘bio’.

iverhae001p1

Billard heeft daar oog voor.
We citeerden al de liefde van Marie voor Loup (Aline Mayrisch) en de veronderstelling dat zij juist voor Aline haar notities omtrent Gide in haar Cahiers is begonnen, klinkt heel geloofwaardig.

‘Je prends la résolution de noter pour toi, selon la promesse que je te fis, tout ce qui éclairela figure de notre ami et dont je suis témoin.’

Dat zijn de eerste lijnen in haar Cahier. En Billard:

‘Parmi les liens -dont nous identifions imparfaitement la nature- qui réunissaient Loup en la Petite Dame, André Gide ne compte pas pour rien.’

Als la Petite dame bij het schrijven van een brief naar Loup (waaruit we gisteren citeerden) haar liefde voor Aline aan Gide bekend heeft, vraagt deze zachtjes:

‘Et que pense Verhaeren de tout cela?’

Inderdaad een vreemde vraag want je zou eerder gedacht hebben dat hij naar de gevoelens van Theo had gepeild.

Gide kende echter de amoureuze verhouding die Maria met Emile had gekend.
Beide families, de Verhaerens en de Ryselberghes waren nauw met elkaar verbonden.
Verhaeren was de peter van dochter Elisabeth.

dyn009_original_400_331_jpeg_20344_91a8f49b2147c5f938ca29faaced8553.2

In 1895 wilde Verhaeren alleen zijn om te kunnen werken.
Er werd een huis aan zee gehuurd waarvan Maria de intendante was en waar zij haar eigen bezigheden kon uitoefenen terwijl Verhaeren schreef.

‘Dans cette solitude à deux, affrontée sans arrièrre-pensée, en toute innoncence, ils découvrent que leurs sentiments, qu’ils savaient chalereux, deviennent, attisés par le désir, encombrants et périlleux.
Ils sauront, avec une sorte d’héroïsme modeste et cruel, rester fidèles aux absents.’

dyn009_original_418_348_jpeg_20344_4c9e1b9634fedfbf4ba5a4ccf2fc4de7.2

Kijk, die mensenkennis verbinden met de liefde voor taal, je zou voor minder francofoon worden.
Maar dit terzijde. (want op een dag als vandaag…)

Ik kocht enkele weken geleden een antiquarische uitgave van ‘Il y a quarante ans’, (1935)waar la petite dame onder het pseudoniem van Saint-Clair (de naam van het kustdorpje waar hun landgoed lag overigens) dit verhaal met eigen woorden overdoet.
En dat al deze dubbel-zinnelijkheid (het woord is van mij) de nodige vragen oproept, laat me overigens vrij koud.
De mens in hokjes plaatsen is niet mijn sterkte, noch mijn taak.

Kom Billard, als je de vraag stelt of er nu werkelijk ‘niets’ gebeurd is op de plage en je je verwondert dat zelfs de vraag niet is gesteld, en je afrondt met:

‘Dans ce milieu dont le don d’investigation est brillentissime, les pannes de curiosité intriguent…’

… dan zou je toch moeten weten dat die curiosité er weinig of niets toe doet.
Het mysterie mens heeft wel andere vragen te stellen, dacht ik.
Laten we dat dan morgen samen doen als we het over Elisbeth zullen hebben.


SECRETS DE FAMILLE (4)

dyn007_original_491_357_jpeg_20344_3a90725503fd3e2f23f1dccdd5bce801.2

Ze werd geboren als Maria Monnom in Brussel in 1866, la petite Dame, twee jaar na Dorothy Bussy dus.

Haar vader runde een drukkerij waar enkele nummers van de Nouvelle Revue française zijn gedrukt.
Een intelligente ondernemende vrouw was ze.
Ze kende al vlug de toenmalige belgische intelligentia, schrijft Billard.

dyn007_original_360_270_jpeg_20344_8a98384531761370d0c0996c3eef08ba.2

Op haar 23ste trouwt ze met Théo Van Rysselberghe, schilder met toen al een zekere faam wiens werken naast die van Bonnard en Signac werden tentoongesteld.

Hun dochtertje Elisabeth die een zeer belangrijke rol zal spelen in ons verhaal wordt in 1890 geboren.

Ze installeren zich in Parijs in 1899 en maken daar al vlug kennis met André Gide.
Hij vertrouwde haar toe dat hij als jongetje met poppen speelde waarop zij:

‘C’est dommage que tu ne sois plus un petit garçon.’
En Gide:
‘Ma petite fille, on ne m’avait jamais rien dit de plus gentil.’

In haar notities lezen we dat ze al op erg jonge leeftijd werd aangetrokken “par ce nouveau monsieur”.

dyn007_original_519_275_jpeg_20344_83c904ac7891f5ac045caa0b4877aaa6.2

Twee jaar later verhuizen de Rysselberghes naar de rue Laugier, “Le Laugier” zoals het in de langue gidienne ging heten, en werd dit huis een natuurlijke refuge voor hem, hij die graag bij vrienden en vriendinnen ging logeren, liever dan zich in zijn eigen ‘Villa’ terug te trekken

Monique Nemer bekijkt het verhaal vanuit haar kant en laat haar aan het woord om die ‘aantrekkingskracht’ van Gide onder woorden te brengen:

“…faite d’ attrait, de confiance absolue, mais aussi de résistance, grace à laquelle {elle} évitait l’ accoutumance et la banalité.”

En Nemer voegt er zelf aan toe:

‘Et cette constante exigence de vérité, envers elle et les autres, qu’ elle maintint au-delà de toutes les souffrances intimes.’ (p213)

dyn007_original_287_500_jpeg_20344_92278990fec874243598964c486b87b7.2

En bij die ‘souffrances’ moet je zeker haar liefde voor Aline Mayrisch, Loup bijgenaamd, rekenen.

Zij was de echtgenote van de schatrijke Luxemburgse industrieel Emile Mayrisch.
Ze werd geboren als Aline de Saint-Hubert in 1874 uit al net zo rijke industriele ouders.
Emile voelde zich geroepen als kunstmaecenas op te treden en zou later La Bastide kopen, een grote hoeve die Elisabeth mocht beheren.

‘Loup- complexe, déchirée, capable de toutes les tendresses et de toutes cruautés, initiatrice de folles nuits blanches quand elle vient “s’amuser” à Paris mais aussi tradutrice rigoureuse des sermons de Maître Eckhart…’

Zo vat Monqie Nemer haar persoonlijkheid treffend samen.

De grote liefde die la petite dame voor haar koestert brengt haar dicht bij Gide, want bij hem kan ze over die liefde openlijk praten.

dyn007_original_448_358_jpeg_20344_c40131d32a42f6367ba4f9dd11f100b2.2

En Gide:
‘Pour ce qui est de vous aider à porter vos joies et vos peinen, je m’offre d’une façon illimitée; pour ce qui est des risques matériels, nous faisons bien d’être sages et d’éviter tant que nous le pouvons des airs de complicité qui seroaient graves aux yeux de ceux que nous aimons.’

En zo schrijft Maria aan Loup:
‘Ma confidence fut comme un torrent. je dis tout: {…} ..toutes les complications de notre cas, le côte douteux, comme supendue, de nos rapports, la beauté de notre sincerité, nos vérités si differentes, la place que tu prenais dans ma vie.’

Net zoals Dorothy Bussy, zoals La petite dame, had ook Loup een dochter, Andrée (Schnouky) geboren in 1901.

Het huis in Dudelange en later het kasteel te Colpach waar de Mayrisch leefden, werd een cultureel en intellectueel trefpunt, maar vooral de thuis voor de Gidiennes, en ik sluit met de woorden van Billard:

‘…le refuge précieux où la petite société gidienne vient se détendre, ourdir ses complots, cicatriser ses blessures. Et les blessures, il y en a…’


SECRETS DE FAMILLE (3)

hirzmontag

In Mulhouse bestond er een ‘Hirzmontag’, dat was de maandag van carnaval.
Dan werden de ‘geldende’ regels omgedraaid: de vrouwen deelden de lakens uit.
Deze kaart uit 1900 is daar een sprekend voorbeeld van.

Ik zet dus de toon, want het gaat om ‘lakens uitdelen’, macht.
We hebben het in onze correspondentie vaak over deze term gehad en haar onderzocht bij diverse denkers en kunstenaars(essen)

Maar deze toonzetting was in het geheel niet aanwezig bij Gide en zijn (vrouwelijke) omgeving.

Laten we nuanceren, want de liefde voor nuances duidt op beschaving.

‘Si, un pourtant: les écrits de Gide sont très souvent misogynes. Sa vie ne l’ est pas.
Et qu’ on ne dise pas que son intérêt à l’égard de ces femmes n’est mû que par le sien: pour une docile et muette servitude, les prétendantes ne manquaient pas.’

En via Monique Nemer en la Petite Dame komen we te weten dat hij ten zeerste gecharmeerd was door de eeuwigdurige aanbidding van een arme onderwijzeres die zijn appartement vol bloemen liet zetten en hem al vijftien jaar verliefd onder brieven en bloemen bedolf.

‘C’ est effrayant d’être ainsi le culte unique éperdu d’une créature qui semble n’avoir rien d’autre dans la vie.’

…schrijft hij anderzijds aan La Petite Dame.

Maria, Aline, Dorothy, Elisabeth, het waren zijn meest nabije vriendinnen, tout en demeurant pour lui des femmes.

Martin du Gard zag dat anders.
Hij schrijft over La Petite Dame:

‘Je m’entends vraiment bien avec elle, et elle a maintenant sa place parmi mes amitiés viriles. Car ce n’est heureusement pas la femme qui, en elle, est mon amie. C’est un camerade de mon âge.’

dyn006_original_347_506_jpeg_20344_259483ba8ca5ea1cb860e2b4f32c549f.2

Billard heeft het over de verliefdheid die in vriendschap overgaat bij de Engelse Dorothy Bussy die zijn vertaalster naar het Engels zal worden.
De eerste keer dat ze Gide ontmoet is Marc bij hem, de jonge Marc, comme amant ou plutôt compagnon prioritaire de Gide.

dyn006_original_462_376_jpeg_20344_9fa857dbf1aa23963791c76beb7e4072.2

‘Elle n’ a pas à accepter une révolution, mais un état de fait, donné au départ, qui la trouble d’autant moins que ce type de situation est fréquent dans son entourage et correspond par exemple au mode de vie de son frère.
Elle n’a aucune raison de considérer Marc comme un obstacle aux ambitions de séduction qui vont développer chez elle, car, dans ce milieu Bloomsbury, on ne classe pas les gens par catégories sexuelles étanches: la bisexualité est fréquente et naturelle.’

Het ligt dus niet in onze bedoeling van een soort ‘roman familial’ te beschrijven.
We willen de nieuwe leefruimte verkennen waarin André Gide zich bewoog nadat in 1918 Madeleine hem niet meer wil aanhoren: ‘Ne dis rien, ne dis plus jamais rien.’

dyn006_original_362_482_jpeg_20344_caa0cdfc21836d0b0bea4d593b5f675d.2

Zwijgen in Cuverville.
‘Se taire avec les complices de jadis-éloignés, assagis, convertis.’

In 1919 zegt hij aan Maria en Aline:

‘Il n’y a guère qu’à vous deux que je puisse encore raconter mes aventures; mes amis renient leur jeunesse.’

Er is dis de nood an het klankbord, maar ook aan de eiking van zijn leven.
Ouder wordend (hij is dan 50) zoekt hij steeds opnieuw naar een herdefiniëring van zijn doen en laten, net als van zijn literair werk.

dyn006_original_491_326_jpeg_20344_7ae961d8f8da483aae66ca0107b53ca9.2.

De tijd die ons scheidt, valt weg.
Ook dat mag liefde heten.


SECRETS DE FAMILLE (2)

 

dyn006_original_347_480_jpeg_20344_ca89033c776283e5bd495352c70573d4.2

Mooi om de diverse beschrijvingen bij elkaar te zetten waarmee de auteurs de kring rond Gide beschrijven.

Mensen tussen 52 (La Petite Dame) en 18 (Marc) waar…

‘…les passions se frôlent sans se contrarier, et pourtant, sont tenues en échec; étrange quadrille des amours inassouvies qui entraînera des livres subtils et des lettres superbes, des crises et des larmes, mais nul crime, nul suicide, nulle véritable tragedie.
Nous sommes dans une société certes hédoniste, mais avec le rationalisme hérité des Lumières, une morale débridée par Nietzsche, une prise de conscience de la libido entrouverte par Freud.’

dyn006_original_433_465_jpeg_20344_6f78b83eacad5a942f952c4c4af980d7.2

Dit is Billard die er dadelijk een vraag aan toevoegt.
Of dit dan een société libérée zou zijn.
En het krachtdadige NON krijgt zijn verklaring:

‘Car il ignore ni les conflits, ni les blessures. Mais une société secrète en voie de libération, car ses conflits, ell les identifie et les expose, ses blessures, elle les assume.
Et, plus étonnant enfin, une société secrète dont l’histoire s’insinue dans des centaines de livres sans qu’ elle ait jamais dévoilé ses énigmes.’

Deze analyse zet ongewild of niet de vraagtekens bij de ‘openbaarheid’ van hedendaagse pogingen waarin een groep of eenling op weg zou zijn naar ‘bevrijding’.
Anders dan in het begin van de 20ste eeuw zal de botte berichtgeving, gericht op sensatie, van iedere poging zo niet van een crimineel dan toch van een moreel te verwerpen vingertje in de lucht voorzien.

dyn006_original_258_330_jpeg_20344_389dafbc13dd733df1d4dedf60d970a9.2

In de hel-verlichte ruimte van het neo-liberalisme is blijkbaar weinig plaats voor het niet dadelijk vatbare.
De zin voor mysterie, eigen aan elke ontdekkingstocht, wordt snel versmacht door vragen naar nut en haalbaarheid.
De schuld van de ‘bandeloosheid’ is dan makkelijk op die vergrijsde bende van mei 68 te schuiven en het begrip ‘norm-vervaging’ is een soort reddingsvest waarbij “het signaal-geven aan de maatschappij” het oergevoel in de wijsvinger tracht te rechtvaardigen.

dyn006_original_362_481_jpeg_20344_ae343a7dc003b8871b59484399e1b550.2

Terug naar de kring rond André Gide.
Monique Nemer beschrijft in haar ‘Corydon Citoyen’ de gevoelens van de premier cercle.

‘..admiratif sans être dévot, indulgent sans être complaisant, liberé sans se vouloir systématiquement provocateur.’

Vier vrouwen rond de auteur.
En om hun profiel duidelijk te maken, geeft vriend Martin du Gard weer hoe zijn vrouw Hélène over de opvoeding van hun dochter Christiane denkt. Maar eerst de cercle.

‘Pas vraiment du genre “servantes du Seigneur”, aux antipodes du “modèle” prôné pour sa fille par Hélène, Martin du Gard- et dont Maria, Aline ou Elisabeth sont l’ inacceptable négation: “En résumé, écrit Martin du Gard, voici les griefs d’ Hélène: “Moi, j’aime Christiane pour elle. Je pense à son bonheur futur. Je sais par expérience que le bonheur d’ une femme n’est possible que dans la soumission, l’effacement, l’abnégation, l’absence de personnalité, la contrainte perpetuelle. je n’ ai donc qu’ un but: développement chez Christiane le sens du sacrifice et de l’effacement, sans lequel elle manquera sa vie, sera malheureuse et fera du malheur autour d’elle.”

 

En wij zeggen met Nemer: ‘Sans commentaire.’

Vier sterke vrouwen zijn het, persoonlijkheden, en het tijdsbeeld waarin de vrouw van Martin haar opvoedingsidealen voor hun dochter schetst, maakt door zijn negatieve ruimte de sterkte van de vrouwen rond Gide duidelijk.

En Gide ’s houding?


SECRETS DE FAMILLE (1)

dyn002_original_376_373_jpeg_20344_78d6791bc7c4078dff6c5a6128920f12.2

Al is Gides uitroep dat hij families haatte vaak bekender dan zijn leven en werk, zijn leven lang is hij op zoek geweest om zelf een familie rondom zich te verzamelen, familie die niet op bloedbanden (vreselijk woord) berustte, maar zich eerder naar geestelijke verwantschap vormde.

Hier komen de twee boeken die ik als leidraad gebruik samen, ja ze verwijzen zelfs in elkaar.
En laat me het citaat van La Petite Dame gebruiken waarmee het hoofdstuk in de Roman Secret opent:

‘Les complications de notre cas, le côte douteux, comme suspendu, de nos rapports, la beauté de notre sincérité, nos vérités, sont differentes.’

Schaart de familie zich als één man of vrouw vaak achter dezelfde waarheid, hier worden ‘les liens, les rapports’ juist als waardevol onderschreven door hun verschillen.

Tot nu toe noemde we vaak namen, enkel om de persoon in zijn functie van het moment aan te duiden.

‘Ces noms, jusqu’ alors, désignent des sources d’ informations, ou des comparses restés dans les coulisses de l’ action.’

Tijd dus om even achter die ‘coulisses’ te gaan kijken. Een tijdverdrijf waar we gek op zijn als ik de talrijke krantenartikels zie die proberen achter de intieme sferen te ‘gluren’, en als die sferen er niet zijn, ze dan maar te maken.

Zo citeert Monique Nemer in haar hoofdstuk ‘Femmes, je vous aime’ een brief van Madeleine Gide uit april 1902 waarin ze nieuwsjes uit Cuverville aan Ghéon beschrijft.
Ze besluit de brief met “Bonnes amitiés de vos- André Gide’, zij dus en haar man .
Maar in april 1922 informeert Martin du Gard zijn vrouw Hélène over zijn dagelijkse Parijse bezigheden:

‘Ce matin déjeune chez Jouvet, j’ ai un thé avec les Genoz et je vais avec “les” Gide à Pittoëf’

En dan zijn de Gide niet André en Madeleine maar Marc Allégret, Maria Van Rysselberghe (la Petite Dame) en Aline Mayrisch die ‘La Mouette’ zullen gaan bekijken.
De haakjes die “les” vergezellen zijn trouwens niet van mij maar van Martin du Gard.

dyn002_original_476_349_jpeg_20344_2086f4e424c0835003894c50f8f4873c.2

Maar wie en vooral wat zijn dan ‘les Gide’? vraagt Nemer zich af.

‘Un clan? Une communauté? Ou une famille?
Un peu tout cela à la fois, avec des dominantes qui évolueront, au cours des années, sélon un itinéraire où l’accident, l’imprévu, aurond autant de place que le mûrement déliberé.’ (p209)

Met andere woorden, het antwoord op die vragen hangt vooral af van de omstandigheden waarin me ze stelt.

Laten we even orde op zaken stellen en terugkeren naar Billard die naam en toenaam geeft:

We zijn in 1918: Gide (bijgenaamd Bipède of Bypeed) en Maria Van Rysselberghe (la Petite Dame), haar dochtertje Elisabeth (Beth in de wandeling), Aline Mayrisch (afgekort tot Loup).

Door de verhouding met Marc komt er ook een andere verhouding van Gide tegenover Elisabeth, en het einde van de oorlog opent nieuwe fronten (?) voor de hernieuwde relatie met ‘les Mayrisch’ in Luxembourg.
De relatie met Dorothy Bussy zal dan weer vlug uitdoven. (elle habite en France)

Waren de jongens in Gides leven zeer belangrijk, vaak als vrienden of zelfs als vijanden, als seksuele partners, ‘…les femmes y sont assez présentes pour dégonfler le procès en machisme qui lui est parfois intenté.
Outre la part décisive prise par sa mère et sa femme dans sa vie affective, et la longue configuration de sa sensibilité, bien des femmes eurent avec lui une rélation d’une grande densité.’

En dan vooral de vier vrouwen die we hier reeds aanhaalden en die via hun Journal, correspondenties, hun boeken, hun levens bekend maken, met uitzondering van Elisabeth want daarvan blijven de archieven onbereikbaar.
‘Dommage: elle avait vocation à tenir le premier rôle’, zegt Billard.

Deze markante persoonlijkheden zullen we de volgende dagen proberen te volgen in hun ‘samenleven’ met André Gide.

‘Familles, je vous hais!’ roept hij uit in zijn Nourritures terrestres’ en Billard:

‘Comment ne pas aimer la famille que l’ on s’est choisie?’

dyn002_original_319_731_jpeg_20344_ac46eac229654f51dc71a8d11acf60a5.2


(de beeldjes hierboven zijn van Fredie Kok, kijk maar even bij: http://www.fkskeramiek.nl)


HET BELOOFDE LAND EN HET VERLOREN PARADIJS (SLOT)

dyn001_original_347_425_jpeg_20344_9e53daab81fab0ff2b5c9cb613a60cc7.2

Als zijn grote broers Jean Paul en Erik hem op zijn ziekbed komen opzoeken, beschrijft Marc het einde van deze tumultueuze quaker-bijeenkomst.

Jean-Paul in gezelschap van ene Aglaé en Erik met een verpleegster terwijl Marc alleen blijft:

‘Le résultat de tout cela a été un lit et des pyjamas pleins de liqueur!’

Billard merkt op dat de kinderen van dominee Allégret, tot en met puriteins opgevoed, toch wel enigzins van de evangelische wegen zijn afgeweken.

dyn001_original_347_347_jpeg_20344_8dff3ec30fb1bbb4b57a45e45b68bf38.2

Gide leest de beschrijving geamuseerd.

‘On peut parler d’ un jeu entre les deux hommes qui permet à Marc de marquer ses distances et encourage Gide à développer son obscur dessein.

En door koortsen aangetast schrijft Marc een soort proza dat en door de ziekte en door de voorbeelden van Mallarmé, Lautréamont, Valery is aangetast.

In zijn brieven geeft hij enkele voorbeelden van deze schrijfsels:

‘Ma tête s’ en va à tire dondon, à tire dondaine, plus brouillée et vague que les algues des poles…
On me sature de drogues et je hume des pudres et je suce des pastilles.

Des nonnen qui s’étiolent
Dans un couvent noir
Croient qu’avec des fioles
On guérit l’Espoir.”

dyn001_original_448_303_jpeg_20344_5d849e000aa506fd26f5a193530a3065.2

Waarmee nog maar eens wordt aangetoond dat iedereen ook kind van zijn tijd is, en dat de vreemde werelden die zich in zijn koortsdromen hebben geopenbaard al net zo goed bij de Bateau Ivre van Rimbaud als bij een zekere puberale drang naar navolging kunnen geklasseerd worden.

dyn001_original_419_278_jpeg_20344_c111b9d5b10389389c9ba952d6ce0db9.2

‘Des mondes inconnus s’entrouvrent en mon sommeil et me montrent au fond de grottes délirantes des trésors entassés par des génies marins.
Et mon inquiétude, qui sourit ce matin, me fait aimer surout les belles tubéreuses.’

En dan ziet hij een vreemd voorwerp op het strand liggen, een monster met allerlei abstracte vormen en het gezicht van een super-lelijk kind.

Billard verwijst naar ‘POTOMAC’ waarvan Cocteau al enkele extracten had gepubliceerd.

dyn001_original_376_370_jpeg_20344_28cc9b9c500eab76a3a3275bc8c6d791.2

En als dan ook nog de jonge kunstenaar met calligrammen (poëzie zoals Cocoteau ze vermengde met typografie) wordt nagevolgd en de koortsige jongeman Gide schrijft:

‘Chantons un hymne à la gloire de J. Cocteau’

…weet ik niet of Gide dit vergiftigd geschenk dadelijk wist te waarderen.
Maar, zeg Billard ‘sereinement comme on pouvait le prévoir’ antwoordt oom André:

‘Cher grand Fou, je trouve à mon retour ici (van Cuverville) ta longue lettre. Ah! j’ai besoin de ta jeunesse et de ta joie pour me redonner un peu de vie. Guéris-toi vite.’

En zo eindigt Marcs verblijf in Cambridge in een erg melancholische toonaard.
Hij schrijft aan een van zijn broers:

‘Il me semblait que je rentrais dans le cadavre de mon cœur… Ce n’est plus la Cam, mais le Styx.’

dyn001_original_376_292_jpeg_20344_387364220ae233a3c94036fe626d683e.2

Laten we een volgende keer de ‘famille Gidienne’ van dichterbij bekijken.