En terug in Parijs schrijft hij bij de Allégrets waar hij is ingetrokken Marc een brief:

‘Je t’ écris sur la table de famille entre ta mère et Yves.
Joie, émotion du revoir.
Ah, combien tu me manques, mon petit compagnon d’hier.”

En al is ‘oom André’ ver, hij blijft goed voor zijn beschermeling zorgen.
Hij regelt uitstel voor de militaire dienst, is op zoek naar een mooie ring die Marc later aan zijn pink zal dragen, zorgt voor centen die terugkeer en andere onkosten moeten dekken, en is verbaasd dat Marc bezig is met de lectuur van ‘L’ Idiot’ van Dostojevski.

Dostojevski is voor hem één van de schragen van de literatuur, samen met Rousseau, Goethe, Nietzsche en enkele anderen.

‘Tu sens bien, n’ est-ce pas, que pour être moins brûlante, mon amitié pour toi n’est devenue que plus profonde; mais plus elle se spiritualise, plus elle exige de confiance.’

Dat schrijft hij in januari 1919, net voor Marc terug naar Frankrijk zal komen.

Maar in de correspondentie van september 1918 tot dan is er een leegte tussen 12 november en 6 december.
Er zijn dan drie dingen gebeurd die deze leegte kunnen verklaren.

Het eerste van de drie, 11 november 1918, wapenstilstand, maakt een einde aan een wereldconflict dat ons tot vandaag blijft beïnvloeden.
Mensen lopen zingend en dansend door de straten.
Gide mengt zich onder de feestvierders.

En het is juist deze 11de november die Maria Van Rysselberghe (la petite dame) zal uitkiezen om haar ‘Notes pour l’histoire authentique d’André Gide’ te beginnen, een werk dat pas op 23 februari 1951, de dag na zijn begrafenis, zal eindigen met het negentiende en laatste ‘Cahier’.

De derde gebeurtenis schudt Gide door elkaar en zal hem levenslang verdriet blijven bezorgen.

Terug gekeerd in Cuverville na enkele dagen in Parijs te zijn geweest (de feesten rond de wapenstilstand) begint hij aan zijn memoires te werken en zoekt hij naar de juiste informatie in een van de brieven die hij eerder aan zijn vrouw heeft geschreven.
Als hij de brieven niet vindt in zijn sécretaire wordt Madeleine heel bleek.
De brieven blijken niet meer te bestaan.

“Après ton départ, losque je me suis retrouvé toute seule dans la grande maison que tu anbondonnais, sans personne sur qui m’ appuyer, sans plus savoir quoi faire, que dormir, j’ ai cru d’ abord qu’il ne me restait qu’à mourir.
J’ ai brûlé tes lettres pour faire quelque chose.
Avant de les détruire, je les ai toutes relues, une à une.
C’ était ce que j’ avais de plus précieux au monde.’

Voor Gide waren deze brieven een van zijn kostbaarste bezittingen.
Sinds zijn jonge jaren hadden ze elkaar geschreven, daarin vertellend over zijn leven en verlangens aan zijn nichtje, zijn verloofde, zijn vrouw.

Het waren honderden brieven.
Voor Gide waren zijn brieven een belangrijk deel van zijn oeuvre.

Onmogelijk om dit werk terug samen te stellen.
Voor altijd verloren.

Het betekent een diepe breuk, een einde van de mythe van ondeelbaarheid.

“Cela impliquait une sorte de contrat, au sujet duquel l’ autre n’ avait pas été consulté, un contrat que je lui imposais. Que je lui imposais parce que ma nature m’en imposait les péremptoires conditions à moi-même.”

Responsable, mais pas coupable.

Je kunt op allerlei manieren ‘geboeid’ geraken door schoonheid of zijn/haar vertegenwoordigers.
En al worden in de wetgeving jongens in staat geacht tot het bedrijven van ernstige misdaden, het goede, zoals relaties en ontwikkeling verheft hen weer tot de altaren van de innocentia terwijl ze inderdaad aardig in staat zijn de reus te lijf te gaan, een vreemde tweespalt.

Billard stelt die vraag in zijn boek ‘Le Roman Secret, André Gide et Marc Allégret ‘,want ondanks zijn grote liefde voor Marc geeft hij ook zijn andere jachten niet op.

‘Il est probable que Marc et Gide aient maintenu quelques relations intimes et masturbatoires, mais nous n’ en avons pas de trace bien claire.’

En vanuit diverse getuigenissen weten we dat hij zijn jacht op jongere partners niet heeft stop gezet.
Prof. Glehn is er niet over te spreken dat Gide één van de jongens die ook bij hem logeert en zelfs familie is nogal veel lijfelijke aandacht van Gide heeft gekregen.
Hij ziet dat als een misbruik van vertrouwen.

Marc prend la défense de l’ Oncle André en vantant les bénéfices de son influence.
A Gide, pas trop fier, qui plaide qu’ il a fait cela sans désir, “par acquit de conscience”, Marc repond en souriant: “Tâche de ne pas faire trop de choses par acquit de conscience.”

Klein incident zonder gevolgen.
Gide verhuist zodat hij niet elke dag Glehn moet ontmoeten.

Op een dag trekken Gide en Roger Fry (vriend en kunstcriticus) erop uit.
Ze slagen erin te verdwalen.
Fry kent goede adressen… pour compagnon en état de manque.

Le 7 août, Marc note qu’ il retrouve Gide avec le gosse du Moulin.

“Il va visiter avec délice le Moulin, le meunier a neuf fils!” schrijft Marc in zijn dagboek.

En al is Marcs humor groot, hij houdt toch een oogje in ’t zeil, ook thuis, want daar heeft hij Gides interesse meegemaakt voor broer André die dan bij Jean Schlumberger terecht komt nadat ze in 1917 uit Zwitserland terugkomen.
En hij is ook enigzins ongerust over het lot van zijn jongste broertje Yves en vraagt hem op de hoogte te houden van Gides mogelijke benaderingen.

En zegt Gide dat het juist Marcs verwijderen op seksueel vlak is dat hem weer naar de jongens drijft.

‘Si ma veiille débauche est revenue, c ‘est bien de sa faute. S’ il était plus exigeant…’

Maar Marc toont zich duidelijk hetero.
Zo heeft hij het over ‘les girls’ als hij het woordje ’thée’ gebruikt, fout gespeld, maar het is zijn codewoord voor vrouwelijk schoon)

Natuurlijk zijn er eerst en vooral de jonge kinderen bij Glehn met wie hij lange wandelingen, fietstochten en kanotrips maakt, maar er is ook belangstelling voor Margaret, een dochter van familie van Glehn) en er is Pamela (dochter van Robert Fry).
En Gide zegt:

‘De temps en temps il me demande si je me souviens que je lui ai promis sa première maîtresse; mais il a déjà pris tant de petits à-comptes que cette première ne sera pas vraiment une nouveauté.’

Maar de bilan van zijn Cambridge avontuur is positief.
En Billard voegt daar aan toe:

‘Moins informés nos heros mesurent mieux ce que Cambridge a enflammé que ce qu’ il a distendu.
On les verra souvent évoquer cette aventure comme un conte enchanté l’ ivresse d’une liberté sans égale.
Cambridge restera longtemps, pour eux, un puissant thème nostalgique.’

Maar het is ook een geschiedenis die blijft balanceren tussen de duivel en de goede God.
Na de hemel staat vaak een vreselijke hel te wachten.

De herfst zal brutaal zijn, want de eerste brieven die zij uitwisselen, na het vertrek van Gide hebben het over de choc van het plotseling alleen zijn, na drie maanden samenzijn.

“Ah! Les jours heureux – à deux. Adieu.
Dans le silence de mon cœur, comme dans une grande salle vide, je cherche un coin où bercer ma tristesse.”

Maar voor hij om vijf uur ’s morgens in Le Havre van boord gaat klinkt toch een andere toon:

“Ah! cher vieux compagnon, il me faut maintenant apprendre à me passer de toi; je me sens tout amputé! La lettre que tu m’ as tendue au moment de l’adieu m’emplit le cœur de sanglots et d’éclats de rire.
Je voudrais ne t’ avoir donné que du bonheur.”

En later vult hij aan:

“Mon petit Marc, les seuls ombres de ce temps de compagnonnage viennent de ce que je n’ai pas {été} un être plus gai, plus amusant, plus fantastique…Je veux dire que si parfois tu me voyais un peu morose, ce n’était qu’à cause de moi, et parce que je souffrais de cela, parfois d’une manière atroce.
Tu ne m’a rien donné que d’exquis et je me chauffe à ton souvenir, comme à l’entrée de l’hiver, auprès d’un palpitant feu de joie!”

Vaak ervaren wij de verbondenheid als we ver weg zijn, inderdaad.

‘Jaja, de mooie eros op vlinderjacht – ik moest even aan Nabokov denken- je zou denken dat André Gide in de voorbije Engelse tijd en Eros en de vlinders (in de buik en hogere regionen) wel degelijk heeft beleefd.

Billard somt de winstpunten op:

-l’interêt pédagogique
-l’excercice de la liberté
-la varieté des découvertes

‘…l’écrivain philosophe a mené, in vivo une application rigoureuse de ses théories éducatives (article premier: coupure radicale avec la famille), a pu en constater la validité et, sinon la réussite absolue, au moins son innocuité.(onschadelijkheid)’

Maar er blijven duidelijk enkele ‘épines’ die hem blijven steken.

Er is het leeftijdsverschil.

‘Pour être heureux il me suffirait d’ oublier que je veillis.
Hélas mon jeune compagnon me le rapelle sans cesse; comment comprendrait-il que c’est pour lui que je me voudrais insouciant, intrépide, agile, fantasque et beau.
Parfois, il me semble que c’ est ma jeunesse que je lui donne, et qu’il devient tout cela à mes depens…’

En met Gide citeer ik verder Billard, ‘Goethe et son Faust ne sont jamais loin.

Bij zijn terugkeer naar Parijs vertrouwt hij dit aan la Petite Dame toe:

‘Oui, évidemment, j’aime ce petit passionément, et de plus en plus {…} j’ aime en lui ce côte forcené (dolleman spelend), diabolique, un peu fou {que nous appelons son côte Rimbaud}.
Il peut être terrible, brusquement fermé, hostilé.
J’en ai beaucoup souffert dans les premiers temps de voyage, j’ ai même cru que cela ne marcherait pas du tout.’

‘Après ‘une année de tâtonnements (prenons le mot dans toute son ambiguïté) Cambridge esquisse la version définitive de la liaison Gide-Marc.’

En die versie zal de volgende tien jaar gelden.
Drie maanden gezamelijk leven in Cambridge hebben de mist boven hun verhouding laten optrekken.

Gide houdt van Marc, Marc van Gide.

‘Il a pour lui admiration, reconnaissance, amitié, tendresse, Gide l’ amuse et l’épate, Gide le libère de sa famille, de la réligion, de morale protestante et de l’hypocrisie bougeoise, lui ouvre une autre vie, riche de toutes les possibilités, le prend en charge, l’entretient royalement. Il ne faut pas tant pour nourir des leins fort, durables, chalereux.’

Maar Marc is niet verliefd op hem.
Hij is geen ‘amant’.
Noch met zijn lichaam, noch met zijn geest kan hij zich aan Gide geven.

‘Foncièrement indépendant, Marc acceuille hardiment l’assistance, les conseils de Gide et sa propre dépendance matérielle. Mais il ne reconnaît pas la tutelle.
L’image du couple homosexuel, pour trompeuse qu’elle était, semblait s’imposer.
Elle se dissout.
Un compagnonnnage intense, chaleureux, entreprenant, se dessine.’

En aan de eerder sceptische petite Dame, sceptisch over de waarde van deze ‘uitwisseling’, zegt hij:

‘Sentez-vous combien il m’ a changé?
Comme je suis devenu plus agissant, comme je vais de l’avant?’

En een andere vriendin, Aline Mayrisch, bevestigt zijn woorden:

‘On ne pourra jamais assez gâter Marc pour cet équilibre, cet épanoiussement qu’il vous apporte.’

Morgen meer over dit boeiende aspect waar wij eerder negatief over spreken bij tekort aan inzicht of zou het uit een zekere angst kunnen zijn, deze schoonmoeder van het mooie?

Laten we door de brievenbus van het verleden kijken.
Dit is Granchester, zo’n drie kilometer van Cambridge.

Daar woont Louis Glehn, professeur Français aan de Perse school.
Marc Allégret zal er onderkomen en begeleiding vinden, begeleiding om de gewone lessen aan het college te kunnen volgen.

Door de vele verplaatsingen en bezoeken wordt het een acrobatisch organiseren, maar Marc’s merkwaardige aanpassingsvermogen (et son culot naturel) laten hem snel het Engels eigen maken.

‘Moins perfectioniste que Gide, il y sera plus vite à l’aise.’, aldus Billard.

Vreemd dat Billard met geeen woord rept over de ‘The Granchester’ group die er sinds 1909 in het Orchard house zich had gevestigd.

‘From 1909, when Brooke moved into Orchard House, to 1914, when the First World War began, the Orchard, with its wooden Tea Pavilion, which still stands to this day, provided a backdrop to a very remarkable group of friends – Rupert Brooke (a poet), Russell and Wittgenstein (philosophers), Forster and Virginia Woolf (novelists), Keynes (an economist), and Augustus John (an artist). It was an idyllic period. The world had been relatively at peace for nearly a hundred years, since Waterloo. It was an age of relaxed elegance – energetic and optimistic. An age of 25-mile-a-day walking tours, sleeping under canvas and picnicking on the grass.’

Natuurlijk, in 1918 is die poëzie verstoord door de bijna voorbije eerste wereldoorlog. Brooke is in 1915 gesneuveld.)
En we zien er wel de naam van Keynes waarover we eerder praatten, waarover Russel schreef:

“Keynes’s intellect was the sharpest and clearest that I have ever known. When I argued with him, I felt that I took my life in my hands, and I seldom emerged without feeling something of a fool. I was sometimes inclined to feel that so much cleverness must be incompatible with depth, but I do not think this feeling was justified.”

Een streek dus die voor grote geesten wel duidelijk inspirerend was.
(Op dit ogenblik woont er prof. Stephen Hawking!)

Rupert Brooke schreef een aantal gedichten over Grantchester, en eentje ‘The soldier’ verbindt deze plaats met de grote oorlog.

If I should die, think only this of me:
That there’s some corner of a foreign field
That is for ever England. There shall be
In that rich earth a richer dust concealed;
A dust whom England bore, shaped, made aware,
Gave, once, her flowers to love, her ways to roam,
A body of England’s, breathing English air,
Washed by the rivers, blest by suns of home.

And think, this heart, all evil shed away,
A pulse in the eternal mind, no less
Gives somewhere back the thoughts by England given;
Her sights and sounds; dreams happy as her day;
And laughter, learnt of friends; and gentleness,
In hearts at peace, under an English heaven.

Het is een zijsprong, ik weet het, maar ik kan de verbindingen tussen landschap en de ontwikkeling van mensbeelden niet ontkennen.

Steeds weer, zoals Brooke dat zo prachtig beschrijft, neem je in je hart en in je aanwezigheid iets mee van de plaats waar je hebt geleefd.
En dat ‘foreign field’ was dan weer een zeer gekende streek, Flanders fields, zodat ook deze verbinding even mag belicht zijn.

Onder die ‘Engelse hemel’ laat Marc het niet aan zijn jong hart komen.
Hij is vlug thuis bij de Strachey’ s en hij wordt…

‘…la coqueluche du Cambridge non conformiste.’

Stel dat je vanuit 1918 door de brievenbus van de toekomst naar het jaar 2007 kon kijken, dan zou je de Perse school waarop Marc was ingeschreven zien zoals hiernaast is afgebeeld.

De school is er dus nog steeds, en of de gevoelens van de leerlingen intussentijd veranderd zijn, blijft een open vraag.

‘Je l’ emmène partout, et c’est maintenant autant pour lui que pour moi qu’on nous invite, car il devient la coqueluche de chacun.
Les ‘girls’ et les bonnes sont folles de lui, lui demandent s’il aime les groseilles et l’emmènent au fond du jardin.’

En over zijn studies maakt Gide zich geen illusies:

‘Il a un très bon professeur mais “il passe le meilleur de son temps à cannoter, à se baigner, ou à ne rien faire”.
Au demeurant, je crois qu’il profite même de son désœuvrement!’

Wat Gide vergeet erbij te vertellen is dat hijzelf een van de voornaamste compagnons is bij al deze esbattementen.

Van de fiets op de boot, van de boot het water van de Cam in voor een zwempartij, vaak door neven en nichtjes van Glehn omgeven die in Marc een dynamische groepschef hebben gevonden zoals Billard dat zo mooi beschrijft.

Gide heeft een motor met sidecar gehuurd, en daar zijn ze beiden de baan op, de ene keer hijzelf, de andere keer Marc aan het stuur.

Zo hebben ze op 40km van Cambridge een panne en moeten ze te voet naar een station en komen ze met de trein terug.

Marc leert een auto besturen, en op zijn verzoek volgt hij paardrij-lessen.

En Gide?
Gide koopt zich arm aan boeken, boeken die je in het Frankrijk van toen niet of moeilijk vindt.
Hij moet zelfs een nieuwe koffer aanschaffen om zijn nieuwe schatten te vervoeren.

Slechts één schaduw komt over dit arcadisch landschap hangen: Marc wordt vanuit Frankrijk opgeroepen om als soldaat de klasse 18 (geboren in 1900) te gaan vervoegen.

Gide probeert nog die dienstplicht in Engeland te laten plaatsvinden, maar Frankrijk wil deze rekruut niet lossen, en zo wordt Marc op het Franse consulaat goedgekeurd voor de dienst.
Gelukkig maakt het einde van de oorlog een actieve deelname aan de strijd onmogelijk en zal hij pas later worden opgeroepen om in vredestijd zijn dienstplicht te vervullen.

Eind september vertrekt Gide alleen terug naar Frankrijk.
Uit schrik voor de Spaanse griep zal Marc nog tot januari 1919 in Engeland blijven.

Het eerste hoofdstuk van het Engelse avontuur lijkt daarmee afgesloten.

20 juni 1918, zeven uur ’s morgens, de pakketboot vaart de haven van Southampton binnen.
Vier uur later staan hun valiezen op een Londens perron.
Hun ontsnapping is gelukt.

Gide schrijft aan een vriend:

‘Oui, c’ est de Londres que je t’ écris. Tout étonné d’y être, et pas bien sûr encore de ne pas me retrouver en France demain.’

Waar Gide zijn reizen uitvoerig in zijn Journal documenteert, zijn er nu slechts wel geteld 29 lijntjes om de volgende drie maanden te becommentariëren.

‘Les délices de Cambridge vont-elles rester secrètes?’ vraagt Billard zich af.

Er zijn heel wat andere getuigenissen over dit verblijf, zeker ook het dagboek van Marc ‘Notes prises en courant sur le voyage en Angleterre’.

Heel erg gevat beschrijft Billard hun beider stemming: de nieuwe vrijheid en zelfstandigheid voor Marc, het pedagogische van de enseignant enseigné (Gide wil zelf een snelcursus Engels volgen) de nieuwe ontmoetingen, …

‘…(Gide) s’ échine à ses devoirs et s’ éclate à ses plaisirs, toujours prêt à suivre au galop les jeux de son jeune poulain.’

De operatie Cambridge begint dus met één week…Londen.
Waarschijnlijk denkt Gide terug aan zijn eerste bezoek aan deze stad in 1888 met…dominee Allégret, vader van Marc.

Marc voelt zcih vooral aangetrokken door de theaters, de parken, de cinema’s meer dan door de historische gebouwen.

Marc vergezelt Gide bij zijn bezoeken aan diverse kenissen, en zo treffen we ze aan bij Joseph Conrad en Arnold Benett, schrijvers.

Hun verblijf in Cambridge begint met een lang weekend bij vriend , dichter, wiskundige en planner van hun expeditie: Jacques Raverat., en zo maken ze kennis met de familie van Charles Darwin, want Jacques is gehuwd met zijn kleindochter.

Lange discussies dus over moderne kunst, luidop voorlezen van Engelse poëzie en Raverat en Gide zetten zich samen aan de piano.

Verplaatsingsmiddel? De fiets.
Hun verblijf in Cambridge duurt van 2 juli tot 27 september, dag waarop Gide terugkeert terwijl Marc pas in januari 1919 weer naar Frankrijk vertrekt.

Hun verblijf aan de oevers van de Cam wordt afgewisseld met zes reizen naar Londen (100km van Cambridge) en verblijven bij vrienden in vier verschillende streken, met daarbij de musea en de ontmoetingen met schrijvers en artiesten zoals Diaghilev, Massine en de troep van de Ballets Russes, of met John Maynes Keynes die zich het jaar daarop als een invloedrijk Europees econoom zal waar maken.

En dat alles aan de rand, het begin van een nieuw tijdperk, na de verwoestende eerste wereldoorlog, brengt het verblijf Marc in contact met mensen die hun stempel op het nieuwe tijdperk zullen drukken.

Voor Marc is het en vakantie, en werk.

‘Le mérite essentiel de la pédagogie Gidienne: inscrire la connaissance comme un jeu de curiosité déchaînée, de découverte permanente, et de mémoire.
Comme une donnée permanente de la vie, aussi aimable et nécessaire que le sommeil et les repas.’

De discussie, het pianospel, de ontmoetingen met Stravinski, de kranten die de overwinning van de geallieerden aan de Marne beschrijven, het hoort bij de sfeer van die dagen.

En buiten die ‘vrije school’ organiseren ze ieder hun leven.
Gide vergeet zijn contacten niet met Gallimard waarvoor hij de Franse vertaalrechten van Keynes werk verwerft.
Maar hij werkt vooral aan zijn Engels bij Dorothy Bussy, ( nog een ontdekking van Raverat) vrouw van de Franse schilder Simon Bussy.

Zij horen bij de voorname aristocratische Engelse families ‘Grants’ en ‘Strachey’, en de moeder van Dorothy woont in het Bloomsburry kwartier in Londen, naam die je terugvindt bij een groep artiesten (groupe intello-snob noemt Billard ze) die hun eigen levensstijl en hun werk als eenheid zien.

Als de Strachey’s naar Cambridge komen worden Marc en Gide uitgenodigd en vraagt de auteur aan Dorothy om zijn lerares Engels te worden.

Ze zal voor altijd op hem verliefd blijven en hun correspondentie is nu nog steeds de moeite waard om het intellectuele en artistieke klimaat van die dagen te proeven.
Ze zal Gides werk naar het Engels vertalen.