Dit is het vrij omvangrijke grafmonument zoals je dat heden ten dage kunt bezoeken op het kerkhof van Passy, Parijs.

Ook nu nog liggen er bijna wekelijks verse bloemen en komen mensen naar deze plaats om haar te gedenken.
Met haar liggen er haar moeder Maria, haar nichtje Marie en haar tante Nadine (Dina) Romanoff begraven.

“L’arrivée de la superbe Marie Bashkirtseff, suivie de son petit nègre et de son chien parmi les travailleuses peu fortunées de l’atelier Julian, fit sensation….
Autoritaire à l’excès, le moindre obstacle à sa volonté la jetait dans des colères folles, déconcertante de brutalité, qu’elle savait faire oublier par cette grâce féminine et enveloppante d’une indéfinissable séduction dont les Slaves ont le secret….”

BRESLAU Louise Catherine et ses amis. Par Madeleine Zillhardt. Edition des Portiques, Paris, 1932.

Een jaar voor haar dood schilderde ze dit portret van twee kinderen op straat.
Jean et Jacques.
Net zoals het andere straattafereel doet dit werk inderdaad denken aan haar leermeester Bastien-Lepage.
Ze maakte er een pastelversie en olieverfversie van.

Na haar dood schonk haar moeder, ook een Maria, 84 schilderijen, twee pastels, 55 tekeningen en drie beeldhouwwerken aan het Russisch Museum in Sint Petersburg.(1908)
Deze werd in 1930 daar ook tentoongesteld.

“Je suis à un âge où l’on trouve de l’ivresse à mourir.
Il me semble que personne n’aime tellement que moi les arts, la musique, la peinture, les livres, la société, les vêtements, le luxe, le bruit, le calme, la tristesse, la mélancolie, la tromperie, l’amour, le soleil; toutes les saisons, tous les climats, les plaines tranquilles de Russie et les montagnes qui entourent Naples; la neige en hiver, les pluies en automne, le printemps et ses follies, les jours calmes de l’été et les belles nuits étoilées…j’admire et j’aime tout.
Tout se présente, pour moi, sous des aspects intéressants ou sublimes; je voudrais voir tout, comprendre tout, me fondre avec tout et mourir; et vue que c’est nécessaire, mourir dans deux ou trente-ans, mourir dans l’extase pour éprouver ce dernier mystère, cette fin de tout…ou ce divin commencement”.

(1884, het jaar van haar dood, nog voor ze 26 werd)

Alles willen zeggen, alles willen doen, alles willen proeven, het past natuurlijk in het tijdskader maar tegelijkertijd zit er ook een tragiek in die wil tot alles als je dan nog voor je zesentwintig bent, moet sterven.

Beter dan woorden neem ik je mee naar haar werk.
Kijk hier naar haar prachtig herfstlandschap, en je voelt de verlatenheid, het te vroege einde, en het alles willen zijn en zo weinig tijd hebben.

Je weet dat het hier nooit nog lente wordt.
Het bankje voor de zomerwandelaar is omgevallen.
Er is alleen nog onrust of rust voor altijd.

‘How much women are to be pitied! It is the man who first takes notice, it is the man who asks to be introduced, it is the man who makes the first advances, it is the man who gives the invitation to dance, it is the man who pays attention, it is the man who offers marriage.
The woman is like this paper, this nice paper on which we write whatever we please.
God does not hear me, yet I will not doubt God.
Often a desire to do it seizes possession of me, but I am very quickly punished.
Pshaw! Life is an ugly thing! ‘

24 October 1875

En daarmee zitten we volop in de vraag naar zelfstandigheid, naar een eigen leven voor vrouwen.
Marie werd al vlug uitgeroepen tot een symbool van deze emancipatiestrijd, zeker na haar dood toen er een hele cultus ontstond die mythologische proporties aannam.

Daarom tijd voor haar eigen zelfportret.
Een merkwaardige vrouw.
De witte kraag (a la Van Dijck zoals haar Poolse medestudente beschreef) dient als lichtbron voor haar frêle gezicht, de brandende ogen echter tamelijk zelfzeker.

Als ik haar dagboeken uit haar jonge meisjestijd herlees, kan ik me niet ontdoen van het beeld van de verwende, overbeschermde en naar aandacht hunkerende Marie.
Haar platonische affaire met de duc of Hamilton wordt er uitvoerig in beschreven en verschilt niets van wat hedendaagse meiden zouden neerschrijven.
Wel wordt nog maar eens duidelijk hoe intens piepjonge mensen naar iemand kunnen verlangen, hoe ze vervuld zijn van een beeld dat nergens met de werkelijkheid strookt, maar waarop ze al hun verlangens en vertedering kunnen projecteren.
Het wordt maar al te gemakkelijk afgedaan als kalverliefde, onvolwassen gevoelens (alsof die zgn. “volwassen” gevoelens dan zo geweldig zijn!) of in het beste geval “verkenningen”.
Het zal haar hele korte leven tekenen.

Zo schrijft op 6 mei 1875 (bijna 16) over zichzelf:

“. J’aime le beau, j’aime le grand, j’aime le monde, le bruit et l’éclat. J’aime aussi quelquefois le mystère.
Je ne souffre pas les contradictions.
Mais le trait dominant de mon caractère, c’est l’ambition, à laquelle je sacrifierais tout. Je suis fière, impérieuse.-
Je suis ambitieuse comme… comme moi, il n’y a pas d’autre comparaison. Et cette ambition me mènera à des grandes choses si Dieu veut, ou me déchirera constamment.

De ambitie dus waaraan ze alles wil opofferen.
Haar zelfportret op die leeftijd liegt er ook niet om.
Ze noemt zelfs de naam Oostende als het over haar kleine roze oortjes gaat die ze met schelpen uit die badstad vergelijkt.
Lees maar:

“N’est-ce pas un péché envers le monde et une disgrâce pour moi que d’être comme je suis pour rien? Je veux bien faire mon portrait.
C’est la plus difficile des choses car on risque ou de s’humilier ou de paraître sot et fat. Je veux m’avoir décrite telle que je suis à présent, à l’âge de seize ans. —
Je suis de taille moyenne. J’ai des cheveux d’or me venant jusqu’à la ceinture, frisés en bas et ondulés du haut.
Un grand front blanc et noble, que je couvre par une frange de cheveux.
Sur les tempes j’ai […] des cheveux courts naturellement et qui malgré mes soins s’en vont de tous côtés en petites frisures d’un doré argenté. Il y en a jusque devant l’oreille.

Des sourcils foncés, épais et d’une belle forme. Des yeux gris, ou plutôt de toutes les couleurs comme de toutes les expressions. Des cils presque ou aussi foncés que les sourcils et n’ayant rien de remarquable.
Un nez assez droit et arrondi, des narines un peu grandes, très mobiles mais pas laides, un joli nez en somme. —
Une bouche jolie, petite, vermeille, et les coins de la bouche remarquablement frais, veloutés, modelés et aimables.
Les dents inférieures, petites et blanches et reluisantes, les supérieures plus grandes […]. Un menton rond potelé avec une fossette bien prononcée. —
Les oreilles petites et roses comme ces coquillages qu’on voit aux magasins d’Ostende. —
La figure en général est plutôt ronde qu’ovale, la peau douce, blanche, les tempes aux veines bleues, les joues veloutées et roses et près des oreilles couvertes d’un duvet doré, argenté. […]—
Un joli cou, des épaules et des bras magnifiques, grains de beauté sur l’épaule gauche, les bras, comme les jambes, la nuque et depuis la nuque jusqu’à la chose que je n’ose pas nommer, couverts d’un duvet doré, le duvet est surtout visible au milieu du dos le long de cette espèce d’enfoncement qui est si prononcé chez la Vénus de Milo. —
J’ai la poitrine extrêmement haute, blanche et veinée de bleu, comme les bras et les épaules, les seins fermes d’une très belle forme et d’une blancheur éclatante, puis rose où il faut. —
L’endroit que je n’ose pas nommer est si opulent que l’on me croit toujours en grande tournure.
Je suis extraordinairement cambrée.
J’ai des hanches rondes et larges, les jambes très bien formées, des genoux petits et bien faits, des mollets fermes, une cheville fine, les pieds petits mais d’une forme médiocre, blancs et délicats et sans maladies, cependant. —
Les mains de la même qualité que les pieds. —

En somme je suis, je puis le dire sans me vanter, admirablement bien faite.
J’ai partout la peau blanche, fine, veloutée. […]
Quant au moral, il se voit dans ce journal. — Je suis bonne au fond, charitable, délicate, je n’offense jamais un plus faible et n’humilie jamais un inférieur. Je suis aimante par élans, coquette toujours et partout.

Nederig zou je dit meisje niet dadelijk kunnen noemen, wel zeer bewust van de eigen mogelijkheden.
Zelfs met de Venus van Milo kan ze enige vergelijking doorstaan.
Heel grappig wordt het als ze over ‘l’ endroit que je n’ ose pas nommer’ begint, zeker als ze het si opulent ervaart zodat iedereen haar in grande tournure waant.

Het ontbreekt haar duidelijk niet aan zelfzekerheid.
Ze is net zestien als ze boven geciteerde lijnen in haar dagboek schrijft, en geef toe, ze doet het alleraardigst, sans gêne.

Ze kent zelfs haar tekortkomingen:

“Je ne connais parfaitement aucune langue. La mienne ne m’est familière que dans les rapports domestiques.
J’ai quitté la Russie à l’âge de dix ans, je parle bien l’italien et l’anglais.
Je pense et j’écris en français et encore je crois que je fais des fautes d’orthographe !
Et souvent les mots me manquent et je trouve avec un dépit à nul autre pareil ma pensée exprimée par un écrivain célèbre, avec facilité et grâce !

Ze beseft al vlug, eens de Tubercelose zich begint te manifesteren dat ze niet lang zal leven.
En met een bijna kinderlijke zekerheid probeert ze dat afscheid vrouwmoedig te overstijgen:

“ Du reste, je me crois trop admirable pour me censurer. – Vous pouvez donc être certains, charitables lecteurs, que je m’étale dans ces pages tout entière.
Moi comme intérêt, c’est peut-être mince pour vous, mais ne pensez pas que c’est moi, pensez que c’est un être humain qui vous raconte toutes ses impressions depuis l’enfance.
C’est très intéressant comme document humain. Demandez à M. Zola et même à M. de Goncourt, et même à Maupassant !
Mon journal commence à douze ans et ne signifie quelque chose qu’à quinze ou seize ans.
Donc il y a une lacune à remplir et je vais faire une espèce de préface qui permettra de comprendre ce monument littéraire et humain.

Ik moet altijd aan de roos van de kleine Prins denken.
Die had ook klauwen om zich tegen de tijgers te verdedigen.
Een moeilijk karakter, maar de Kleine Prins was gek op haar, ook al begreep hij er niets van.

“Si j’allais mourir comme cela, subite
ment, prise d’une maladie !… Je ne saurai peut-être pas si je suis en danger ; on me le cachera et, après ma mort, on fouillera dans mes tiroirs ; on trouvera mon journal, ma famille le détruira après l’avoir lu et il ne restera bientôt plus rien de moi, rien… rien… rien !…
C’est ce qui m’a toujours épouvantée. Vivre, avoir tant d’ambition, souffrir, pleurer, combattre et, au bout, l’oubli !… l’oubli… comme si je n’avais jamais existé.

En had die verdomde duc of Hamilton haar nu eens één keer in zijn hertogelijke armen genomen….

“During my absence a little negro boy was engaged, who will go out with the carriage. I cannot look through the window.
I can’t bear this pale foliage, this red earth, this heavy atmosphere!
So Mamma said that we will stay in Paris! Heaven be praised!”

(uit haar dagboek)

Maria Bashkirtseff was een fervente dagboekschrijfster.
Het zijn deze dagboeken en hun diverse uitgaven die haar berucht en bekend hebben gemaakt na haar kort leven en lange zwerftochten.
Vierentachtig geschreven delen zijn er bewaard in de Bibliotheque Nationale in Parijs.
Wat ervan is gepubliceerd is meestal ingekort en…sterk gecensureerd. (uitgezuiverd heet dat dan)
In het Nederlands verscheen bij Bruna: “Waarom zou ik liegen?”

In 1911 verscheen er zelfs een parodie op haar leven en werk:
“Sorrows of a Super Soul: or the Memoires of Marie Mushenough geschreven door Stephen Leacocok en recentelijk was er nog een theaterbewerking door Alleggria van de briefwisseling tussen Marie en Guy de Maupassant.

vendredi 18 juillet 1877

” Je serais si fâchée si l’on croyait que j’écris des Oh ! et des Ah ! par affectation.
Je ne sais pas pourquoi j’imagine qu’on ne me croit pas, et alors, j’assure, je jure, et c’est, tout en n’étant pas agréable, assez bête.
C’est que, voyez-vous, je veux changer, je veux écrire très simplement, et je crains qu’en comparant avec mes exaltations passées, on ne comprenne plus ce que je veux dire.”

U gelieve de korrel zout meteen over deze woorden te verstrooien.

In 1884 schildert ze het hierbij gevoegde doek “The Meeting”.
Ze haalde er geen prijs mee maar het werk werd door de Franse Staat aangekocht en er werden talrijke lithografieën en gravures van verspreid.
(je kunt zelfs een mooie 19de eeuwse mezzogravure ervan in de winkel van Baumgarten kopen)

Dit mooie werk kwam al dadelijk in opspraak omdat het in stijl en uitwerking wel heel erg leek op de doeken van haar leermeester “Jules Bastien-Lepage. (Pas mèche, bijvoorbeeld, 1882)
Ook met haar doek “Jean and Jacques” kreeg ze de kritiek over zich heen omdat de manier waarop ze beide kinderen schilderde helemaal in de trant van de door haar bewonderde Jules zou zijn geweest.
Ze wees verontwaardigd elke suggestie van “assistentie” af.

In de Meeting schildert ze een groepje straatkinderen in een erg naturalistische en toch geënsceneerde manier.
Zowel in haar tonaliteiten als in haar compositie en dramaturgie staat het werk los van elke stroming die in 1884 opgeld maakte. (zoals het impressionisme, symbolisme, enz.)
Er is heel wat interactie in het groepje kinderen, niemand poseert, ze zijn goed geregisseerd maar komen heel direct over.

“vendredi 1er août 1884
Quand je vous servirai des phrases attendries, ne vous y laissez pas trop prendre.
Des deux moi qui cherchent à vivre, l’un dit à l’autre :
– Mais, éprouve donc quelque chose, sapristi ! – et l’autre qui essaie de s’attendrir est toujours dominé par le premier, par le moi-spectateur qui est là en observation et absorbe l’autre.
Et ce sera toujours comme ça ?
Et l’amour ?

Een mooie vraag om mee te eindigen, maar ik beloof je, beste reisgenoot, morgen meer, zoals dat hoort in de Liefde.

De avontuurlijke lussen van mijn virtueel museum brachten me via sint Jan bij een vreemde maar boeiende vrouw-schilder-beeldhouwster: MARIA BASHKIRTSEFF.

Een leven veel te kort om waar te zijn dus let op de mythologie, maar wat er aan konterfeitsel van haar overblijft is alvast de moeite al is ook dat werk met vraagtekens omgeven.

Beginnen we niet met het begin, maar laat ons al dadelijk naar de academie Julian gaan in Parijs, einde jaren 1870 waar het hier bijgevoegde doek haar eindwerk was om in het jaarlijkse salon de grote prijs in de wacht te slepen.

En nu zijn we weer bij het Sint Janneke waar ik het in eerdere bijdragen over had.
Je ziet hem staan poseren omgeven door schilderende dames van de academie, haar collega’ s en mede concurrenten.
In het atelier Julian studeerde ze onder leiding van Tony-Robert Fleury en later met Julien Bastien-Lepage.

Een Poolse medeleerlinge beschrijft haar in de Cosmopolitan als volgt:

“I met Marie Bashkirtseff at the end of 1878 at Julian’s studio, in Paris, where she was already counted among the ‘ strong pupils ‘.

I remember the impression she made upon me on my first day in the studio; it was on Monday morning, when the model was chosen and posed for the whole week. The girls, greatly excited, were deliberating, voting and quarrelling, and amidst the noise, very bewildering to a new comer, I heard the words: ‘Oh! la Russe! Bonjour, la Russe! ‘
That name was not very pleasant to my Polish ear, but in the studio we were all on neutral ground, so I looked at Marie Bashkirtseff ‘for she was la Russe’, in a kind of neutral way. I saw a girl, rather short and stout, in a large black blouse, opened in front, with an open collar ‘ à la Van Dyck ‘.
Her hair, arranged in a loose knot, was of a pretty warm blonde colour, her complexion very fair, but the short nose and the somewhat high cheekbones were those of a Tartar, and the abrupt, even rough movements reminded me of a Russian gendarme in miniature.
Her voice, when she answered ” Bonjour, Mesdames “, seemed hoarse, and her face wore a striking expression of scorn and anger very strange in one so young.”

Deze merkwaardige vrouw werd in 1859 (en niet 1858 zoals velen beweren!) in Poltava, Oekraïne, Rusland, geboren.
Haar familie behoorde tot de “kleine” adel”.
Haar ouders waren van elkaar vervreemd en zo reisde ze met haar grootvader, moeder, broer, zus en neef naar Nice waar ze zich in 1872 settelden. (er was daar een grote Russische immigratie)
Haar opvoeding kreeg veel aandacht, en vanuit Nice werden reizen naar Rome, Florence en Napels gemaakt.
Als veertienjarige werd ze hevig verliefd op de Duke of Hamilton die echter haar liefde niet beantwoordde, en is er iets mooier dan liefdesverdriet om in Parijs terecht te komen en daar dan de Academie Julian te bezoeken.

“I soon perceived that she was not liked in the studio.
The girls were whispering about an unhappy love affair which made her become an artist. (I wondered how the story could have started, for certainly she gave her confidence to no one in the studio.)
She was considered eccentric, of bad temper and even rude.
This last criticism from the girls seemed to me quite absurd. ‘ Why. ‘ I asked, you do not mean that you consider yourselves to be paragons of refined politeness?
” Oh! ” they answered; one can say anything when joking, but we never hurt each other’s feelings.
Then, they related, how in a moment of passion, she has said to a comrade :
‘ People of such low extraction as you! ‘
The class never pardoned her for that.
They did, however, acknowledge that she was a hard worker, a great compliment among the students.
She was ranked among the best of those who drew well, but there was no enthusiasm about her, as about the other leaders, whose advice and criticism were eagerly sought, and whose success received such hearty acclamations and applause. It was really astonishing how little jealousy there was in our studio.

Aldus haar Poolse collega studente aan de academie.

En zo zijn we terug bij Sint Jan.
In de vorm van een aardig joch poseert hij voor de schilderende dames, en het is Marie die op haar beurt hen in beeld brengt.

Wordt zeker vervolgd.

Pierre Bonnard en Henri Matisse waren zijn vroege inspirators.
In de late jaren vijftig begon hij met beelden te experimenteren, en in 1961 gebruikte hij voor de eerste keer medische verband en plaaster om ze vorm te geven, daarna experimenteerde hij met allerlei andere materialen.
De Amerikaan George Segal (1924-2000)

In het Centre Pompidou zag ik werk van hem en ik was ten zeerste onder de indruk van zijn karakters.
Zijn figuren zijn alledaagse mensen, meestal eerder aan de sjofele kant of uit de middle class.
Vaak gebruikt hij elementen en decorstukken uit het echte leven, kijk maar naar de verkeerstekens, het straatmeubilair.
Dit werk heet “Change Meeting (1999)”.
Zelf gebruikte hij het woord ‘electrization’ om de ambiance van zijn karakters weer te geven.

Ze verwijzen me steeds weer naar de psychische isolatie waarin wij ondanks de veelheid aan communicatiemiddelen zijn terecht gekomen.
Ik denk dat het zeker met een historische isolatie heeft te maken: de mainstream van het leven wordt uit zoveel componenten samengesteld dat een overzicht, dus zeker een evolutie, moeilijk waar te nemen is.

Wij ervaren ons eigen leven vaak buiten de gebeurtenissen van de anderen, ze overkomen ons zonder dat we hun oorzaken en gevolgen kunnen overzien.
Daardoor krijgen we de indruk dat we er ook weinig mee te maken hebben, dat we geïsoleerd leven.

Die veelheid aan geïsoleerden brengt allerlei vormen van wreedheid mee: je gunt ook de andere de levensstroom niet die je zelf ontbeert.
Je hult je in je waterafstotende kledij en je ontmoet elkaar onder de one way aanduiding.

Was in het fascisme de massa één van de gevaarlijkste wapens, nu is de de veelheid aan geïsoleerden (wij dus) een machtig wapen in handen van machthebbers.
Geïsoleerden zwijgen, delen niets mee. Zij verwachten dat de anderen alles voor hen oplossen of bekennen dat zij schuld hebben aan hun isolatie.
Het is zoals Brodsky schreef: wie steeds bij anderen de schuld gaat zoeken, bekent zijn eigen machteloosheid.

Ik denk niet dat we zouden storm lopen voor een nieuwe bezieler, een volksverlakker, een geïnspireerde.
Maar er is iets nog gevaarlijkers gaande: we herkennen het levenslot alleen nog in onszelf.
Het ontbreekt ons aan mededogen omdat we geen begrip meer kunnen of mogen opbrengen voor dat andere eiland.

Zwijgende eenheden vormen samen een gevaarlijker bestand dan schreeuwende massa’ s of hersengespoelde groepen.
Zwijgende eenheden onthouden zich van deelname, nemen aan wat de publieke opinie denkt of zou denken.
Daardoor ontstaat de indruk dat de grootste gemene delers of kleinste gemene veelvouden de enige oplossing zijn en wordt er voortdurend met “waarden” gezwaaid die onze schraalheid moeten bedekken.
Als we de boosheid op andere eilanden kunnen schuiven, gaan we zelf vrijuit.

Change Meeting.
Of hoe wij voortdurend samenzijn, zonder te zijn.

Lees meer: George Segal Street Scenes

https://tfaoi.org/aa/9aa/9aa65.htm

In de Madonna della sedia is ook de tondo gebruikt.
Het is later werk, is waarschijnlijk in 1513 geschilderd.

Hier staat het kind Jan helemaal buiten de kern.
Hier zijn het moeder en kind die de kern vormen, de angst van de moeder, de schoonheid van de baby maar tevens zijn kwetsbaarheid.

De drie blikrichtingen zijn verschillend.
Hoe innig ook, iedereen kent de dramatische afloop.
Kijk naar het tedere gebaar van het Jezuskind. Het verstopt zijn linkerhandje onder Maria’s drapage.

Het was een geheim document.
De lijst vermeldde 28 werken uit de Hermitage in Sint Petersburg die verkocht mochten worden om geld in het revolutionaire laatje te brengen.
Nummer één: De aanbidding van de wijzen door Botticelli.
Nummer twee: De Madonna Alba van Raphael.
We zijn dan in jaar 1928.

Andrew Mellon (!) een Amerikaanse biljonair en staatssecretaris van begroting koopt in 1931 het werk met nog een aantal andere werken uit de lijst.
Hij schenkt ze in 1937 tezamen met ongeveer nog 20 andere werken van die lijst aan the national Gallery of Art in Washington.
Haar naam “Alba” komt al van eerdere omzwervingen.
Het doek heeft tot 1682 in een Napolitaanse Kerk gehangen en werd toen door ene Markies met veel te lange naam gekocht (of “verworven”) wiens dochter trouwde met ene hertog van Alba, en het verbleef toen meer dan 100 jaar (tot 1802) in Madrid in de zogenaamde familieboezem, het familieoptrekje van de Alba’ s.

Ik vertel je dit verhaal om je een perspectief te geven van de “handel en wandel” van een kunstwerk, en dan moet je handel in erg brede betekenis begrijpen terwijl de wandel beter door zwerftochten zou vervangen worden.
De zgn. waarde van een kunstwerk is immers erg subjectief, en bepaalde marktprincipes worden nogal vrijelijk toegepast, zoals bijvoorbeeld het onder de aandacht brengen van nieuw werk, het zelf opkopen tegen te dure prijzen en het daarna met die dure prijzen in het achterhoofd weer op de markt te brengen zodat het bijna het dubbele waard wordt.

Maar ik keer nu terug naar het schilderij zelf.
Het komt uit de tijd toen hij in Rome verbleef waar hij in 1508 aankwam na een “uitnodiging” door de fameuze paus Julius II om er de ontvangsthal van het Vaticaans Paleis te decoreren.

Het feit dat dit werk in een ronde vorm (tondo) is uitgewerkt, maakte me altijd al nieuwsgierig.
Ik weet dat dergelijke doeken in de mode kwamen rond die tijd omdat ze van de kunstenaar een buitengewone zin voor geometrie en verhouding vroegen.
Zo kun je duidelijk merken dat hij zijn vormgeving en vooral de compositie aanpast aan die ronde vorm.
Maria leunt naar Sint Jan en omarmt hem op die manier dat de personages in een onzichtbare binnencirkel terechtkomen.
Daardoor zet de buitencirkel, de omtrek van het doek ook de compositie in beweging: ze draait mee, harmoniseert en verenigt de personages in een concentrische innerlijkheid.
Moeder en kind kijken naar Sint Jan en deze dubbele blik wordt door hem beantwoord al lijkt het net door die cirkel dat Maria’s blikrichting hem overstijgt.
Kijkt ze naar het kruis dat beide kinderen vasthouden?
Weet ze al wat er zal gebeuren, ondanks hun drievoudige innigheid?

Raphael bewonderde Da Vinci en Michelangelo.
Misschien had hij dat minder moeten doen.
Nu trekt hij zijn personages in bijna zielloze poses en verkiest hij vaak de magistrale vormgeving boven de emotie van het verhaal.

In zijn korte leven (1483-1520) had hij dan nog het ongeluk om wel beroemd maar niet oud te mogen worden, om afstand te kunnen nemen van zijn eerder werk, om het te kunnen verdiepen.
Hij fabriceerde deze composities aan de lopende band, en de variaties op een thema zijn gelukkig van een meesterhand maar toch merk je dat de opdrachtgevers zijn werk vaak te veel hebben afgeleid van datgene wat een kunstenaar moet doen, tegen de stroom invaren.

Hierboven druk ik nog de madonna della sedia af, de madonna van/op de stoel.

Tussen roem, eer en de boterham met beleg haast het leven zich verder.
Vijfhonderd jaar geleden ontwierp hij deze doeken, 250 jaar scheiden ons van Mozarts geboorte, en je kunt het lijstje nog langer en indrukwekkender maken als je over Rome, Griekenland en de de vroege kunst van het tweestromenland begint.

Tijd dus om te kijken, om je te laten verleiden door een detail want voor grote dingen zijn meestal alleen de doden in de wieg gelegd.

Toen zij (Maria) haar nicht Elisabeth bezocht, sprong het kind (Johannes) op in haar (Elisabeths) schoot.

Deze vrij plastische beschrijving van het bezoek aan Elisabeth is mij in mijn kinderjaren vaak in allerlei vormen voor de geest gekomen.
Leek het op het eerste gezicht een beetje tekenfilmachtig, daarna was er de bevreemding dat er al een soort herkenning in de baarmoeder had plaats gevonden.
De rollen waren toen al verdeeld: je had de Voorloper, en de Heiland.

Het feit dat het een familiezaak was bleek uit de vele tekeningen en schilderijen waarin Jezus en Sint Jan in allerlei combinaties met elkaar worden afgebeeld.
En dat wij als kind die eenheid ervaarden herinner ik me nog uit de kledingszaak ‘Sint Janneke’ door twee vrienden uitgebaat, en die zichzelf steeds als ‘met Sint Janneke’ aankondigden als je hen opbelde, waarop ik niet aan de verleiding kon weerstaan om me dan als Jezuke kenbaar te maken.

In de iconografie was het een speels gedoe die twee kleuters samen.
De ene is zes maanden ouder dan de andere: Jan een zomerkind (de sint jansvuren!) en zijn neefje een midwinter-verschijning.
Wandel zelf maar eens door de virtuele musea, en vergelijk een aantal schilderijen, het zal je aan liefelijkheid en verstandhouding niet ontbreken.

De pa van dat Sint Janneke, Zacharias, ook al niet meer van de jongsten, en zijn vriend Simon zal bij de komst van de baby Jezus in de tempel het wondermooie ‘Nunc dimittis’ uitspreken, ‘Nu laat ge Heer uw dienaar gaan, in vrede naar Uw woord.’
Ook dat heb ik als jongen ten zeerste bewonderd, en ook hier zou op musicologisch gebied een mooie verzameling kunnen ontstaan waarin dat Nunc dimittis is verwerkt.

Als menselijk verhaal blijft het mij aanspreken: het mogen loslaten van je leven omdat je weet dat alles wat je moest doen, gedaan is, of gedaan werd.

Ik weet dat erin het idee ‘afscheid’ nogal wat valse gevoelens zitten, want wie weggaat wordt op sterk water gezet, beëindigt zijn/haar verhaal dat kan verteld worden, al ontstaan bij merkwaardige mensen net dan een boel verhalen en blijven ze vaak eeuwenlang aangroeien waar een eenvoudig toetsen met de levende werkelijkheid dadelijk voor opheldering van nogal wat mythologie had gezorgd.

Met zo’n vader kan het niet anders of je wonderlijk kind zal zijn rol als voorloper, als aankondiger tot in de Bijbelse puntjes verzorgen.
En daar komen we terug in de woestijn waar hij zoals menig loslatend mens de aardse genoegens achter zich laat.

Christofano heeft hem prachtig verbeeld: een wat weifelende doorgeschoten jongen in zijn kameelharen kledij, zijn doopschepje in de hand, kijkt wat onhandig naar boven.
Dat hij ontbering heeft geleden kun je van zijn mager lichaam aflezen, en ook zijn blik is met een andere dimensie verbonden.

Maar het is dat kruispunt dat me zo intrigeerde: je volgt je lot, maar je blijft menselijk, dus vol angsten en twijfels.
De mensen noemen je sterk, maar wie goed kijkt ziet die menselijkheid en dat tekortkomen in die pogingen om de schaduwkant het hoofd te bieden.

Dit zijn de grote meesters.
Voor hen is deze twee-eenheid steeds aanwezig, vaak mooi gedoseerd in hun werk, vaak gecamoufleerd, maar voor de aandachtige kijker zal het raakpunt met zijn eigen bange ziel ontstaan.

Dat Johannes een knappe jongeman is geweest, blijkt uit de aandacht van Salomo en haar sadistische wraak op zijn trouw zal in de geschiedenis nog vaak worden herhaald.
Ik denk terug aan Schindlers list en hoor hem tegen de kampbeul zeggen: je macht ligt niet in het willekeurig neerschieten of doden van de mensen hier, daar heb je geen macht voor nodig, die zijn je gegeven.
Je macht ligt in het NIET doden, in het NIET uitvoeren van je willekeur.
Dat is macht.

Dat ik toen aan die vreemde Johannes moest denken, was waarschijnlijk toeval omdat ik zijn iconografie in een cursus moest bespreken.
Maar het beeld van het NIET is me altijd dierbaar geweest.
Het niet-weten, het niet-uitvoeren van wat in handbereik ligt, maar het nunc dimittis begrijpen naarmate je ouder en soms ietsje wijzer wordt.

Het feit dat Johannes NIET op de voorgrond treedt maar die zogenaamde wegbereider was, heeft te maken met dat beseffen dat het vaak niet aan jou is, en dat wat je overkomt hoe erg ook, steeds weer diepe energie kan losmaken waarin essenties duidelijker of helderder worden.

Dat je daarvoor de woestijn in moet, is achteraf gezien de waarborg voor een mooi verhaal, maar op het ogenblik zelf niet zo vanzelfsprekend als het voor de grote zielen was.
En die kleine ziel heeft de schilder zichtbaar gemaakt, en daardoor mij vijf eeuwen later toch nog getroost, althans een hand in het donker gegeven.

Wensen en verwensingen behoren niet tot mijn sterke kant, beste reisgezel.
Daarom, nu het dan toch 2006 is, dit mooie fragment uit een toespraak van dichter en schrijver Joseph Brodsky.

In tegenstelling met wat sommigen denken is dit niet voor anderen bedoeld, niet voor mensen in het algemeen of in het bijzonder.
De woorden troffen mij vooral omdat ze zeker op mezelf van toepassing waren.
Vandaar.

Het beeld is een unieke tekening van Christofano Allori, “La Fortuna”, het Lot.

Probeer koste wat het kost te vermijden dat je jezelf de slachtofferstatus toekent.
Bewaak van al je lichaamsdelen je wijsvinger het meest, want hij is verwijtziek.
De beschuldigende vinger is een slachtofferslogo: het tegendeel van een V-teken en een synoniem van capitulatie.
Hoe ellendig je toestand ook mag zijn, probeer je ervan te weerhouden er iemand of iets de schuld van te geven: de geschiedenis, de overheid, je superieuren, ras, ouders, de maanfase, je kindertijd, zindelijkheidstraining, enzovoort.

De lijst is lang en slaapverwekkend, en dat alleen al zou intelligente mensen de lust moeten benemen er een greep uit te doen.
Zodra je bij iets of iemand de schuld legt, ondermijn je bij jezelf de vastberadenheid om ergens iets aan te veranderen; je kunt zelfs betogen dat het wild heen en weer gaan van de verwijtvinger geen andere oorzaak heeft dan dat het sowieso al aan die vastberadenheid schortte.

De slachtofferstatus is tenslotte niet zonder verlokkingen.
Hij dwingt mededogen af, verleent distinctie, en hele landen en continenten koesteren zich in de nevelen van een mentaal kortingstelsel dat zich afficheert als het slachtoffergeweten.
Er bestaat een complete slachtoffercultuur, van agogen tot internationale leningen.
Wat heel dit netwerk heet te beogen, in de praktijk bewerkstelligt het dat de verwachtingen van meet af aan laag gehouden worden, zodat een miezerig stapje vooruit kan worden gezien of aangeprezen als een grote doorbraak.

Dat heeft uiteraard een therapeutische waarde en, gelet op de schaarste van ‘s werelds natuurlijke hulpbronnen, misschien zelfs een hygiënische, dus kun je bij gebrek aan een betere identiteit desnoods deze omhelzen -maar probeer je ertegen te verzetten.

Als is het bewijs dat je tot de verliezers behoort nog zo overvloedig en onweerlegbaar, weiger het te erkennen zolang je bij je volle verstand bent, zolang je lippen het woord ‘nee’ kunnen uitspreken.

Probeer, meer in het algemeen, het leven niet alleen te respecteren om zijn zonzijde maar ook om zijn schaduwkanten.
Die horen er ook bij, en het positieve van die schaduwkanten is dat ze niet bedrieglijk zijn.
Als het slecht met je gaat, als het tegenzit, als je de wanhoop nabij of wanhopig bent, bedenk dan dat het leven op zulke momenten tot je spreekt in de enige taal die het goed kent.

Probeer met andere woorden een beetje masochistisch te zijn; zonder tikkeltje masochisme is de zin van het leven niet compleet.
Het is misschien dienstig om proberen te onthouden dat de notie van menselijke waardigheid geen grabbelton is maar een absoluut begrip; dat zij niet verenigbaar is met beroep op verzachtende omstandigheden en haar kalme onbewogenheid ontleent aan het ontkennen van wat overduidelijk is.

Mocht je dit betoog wat al te bevlogen vinden, bedenk dan tenminste dat wie zich als slachtoffer ziet het toch al grote vacuüm van niet-verantwoordelijk-zijn vergroot dat demonen en demagogen zo graag opvullen; wilsverlamming is namelijk niet iets waar engelen van watertanden.

(Joseph Brodsky, uit: Toespraak in het stadion, in 1988 te Ann Arbor uitgesproken als rede tot de afgestudeerden.)
Joseph Brodsky, Essays, het verdriet en de rede, De Bezige Bij, A’dam 1997